Nhiều vùng quê vẫn lưu truyền mẹo bẻ cành cây gai, cây có mủ trắng như các loài thuộc chi đại kích nhỏ trực tiếp vào mắt để "trị đau mắt đỏ" hoặc "làm tan mộng thịt". Đây là hành vi phản khoa học, tiềm ẩn nguy cơ phá hủy nhãn cầu nhanh chóng. Nhựa của các loài thực vật này không có tác dụng chữa bệnh mắt mà ngược lại chứa độc tính ăn mòn tế bào cực mạnh.
Theo các ghi nhận lâm sàng, mủ thực vật thuộc nhóm này khi tiếp xúc trực tiếp với bề mặt nhãn cầu sẽ lập tức gây viêm loét, bỏng hóa chất và phù nề giác mạc [1]. Hành vi tự ý nhỏ dịch cây vào mắt không giúp thuyên giảm triệu chứng viêm kết mạc hay đau mắt mà còn có thể biến một tổn thương nhẹ thành mù lòa vĩnh viễn [1].
Nguy cơ bỏng mắt từ thói quen truyền miệng
Khi bị cộm xốn, đỏ mắt, nhiều người có tâm lý ngại đi khám và tìm đến các loại lá cây quanh nhà để đắp hoặc vắt nước nhỏ trực tiếp. Trong số đó, các cây có tên dân gian như "cây mù mắt", cây xương cá, xương rồng bát tiên thuộc chi Euphorbia thường bị lầm tưởng là dược liệu sát trùng.
Thực tế, dịch mủ trắng của nhóm cây này là cơ chế tự vệ tự nhiên của thực vật, chứa nhiều hợp chất độc hại cho mô sống. Việc nhỏ trực tiếp dịch mủ vào mắt chẳng khác nào hành động tự gây bỏng hóa chất lên giác mạc, lớp màng mỏng manh và nhạy cảm nhất của mắt [1].
Độc tính của dịch mủ phá hủy mắt như thế nào?
Cơ chế gây hại của dịch nhựa mủ lên nhãn cầu diễn ra rất nhanh và dữ dội. Khi mủ trắng tiếp xúc với bề mặt nhãn cầu, phản ứng viêm kết mạc, bỏng rát và kích ứng xuất hiện ngay lập tức [1]. Dù người bệnh có nhanh chóng rửa mắt bằng nước sạch với lượng lớn, cảm giác đau đớn, sợ ánh sáng và chảy nước mắt vẫn tiếp tục tăng nặng trong nhiều giờ sau đó [1].
Mủ cây ăn mòn lớp biểu mô bảo vệ bên ngoài của giác mạc. Tình trạng ban đầu có thể chỉ là tổn thương biểu mô dạng chấm nhỏ li ti, nhưng chỉ sau một ngày, nó nhanh chóng tiến triển thành vết trầy xước giác mạc diện rộng [1]. Đồng thời, chất độc thấm sâu vào mô đệm gây phù mô đệm giác mạc kèm theo hiện tượng gấp nếp màng Descemet [1]. Độc tố còn kích hoạt phản ứng viêm màng bồ đào trước ở các mức độ khác nhau, dẫn đến tích tụ dịch viêm trong tiền phòng và có thể gây tăng nhãn áp thứ phát [1].
Bằng chứng y khoa: Tụt giảm thị lực và nguy cơ mù lòa
Y văn thế giới đã ghi nhận tổn thương mắt nghiêm trọng do mủ các loài thực vật thuộc chi Euphorbia (thường được dân gian gọi liên quan đến cây gai, mù mắt). Một báo cáo lâm sàng công bố năm 2009 về tình trạng viêm giác mạc - màng bồ đào do nhựa cây Euphorbia đã phân tích chi tiết diễn tiến bệnh cảnh này [1].
Nghiên cứu mô tả các trường hợp tổn thương sau khi tiếp xúc với mủ cây, ghi nhận triệu chứng bỏng rát, đau nhức dữ dội, sợ ánh sáng và chảy nước mắt khởi phát tức thì [1]. Ngay cả khi mắt được rửa nhiều nước, tổn thương vẫn tiếp tục tăng nặng theo thời gian [1]. Ban đầu, bệnh nhân chỉ giảm nhẹ thị lực, nhưng trong vòng 24 giờ, thị lực có thể sụt giảm nghiêm trọng xuống mức 20/200 hoặc chỉ còn phân biệt được ngón tay đếm trước mặt, thậm chí chỉ thấy bóng bàn tay cử động (như trường hợp ca bệnh thứ hai trong báo cáo) [1].
Thời gian để lớp biểu mô giác mạc lành lại hoàn toàn thường mất từ bốn đến bảy ngày [1]. Mức độ phù mô đệm và phản ứng viêm màng bồ đào trước biến đổi tùy theo loài cây và lượng mủ rơi vào mắt [1]. Chẳng hạn, các loài như E. royaleana, E. lathyris, E. tirucalli hay E. milii đều được ghi nhận gây viêm trợt biểu mô kèm phản ứng tiền phòng [1]. Đặc biệt, trường hợp tiếp xúc với E. trigona trong báo cáo (ca số 1) đã gây phù toàn bộ giác mạc kèm viêm màng bồ đào trước mức độ trung bình và biến chứng tăng áp lực nội nhãn do lượng mủ xâm nhập nhiều [1].
