Nho núi bảo vệ gan: Nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì?

Nhiều người tìm đến các loại thảo mộc tự nhiên với mong muốn thanh nhiệt, giải độc và bảo vệ tế bào gan sau những đợt dùng bia rượu kéo dài. Trong số các thảo dược dân gian, nho núi (tên khoa học là Ampelopsis brevipedunculata, thuộc họ Vitaceae) thường được truyền miệng là bài thuốc hỗ trợ đẩy lùi tổn thương gan. Tuy nhiên, hiệu quả thực tế của loại cây này đối với sức khỏe con người đến đâu vẫn là dấu hỏi lớn.

Các nghiên cứu khoa học hiện nay khẳng định nho núi có tiềm năng bảo vệ tế bào gan nhất định, nhưng toàn bộ bằng chứng mới dừng lại ở cấp độ tiền lâm sàng. Các thử nghiệm chỉ được thực hiện trên động vật gặm nhấm (chuột cống, chuột nhắt) và nuôi cấy tế bào biệt lập trong phòng thí nghiệm. Cho đến nay, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người để xác thực tính an toàn cũng như liều lượng điều trị.

Dược liệu dân gian và cơ chế bảo vệ gan trong ống nghiệm

Cây nho núi (Ampelopsis brevipedunculata) từ lâu đã được sử dụng trong y học dân gian Nhật Bản để điều trị các chứng bệnh về gan ^[1]. Các bộ phận của cây, đặc biệt là phần quả, chứa nhiều hoạt chất sinh học tự nhiên bao gồm tanin, sterol, triterpenoid và cardiac glycoside ^[2]. Những hợp chất này được ghi nhận sở hữu đặc tính chống oxy hóa mạnh và hỗ trợ giảm tổn hại tế bào ^[2].

Về cơ chế tác động, chiết xuất nho núi can thiệp vào các chu trình oxy hóa gây hại cho gan. Khi tế bào gan ban đầu bị tổn thương, lượng sắt nội bào thoát ra ngoài sẽ tạo ra các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) gây phân rã các tế bào gan khỏe mạnh lân cận ^[3]. Dịch chiết ethanol từ quả nho núi có khả năng ức chế quá trình thoái hóa tế bào nguyên vẹn thông qua việc dập tắt độc tính của ion sắt kích hoạt ^[3]. Đáng chú ý, hoạt tính giải độc chính nằm ở phân đoạn không thể thẩm tách, và các gốc đường trong dịch chiết là yếu tố cần thiết để phát huy tác dụng bảo vệ này ^[3].

Bên cạnh đó, quá trình xơ hóa gan mạn tính thường bắt nguồn từ sự tích tụ chất nền ngoại bào và sự kích hoạt bất thường của các tế bào hình sao tại gan ^[2]. Trong mô hình nuôi cấy tế bào, chiết xuất nho núi có thể hỗ trợ kiểm soát tình trạng này bằng cách thúc đẩy quá trình tự chết theo chương trình (apoptosis) của tế bào hình sao, đồng thời ức chế sự tích tụ các mảng xơ ^[2].

Kết quả thử nghiệm giảm tổn thương gan do hóa chất trên chuột

Năm 2000, một nghiên cứu trên động vật đã làm rõ khả năng ức chế tiến triển tổn thương gan của phân đoạn nước chiết từ quả nho núi ^[1]. Quả nho núi được ngâm trong ethanol 40% suốt 6 tháng, sau đó loại bỏ hoàn toàn cồn để thu lấy dịch chiết nước ^[1]. Chuột nhắt thí nghiệm được cho uống dịch chiết nước này thay nước uống hàng ngày, kết hợp tiêm carbon tetrachloride (CCl4) liều không gây chết 2 lần mỗi tuần trong vòng 9 tuần liên tục ^[1].

Kết quả cho thấy việc sử dụng dịch chiết nho núi tự do hàng ngày làm giảm đáng kể mức độ nghiêm trọng của tổn thương mô học ^[1]. Các tổn thương đặc trưng do độc chất gây ra như hoại tử trung tâm tiểu thùy, tạo không bào trong bào tương, sưng phù tế bào, phản ứng viêm và hiện tượng xơ hóa đều được đẩy lùi rõ rệt ^[1]. Đồng thời, nồng độ men gan trong huyết tương gồm glutamate oxaloacetate transaminase (GOT/AST) và glutamate pyruvate transaminase (GPT/ALT) vốn tăng vọt do hóa chất cũng hạ xuống đáng kể ở nhóm chuột được uống dịch chiết ^[1].

Giới hạn lớn của nghiên cứu này là thiết kế cho uống tự do thay nước sinh hoạt, khiến liều lượng chính xác hấp thu vào từng cá thể chuột không thể định lượng tuyệt đối ^[1]. Ngoài ra, carbon tetrachloride là hóa chất độc hại dùng để gây bệnh mô hình trên động vật, không phản ánh trực tiếp các căn nguyên gây bệnh gan phổ biến ở người như nhiễm virus viêm gan hay thói quen sinh hoạt.

