Sau Tết, nhiều gia đình thường hái quả từ cây quất cảnh để ngâm mật ong, đường phèn làm si-rô trị ho hoặc làm mứt ăn dần. Đây là thói quen quen thuộc nhưng tiềm ẩn rủi ro rất lớn cho sức khỏe. Quất cảnh được trồng cho mục đích trưng bày, không phải cây ăn quả phục vụ chế biến thực phẩm.
Câu trả lời ngắn gọn: bạn tuyệt đối không nên tận dụng quả quất cảnh dịp Tết để ngâm thuốc trị bệnh hay ăn trực tiếp. Quá trình canh tác cây cảnh thương phẩm sử dụng lượng hóa chất bảo vệ thực vật rất lớn. Dư lượng thuốc bảo vệ thực vật, thuốc kích thích và chất bảo quản đọng lại trong vỏ và múi quả có thể gây hại cho gan, thận và hệ tiêu hóa.
Sự khác biệt giữa cây ăn quả và cây cảnh thương phẩm
Cây trồng làm thực phẩm phải tuân thủ quy trình nghiêm ngặt về loại thuốc bảo vệ thực vật, liều lượng phun và thời gian cách ly trước khi thu hoạch nhằm bảo đảm an toàn cho người tiêu dùng. Ngược lại, cây cảnh như quất Tết được chăm sóc với mục tiêu giữ quả bóng đẹp, tươi lâu, không rụng và lá luôn xanh mướt suốt nhiều tuần lễ.
Để duy trì vẻ ngoài bắt mắt này, nhà vườn thường dùng nhiều loại thuốc trừ sâu, thuốc kích thích sinh trưởng và thuốc trừ nấm. Ngành sản xuất cây cảnh nói chung sử dụng rất nhiều hóa chất nông nghiệp chuyên biệt [1]. Một nghiên cứu đánh giá vòng đời cây trồng cho thấy lượng thuốc bảo vệ thực vật dùng trên mỗi đơn vị diện tích đất trồng cây cảnh cao hơn đáng kể so với các loại cây lương thực, hoa màu thông thường [2].
Đặc biệt, chuỗi cung ứng cây cảnh thương phẩm toàn cầu có quy mô mở rộng nhanh chóng, mang theo rủi ro ô nhiễm hóa chất và phát tán chất gây hại ra môi trường sống xung quanh [3]. Do không trồng để lấy quả ăn, người trồng cây cảnh không bị ràng buộc bởi thời gian cách ly thu hái an toàn. Vì thế, lượng tồn dư hóa chất tại thời điểm cây được bán ra thị trường thường ở mức rất cao.
Bằng chứng khoa học về dư lượng hóa chất trên cây cảnh
Nhiều người lầm tưởng rằng rửa sạch bằng nước hoặc ngâm nước muối sẽ loại bỏ hết chất độc trên vỏ quả quất cảnh. Các bằng chứng khoa học cho thấy thực tế phức tạp hơn rất nhiều. Hóa chất trên cây cảnh tồn tại ở dạng hỗn hợp nhiều chất cùng lúc và có khả năng thấm sâu vào các bộ phận của cây.
Một nghiên cứu quy mô lớn kéo dài từ năm 2011 đến năm 2021 tại Áo và Đức đã thu thập 1.000 chậu cây cảnh và 237 mẫu hoa cắt cành từ các trung tâm làm vườn để kiểm tra tới 646 hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật [1]. Kết quả chỉ ra có tới 94% số chậu cây cảnh và 97% số hoa cắt cành chứa dư lượng thuốc bảo vệ thực vật [1]. Trung bình mỗi chậu cây cảnh chứa 5,8 hoạt chất, trong đó thuốc trừ nấm và thuốc trừ sâu là hai nhóm xuất hiện nhiều nhất [1]. Tổng cộng, các nhà khoa học đã phát hiện tới 202 hoạt chất khác nhau trên các chậu cây cảnh [1]. Đáng lo ngại, hơn 40% số chậu cây cảnh mang những hoạt chất được hệ thống phân loại hóa chất toàn cầu xếp vào nhóm có hại cho sức khỏe con người [1].
Một nghiên cứu khác vào năm 2017 tiến hành phân tích lá của 29 loại cây cảnh bán trên thị trường [4]. Kết quả ghi nhận chỉ có 2 loại cây không chứa hóa chất, trong khi 23 cây chứa nhiều hơn một loại thuốc bảo vệ thực vật [4]. Thậm chí có cây cảnh chứa hỗn hợp từ 7 đến 10 loại hóa chất nông nghiệp khác nhau [4]. Thuốc trừ sâu nhóm neonicotinoid xuất hiện trên hơn 70% số cây được kiểm tra, nhóm chlorpyrifos chiếm 10% và nhóm pyrethroid chiếm 7% [4]. Các loại thuốc trừ nấm như boscalid, spiroxamine cũng được tìm thấy ở 40% số mẫu [4].