Báo cáo nhấn mạnh rằng những trường hợp tiếp xúc mủ cây nhưng không được điều trị kịp thời hoặc tự ý xử lý sai cách có thể tiến triển thành mù lòa vĩnh viễn do sẹo giác mạc đục ngầu, viêm màng bồ đào phức tạp và giãn lồi củng mạc trước [1].
Hiểu lầm "thuốc đắng dã tật, mắt xót mới khỏi"
Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là cho rằng khi mắt đang đỏ, nhỏ chất gì càng gây cay xót thì vi khuẩn, "độc khí" trong mắt mới nhanh tiêu trừ. Thực chất, cảm giác cay xót buốt rát là tín hiệu cảnh báo các tế bào biểu mô thần kinh giác mạc đang bị hủy hoại và hoại tử trước hóa chất độc hại [1].
Mắt là cơ quan vô cùng tinh tế, các loại thuốc nhỏ mắt điều trị chuyên dụng đều phải trải qua quá trình tinh chế, vô trùng và cân bằng độ pH nghiêm ngặt. Nhựa cây nguyên chất chứa hỗn hợp nhựa mủ đậm đặc, hoàn toàn không vô trùng và mang độc tính trực tiếp lên tế bào sống, tuyệt đối không có khả năng chữa viêm đau mắt [1].
Biến chứng nếu chậm trễ can thiệp
Khi bị mủ cây bắn vào mắt hoặc tự ý nhỏ dịch cây, người bệnh thường mất thời gian tự chịu đựng hoặc tiếp tục đắp thêm các loại lá khác. Sự chậm trễ này khiến độc tố ngấm sâu vào tiền phòng [1].
Biến chứng nguy hiểm nhất được ghi nhận là hình thành sẹo giác mạc vĩnh viễn [1]. Khi giác mạc trong suốt bị biến thành mảng sẹo mờ đục, ánh sáng không thể đi vào đáy mắt, dẫn đến suy giảm thị giác không hồi phục [1]. Cùng với đó, tình trạng viêm màng bồ đào kéo dài không kiểm soát và hiện tượng giãn lồi củng mạc phía trước nhãn cầu sẽ phá hủy cấu trúc mắt hoàn toàn [1].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Tất cả mọi người đều có nguy cơ tổn thương mắt nghiêm trọng nếu để nhựa mủ thực vật dính vào nhãn cầu. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng sau cần nâng cao cảnh giác:
- Người làm vườn, nông dân: Thường xuyên cắt tỉa, dọn dẹp các loại cây bụi, xương rồng cảnh, cây cảnh có mủ trắng mà không đeo kính bảo hộ.
- Trẻ em: Hiếu động, hay bẻ cành lá chơi đùa và vô tình quẹt tay dính mủ lên mắt.
- Người cao tuổi ở vùng nông thôn: Nhóm người dễ tin và áp dụng các mẹo dân gian truyền miệng để chữa các bệnh về mắt như đỏ mắt, ngứa mắt, mộng thịt.
Hướng dẫn xử lý đúng khi mắt dính dịch mủ thực vật
Để bảo vệ đôi mắt khỏi nguy cơ mù lòa khi xảy ra sự cố với nhựa cây, cần tuân thủ nghiêm ngặt các bước sơ cứu:
- Rửa mắt ngay lập tức: Khi bị mủ cây bắn vào, lập tức rửa mắt dưới vòi nước sạch chảy nhẹ hoặc ngâm mắt vào chậu nước sạch, chớp mắt liên tục trong nhiều phút để pha loãng và loại bỏ lượng nhựa bám trên bề mặt [1].
- Không dụi mắt: Hành động chà xát, dụi mắt sẽ làm trầy xước thêm lớp biểu mô giác mạc đang bị độc tố làm yếu [1].
- Không tự ý dùng thuốc bừa bãi: Không tự mua thuốc kháng sinh, thuốc nhỏ chứa corticoid hoặc đắp bất kỳ loại lá nào khác lên mắt sau sự cố.
- Đến ngay cơ sở nhãn khoa: Dù đã rửa sạch bằng lượng nước lớn, triệu chứng kích ứng vẫn có thể tăng nặng trong nhiều giờ [1]. Do đó, người bệnh cần được bác sĩ chuyên khoa mắt thăm khám bằng kính hiển vi chuyên dụng để đánh giá tổn thương giác mạc và màng bồ đào, từ đó kê đơn điều trị đúng phác đồ [1].
Tập quán nhỏ nước cây lạ vào mắt để chữa bệnh là hủ tục nguy hiểm cần xóa bỏ. Mắt là giác quan mỏng manh, bất kỳ tổn thương nào trên giác mạc cũng có thể cướp đi thị lực vĩnh viễn. Khi gặp vấn đề về mắt, việc thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa là giải pháp an toàn và duy nhất để bảo toàn thị lực.