Tác động trên tế bào gan cô lập trước độc tính của sắt và cồn

Nghiên cứu công bố năm 1998 đã đi sâu vào tác động của dịch chiết ethanol từ quả nho núi trên tế bào gan chuột nuôi cấy trong môi trường không chứa huyết thanh ^[3]. Nhóm nghiên cứu tiến hành đo lường hoạt độ lactate dehydrogenase (LDH) nội bào và ngoại bào, cũng như tỷ lệ phần trăm LDH rò rỉ ra môi trường nuôi cấy để lượng giá mức độ hoại tử tế bào gan ^[3].

Khi tế bào gan bị kích thích tổn thương bởi ion sắt hóa trị hai (ferrous iron), dịch chiết quả nho núi đã làm giảm mức giải phóng LDH tăng cao về gần ngưỡng bảo vệ của các chất chống oxy hóa tiêu chuẩn như superoxide dismutase, pyruvate và dimethyl sulfoxide ^[3]. Dịch chiết cũng làm giảm lượng LDH rò rỉ tự phát ở mức nền ^[3]. Tuy nhiên, chiết xuất này không làm giảm hiện tượng rò rỉ LDH khi tế bào bị kích thích bởi xanthine oxidase kết hợp hypoxanthine ^[3]. Đối với tế bào bị kích thích bằng ethanol (cồn), dịch chiết nho núi chỉ phát huy tác dụng ức chế giải phóng LDH trong điều kiện mức rò rỉ tự phát ban đầu ở ngưỡng tương đối cao ^[3].

Hạn chế rõ rệt của thử nghiệm này là môi trường nuôi cấy in vitro nhân tạo. Tế bào gan cô lập ngoài cơ thể thiếu đi sự tương tác phức tạp của hệ miễn dịch, dòng máu tuần hoàn và quá trình chuyển hóa bước một tại đường tiêu hóa. Do đó, hiện tượng bảo vệ tế bào gan trước ion sắt hay cồn trong đĩa nuôi cấy không đồng nghĩa với việc uống dịch chiết sẽ ngăn ngừa được ngộ độc rượu trên cơ thể sống.

Khả năng kháng xơ hóa gan trên mô hình chuột cống

Năm 2017, một nghiên cứu thực nghiệm được thực hiện nhằm đánh giá tiềm năng chống xơ hóa gan của dịch chiết ethanol nho núi (ABE) trên cả mô hình tế bào và chuột cống Sprague-Dawley ^[2]. Trên dòng tế bào hình sao HSC-T6, ABE ở nồng độ 0,1 mg/mL đã kích thích quá trình tự hủy tế bào xơ đạt tỷ lệ 12,94 ± 5,72%, cao hơn có ý nghĩa thống kê (p < 0,01) so với mức 7,51 ± 1,26% ở nhóm đối chứng, gần tương đương với chất đối chứng silymarin ở nồng độ 0,05 mg/mL (14,9 ± 3,8%) ^[2].

Trên mô hình động vật sống, chuột cống được chia thành 5 nhóm, mỗi nhóm gồm 8 con, bao gồm nhóm đối chứng, nhóm gây xơ gan bằng hóa chất thioacetamide (TAA liều 200 mg/kg tiêm màng bụng 2 lần/tuần trong 13 tuần), cùng các nhóm điều trị bằng TAA kết hợp ABE liều 10 mg/kg, ABE liều 100 mg/kg và silymarin liều 50 mg/kg ^[2]. ABE và silymarin được cho uống 6 lần mỗi tuần, bắt đầu từ tuần thứ 7 kéo dài đến tuần thứ 13 ^[2].

Kết quả thực nghiệm chứng minh ABE thể hiện hiệu lực bảo vệ mô gan và ngăn chặn tiến trình xơ hóa trên mô hình tổn thương mạn tính do TAA gây ra thông qua cơ chế giảm thiểu căng thẳng oxy hóa ^[2]. Điểm hạn chế là nghiên cứu này được tài trợ bởi Đại học Konkuk thực hiện năm 2016 trên chuột cống, cỡ mẫu 8 con mỗi nhóm còn nhỏ và thời gian can thiệp mới kéo dài 7 tuần ^[2]. Hiệu quả giảm chỉ số xơ hóa trên chuột được tiêm hóa chất mạn tính chưa thể suy diễn thành phác đồ điều trị xơ gan ở người.

Bằng chứng khoa học và những khoảng trống lớn

Tất cả các dữ liệu nghiên cứu về nho núi (Ampelopsis brevipedunculata) hiện có đều cho thấy những tín hiệu sinh học tích cực đối với tế bào gan [1, 2, 4]. Cây chứa nhiều nhóm chất chống oxy hóa tự nhiên và cho thấy khả năng ức chế hoại tử tế bào cũng như ngăn ngừa hình thành mô sợi [2, 4]. Một loài cùng chi là chè dây (Ampelopsis grossedentata) cũng được nghiên cứu năm 2024 về tác dụng cải thiện bệnh gan do rượu trên chuột thông qua việc giảm men gan, giảm cytokin viêm và điều hòa stress oxy hóa qua trục TLR4/NF-kappaB/MLKL ^[4]. Tuy nhiên, chiết xuất từ lá chè dây là đối tượng nghiên cứu khác, không thể dùng để đại diện hoàn toàn cho quả nho núi.