Năm 2024, một nghiên cứu tại Thụy Điển kiểm tra 536 loại thuốc bảo vệ thực vật trên hoa, lá, rễ và đất của 54 cá thể cây cảnh lâu năm [5]. Toàn bộ các cây cảnh được phân tích đều chứa ít nhất một loại thuốc bảo vệ thực vật, cá biệt có mẫu chứa tới 19 hoạt chất khác nhau cùng lúc [5]. Dữ liệu này chứng minh rõ ràng cây cảnh trên thị trường là nguồn chứa đựng hỗn hợp rất nhiều hóa chất nông nghiệp phức tạp.
Hóa chất có thể thấm sâu vào bên trong mô cây
Quan niệm gọt vỏ hoặc rửa kỹ quả quất cảnh là an toàn hoàn toàn sai lầm. Các loại thuốc bảo vệ thực vật hiện đại gồm hai nhóm chính: thuốc tiếp xúc bám bên ngoài bề mặt và thuốc lưu dẫn ngấm sâu vào bên trong hệ thống tuần hoàn của cây.
Trong nghiên cứu kiểm tra phấn hoa và lá cây cảnh năm 2017, các nhà khoa học nhận thấy các hoạt chất lưu dẫn xuất hiện trong mô phấn hoa với nồng độ tương đương như trong lá [4]. Ngoài ra, các hoạt chất tiếp xúc trực tiếp hoặc ngấm cục bộ như chlorpyrifos, iprodione, pyroclastrobin và prochloraz cũng bám dính và tồn đọng rõ rệt [4]. Khi hóa chất đã lưu dẫn vào trong mô tế bào thực vật, việc rửa nước hay ngâm rửa thông thường hoàn toàn không thể làm sạch.
Cơ chế hấp thu hóa chất của mô thực vật cũng đã được chứng minh qua thử nghiệm trên các loài cây cảnh vùng ngập nước như cây lông vẹt và dong riềng cảnh khi tiếp xúc với chất diệt cỏ simazine [6]. Cây non 2 tuần tuổi tích tụ lượng simazine trong mô cao hơn so với cây 4 tuần tuổi, và hóa chất này chủ yếu tích lũy tại các mô lá [6]. Cây cảnh được nuôi trồng bằng các đợt phun thuốc định kỳ sẽ liên tục hút và giữ lại các hợp chất hóa học này trong rễ, thân, lá và quả [5].
Nguy cơ nhiễm độc qua đường hít thở và tiếp xúc
Mối nguy từ hóa chất trên cây cảnh không chỉ xuất hiện khi ăn phải, mà còn có thể đến từ đường hô hấp hoặc tiếp xúc trực tiếp. Nhiều chủ vườn xử lý cây bằng thuốc trừ sâu trước khi vận chuyển đến tay người tiêu dùng để đảm bảo cây không bị sâu bệnh làm hỏng dáng trong những ngày Tết.
Một nghiên cứu năm 2010 theo dõi nồng độ thuốc trừ sâu gốc lân hữu cơ diazinon trong không khí khi phun trên cây đỗ quyên cảnh ngoài trời [7]. Đo đạc cho thấy nồng độ hóa chất trong không khí ngay trong và sau khi phun tương đương giới hạn phơi nhiễm nghề nghiệp là 10 microgam/m3 [7]. Mẫu đo gắn trên người trực tiếp phun đạt 57% đến 82% giới hạn cho phép [7]. Dù nồng độ trong không khí giảm mạnh sau 24 giờ, nghiên cứu khẳng định rủi ro sức khỏe qua đường hít thở có mức độ tương đương với rủi ro qua tiếp xúc da [7]. Nếu người bán mới phun hóa chất bảo quản, chống rụng quả ngay sát ngày đem bán, việc đặt cây trong không gian kín hoặc dùng tay vặt quả chứa nhiều rủi ro phơi nhiễm.
Bên cạnh đó, các khảo sát về ô nhiễm hóa chất hữu cơ khó phân hủy và thuốc bảo vệ thực vật trên rau trồng tại Congo năm 2020 cho thấy sự hiện diện của các chất như chlorpyrifos-ethyl hay p,p'-DDE làm tăng đáng kể lượng nạp hóa chất hàng ngày vào cơ thể [8]. Dù nguy cơ ung thư tích lũy trọn đời trong nghiên cứu đó chưa vượt ngưỡng cảnh báo, việc tiêu thụ thực vật có tồn dư hóa chất nông nghiệp không kiểm soát luôn làm tăng rủi ro cho sức khỏe con người [8].
Những hiểu lầm tai hại khi tận dụng quất cảnh
Nhiều người tin rằng quả quất cảnh ngâm mật ong hay muối sau vài tháng thì các chất độc sẽ tự phân hủy hết. Đây là hiểu lầm rất nguy hiểm. Nhiều loại thuốc bảo vệ thực vật hiện nay có tính bền vững cao, khó phân hủy tự nhiên trong môi trường đường hay muối đặc. Khi ngâm, hóa chất từ vỏ quả có thể khuếch tán ngược vào dung dịch mật ong, biến lọ thuốc ho thành một hỗn hợp chứa chất độc hại.