Khoảng trống lớn nhất hiện nay là sự thiếu vắng hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng trên người đối với nho núi. Dược động học của dịch chiết quả nho núi ở người chưa được xác định: cơ thể người hấp thu bao nhiêu hoạt chất qua ruột, nồng độ phân bố đến gan ra sao và thời gian bán thải kéo dài bao lâu vẫn là ẩn số. Do đó, nho núi hoàn toàn chưa đủ tiêu chuẩn để xem là thuốc hay giải pháp thay thế phác đồ điều trị các bệnh lý gan.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược bổ gan

Nhiều người lầm tưởng rằng cây cỏ thiên nhiên thì luôn lành tính, uống càng nhiều càng tốt để thanh lọc cơ thể. Thực tế, dịch chiết nho núi chứa các hợp chất hoạt tính mạnh như cardiac glycoside (glycoside trợ tim) và triterpenoid ^[2]. Việc tự ý thu hái, ngâm ủ kéo dài rồi uống vô tội vạ có thể đưa vào cơ thể lượng độc chất không thể kiểm soát.

Một sai lầm phổ biến khác là tin rằng uống nước chiết nho núi có thể "hóa giải" hoàn toàn tác hại của rượu bia. Mặc dù chiết xuất thể hiện khả năng giảm phóng thích men LDH khi tế bào tiếp xúc với cồn trong ống nghiệm ^[3], nhưng trên cơ thể sống, cồn tàn phá đa cơ quan và gây rối loạn chuyển hóa toàn thân. Không có bất kỳ loại thảo mộc nào có thể bảo vệ lá gan nguyên vẹn nếu người dùng tiếp tục lạm dụng bia rượu thường xuyên.

Những ai cần đặc biệt thận trọng với dịch chiết nho núi?

Do chưa có nghiên cứu an toàn trên người, các nhóm đối tượng nhạy cảm dưới đây tuyệt đối không tự ý sử dụng các chế phẩm tự chế từ cây nho núi:

• Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú: Hoàn toàn chưa có dữ liệu nghiên cứu về độc tính sinh sản hay khả năng bài tiết qua sữa mẹ của dịch chiết nho núi.
• Trẻ em và người cao tuổi: Chức năng chuyển hóa và đào thải qua gan, thận ở các đối tượng này chưa hoàn thiện hoặc đã suy giảm, rất dễ gặp rủi ro ngộ độc.
• Người mắc bệnh gan giai đoạn tiến triển: Bệnh nhân viêm gan virus B, C mạn tính hoặc xơ gan mất bù cần tuân thủ thuốc đặc hiệu; việc tự ý dùng dịch chiết thảo dược không rõ liều lượng có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa, gây suy gan cấp.
• Người có bệnh lý tim mạch: Trong quả nho núi có chứa thành phần cardiac glycoside ^[2], một nhóm hoạt chất tác động trực tiếp lên cơ tim, có thể gây nguy hiểm nếu dùng sai cách.
• Người đang dùng thuốc điều trị chuyển hóa qua gan: Nguy cơ tương tác thuốc giữa các hoạt chất thực vật và thuốc tân dược có thể làm mất tác dụng điều trị hoặc tăng độc tính của thuốc.

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Trong các nghiên cứu tiền lâm sàng, dịch chiết được bào chế bằng quy trình chiết xuất cồn 40% trong 6 tháng rồi loại cồn ^[1], chiết xuất ethanol ^[3] hoặc dùng liều uống chuẩn hóa từ 10 đến 100 mg/kg trọng lượng ở chuột cống ^[2]. Người dân không nên tự ý làm theo các cách ngâm rượu hay sắc nước uống truyền miệng vì không thể kiểm soát được hàm lượng hoạt chất cũng như loại bỏ tạp chất gây hại.

Nếu quan tâm đến các loại thảo dược bổ gan, người bệnh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm nào. Để bảo vệ gan một cách khoa học và đã được chứng minh hiệu quả, người dân nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, hạn chế tối đa thức uống có cồn, tiêm phòng vắc xin viêm gan và khám sức khỏe định kỳ để theo dõi men gan.

Tóm lại, dịch chiết nho núi (Ampelopsis brevipedunculata) là một hướng nghiên cứu giàu tiềm năng trong việc chống oxy hóa, giảm hoại tử và ngăn ngừa xơ hóa gan trên các mô hình động vật và tế bào [1, 2, 4]. Tuy nhiên, khoảng cách từ phòng thí nghiệm đến đơn thuốc lâm sàng còn rất xa. Người tiêu dùng cần tỉnh táo trước những lời quảng cáo thổi phồng, tránh dùng thảo mộc thay thế cho các phương pháp điều trị y khoa chính thống.