Một số người lại cho rằng chỉ cần chần qua nước sôi hoặc rửa bằng nước ngâm rau quả chuyên dụng là sạch. Nước sôi có thể làm giảm bớt một phần hóa chất bám dính lỏng lẻo ở bề mặt ngoài, nhưng không thể loại bỏ các hợp chất hóa học lưu dẫn đã ngấm sâu vào trong từng thớ thịt của quả [4]. Ngoài ra, nhiệt độ cao có thể làm biến tính một số hoạt chất hóa học thành các dẫn xuất khác chưa rõ độc tính.
Cũng có người nghĩ cây cảnh nếu mua từ các nhà vườn uy tín thì sẽ sạch thuốc. Thực tế, ngay cả những cây cảnh được dán nhãn "thân thiện với ong" tại châu Âu vẫn có 39% mẫu chứa hoạt chất độc hại cho loài ong [1], và toàn bộ các mẫu kiểm tra tại Thụy Điển đều dính thuốc trừ sâu [5]. Mục tiêu lớn nhất của người trồng cây cảnh là duy trì vẻ ngoài hoàn hảo của sản phẩm, không phải an toàn vệ sinh thực phẩm.
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Dư lượng hóa chất trên quất cảnh đe dọa sức khỏe của tất cả mọi người, nhưng một số nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm sẽ phải đối mặt với nguy cơ biến chứng nặng hơn:
- Trẻ nhỏ: Hệ tiêu hóa và chức năng giải độc của gan, thận ở trẻ chưa hoàn thiện. Cho trẻ uống si-rô quất ngâm từ cây cảnh có thể dẫn đến rối loạn tiêu hóa cấp tính, nôn trớ, tiêu chảy hoặc tích tụ độc chất lâu dài.
- Phụ nữ mang thai và cho con bú: Độc chất từ thuốc bảo vệ thực vật nhóm lân hữu cơ hoặc clo hữu cơ có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của thai nhi hoặc đi vào sữa mẹ [6, 7].
- Người cao tuổi và người có bệnh nền: Những người mắc bệnh viêm gan, suy thận, loét dạ dày sẽ bị tổn thương nặng nề hơn khi cơ thể phải xử lý các hóa chất tổng hợp độc hại [1].
- Người có cơ địa dị ứng: Các loại thuốc trừ nấm và trừ sâu bám trên vỏ quất có thể kích hoạt các phản ứng dị ứng dữ dội, gây ngứa ngáy, phát ban hoặc khó thở.
Lưu ý rằng các nghiên cứu hiện có chủ yếu đánh giá dư lượng thuốc bảo vệ thực vật trên các loại cây cảnh nói chung và kiểm tra độc tính trên sinh vật chỉ thị, động vật có vú trong phòng thí nghiệm hoặc khảo sát rau ăn lá [1, 2, 7]. Hiện chưa có nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người về tác hại của việc ăn quả quất cảnh. Dù vậy, dữ liệu dư lượng thực tế từ các phân tích hóa học cho thấy nguy cơ ngộ độc là hoàn toàn có thật và không đáng để mạo hiểm.
Cách dùng quất làm thuốc an toàn và lời khuyên thực tế
Quất (tắc) thực sự là vị thuốc quý trong y học cổ truyền, có tác dụng trừ đờm, trị ho, kích thích tiêu hóa và bổ sung vitamin C. Tuy nhiên, để làm thuốc, bạn chỉ nên sử dụng nguồn nguyên liệu an toàn và đúng mục đích:
- Nguồn gốc rõ ràng: Chỉ hái quất từ những cây trồng chuyên biệt để ăn quả, cây tự trồng tại nhà không phun thuốc trừ sâu, hoặc mua quất tươi có nguồn gốc xuất xứ tại các siêu thị, cửa hàng nông sản sạch.
- Thời gian cách ly: Nếu trồng cây ăn quả tại nhà, cần tuân thủ thời gian cách ly tối thiểu theo hướng dẫn của nhà sản xuất nếu có lỡ phun xịt bất kỳ loại chế phẩm nào.
- Xử lý quất cảnh sau Tết: Bạn có thể giữ cây quất cảnh lại, đem trồng xuống đất vườn, cắt tỉa toàn bộ cành mang quả cũ và chăm sóc tự nhiên. Sau khoảng một năm, khi cây ra các đợt quả mới mà không sử dụng hóa chất kích thích hay thuốc trừ sâu công nghiệp, lứa quả mới này mới có thể cân nhắc dùng làm thực phẩm.
- Xử lý khi ho, cảm: Nếu đang bị ho hay viêm họng, bạn có thể mua chanh tươi, quất sạch ngoài chợ rau hoặc sử dụng các loại si-rô ho thảo dược đã được kiểm duyệt chất lượng từ các hiệu thuốc, thay vì tự chế biến từ quả cây cảnh.
Quất cảnh mang lại vẻ đẹp và không khí sum vầy cho ngày Tết nhưng tuyệt đối không phải là thảo dược để ngâm thuốc chữa bệnh. Tiết kiệm một vài quả quất cảnh có thể đánh đổi bằng chính sức khỏe của bạn và người thân. Hãy thưởng thức vẻ đẹp của cây cảnh bằng mắt và luôn lựa chọn nguyên liệu thực phẩm sạch, an toàn để bảo vệ cả gia đình.
