Cây thuốc giấu (thuộc chi Euphorbia, họ Thầu dầu Euphorbiaceae) là loại cây cảnh, dược liệu quen thuộc trong nhiều gia đình Việt Nam. Khi bẻ cành, tỉa lá, nhựa mủ trắng của cây rất dễ bắn thẳng vào mắt hoặc dính qua tay dụi. Nhiều người chủ quan chỉ chớp mắt vài cái hoặc rửa qua loa, dẫn đến hậu quả bỏng rát dữ dội và suy giảm thị lực nghiêm trọng.

Nhựa mủ của các loài thực vật thuộc chi Euphorbia có tính ăn mòn rất mạnh, tương tự như một loại hóa chất có tính kiềm [1], [2]. Nếu không rửa sạch ngay lập tức và đến bệnh viện cấp cứu, người bệnh có thể đối mặt với biến chứng loét giác mạc, viêm màng bồ đào trước và mù lòa [2], [3].

Hiểm họa khôn lường từ giọt nhựa mủ màu trắng

Các loài cây họ Thầu dầu (chi Euphorbia) mang đặc điểm nhận diện chung là thân mọng hoặc chứa dòng nhựa mủ trắng đục [4]. Khi thân cây bị gãy rách, áp lực mao dẫn khiến chất lỏng này bắn ra ngoài. Thành phần phân tích hóa học trong nhựa mủ cho thấy sự hiện diện của flavonoid, alkaloid, phenol và sesquiterpene lactone [4].

Khi tiếp xúc với bề mặt nhãn cầu, nhựa cây hoạt động tương tự một chất kiềm ăn mòn hóa học [1]. Bằng chứng đo lường thực tế ghi nhận độ pH bề mặt mắt của bệnh nhân có thể tăng vọt lên mức kiềm tính pH 9 [2]. Chất dịch này phá hủy nhanh chóng lớp màng biểu mô bảo vệ, thâm nhập sâu vào các lớp mô bên dưới giác mạc [5], [3].

Triệu chứng thường khởi phát ngay lập tức với cảm giác bỏng rát, đau đớn dữ dội, sợ ánh sáng và chảy nước mắt liên tục [3]. Một số trường hợp thậm chí xuất hiện phù da quanh mắt hoặc co thắt mi nghiêm trọng khiến người bệnh không thể tự mở mắt [2], [6]. Đáng lo ngại, các tổn thương nặng nề nhất thường tiến triển âm thầm và bùng phát mạnh mẽ sau 24 đến 48 giờ dù ban đầu triệu chứng có vẻ nhẹ [3], [6].

Bằng chứng y văn: Tổn thương giác mạc và nguy cơ mất thị lực

Y văn quốc tế đã ghi nhận hàng loạt trường hợp tổn thương mắt nghiêm trọng do nhựa các loài cây thuộc chi Euphorbia. Bệnh cảnh lâm sàng chung được xác định là viêm giác mạc - màng bồ đào (keratouveitis) với mức độ phá hủy từ trợt biểu mô nhẹ đến viêm loét hoại tử [7], [3], [8].

Năm 2007, một báo cáo ghi nhận trường hợp nữ bệnh nhân 79 tuổi bị nhựa cây Euphorbia lactea bắn vào mắt phải [5]. Bệnh nhân đến viện sau 34 giờ trong tình trạng thị lực suy giảm nặng nề, chỉ còn đếm được ngón tay ở khoảng cách 1 mét [5]. Khám mắt phát hiện cương tụ rìa, khuyết biểu mô giác mạc tới 90%, phù nhu mô rõ rệt kèm nếp gấp màng Descemet và có mủ tiền phòng dày 1 mm [5]. Sau điều trị tích cực bằng kháng sinh tra mắt liều cao (cephalothin 5% phối hợp gentamicin 0,9%), giãn đồng tử bằng atropine và sau đó là steroid tra tại chỗ khi biểu mô đã lành, thị lực phục hồi rõ rệt sau 11 tuần nhưng vẫn để lại vết sẹo mờ dưới biểu mô [5].

Năm 2009, một báo cáo trường hợp khác công bố trên y văn mô tả người phụ nữ 76 tuổi bị đau mắt dữ dội cả hai bên sau khi nhổ cỏ dại Euphorbia lathyris bằng tay trần rồi đưa tay lên dụi mắt [2]. Tại phòng khám cấp cứu, bệnh nhân đau đớn tột cùng, co thắt mi dữ dội, độ pH mắt đo được là 9 (tính kiềm) và thị lực giảm sút còn 20/125 ở mắt phải và 20/80 ở mắt trái [2]. Bệnh nhân phải dùng thuốc giảm đau đường uống nhóm opioid kết hợp rửa mắt liên tục để đưa pH về bình thường, tra steroid, thuốc liệt thể mi và chất bôi trơn [2].

Năm 2012, các bác sĩ tiếp nhận một nữ bệnh nhân 82 tuổi bị viêm giác mạc - màng bồ đào nặng do nhựa cây Euphorbia cyparissias [1]. Bệnh nhân nhổ cỏ dại không dùng găng tay, thấy nhựa dính khó rửa sạch nên đã dùng chính bàn tay dính nhựa đó vỗ nước rửa mắt [1]. Sau 5 giờ, mắt đau nhức tăng dần, đỏ, mờ mắt, sợ ánh sáng, chảy nước mắt kèm chảy nước mũi, thị lực giảm còn 20/60 mắt phải và 20/30 mắt trái [1]. Khám thấy cương tụ kết mạc và trợt biểu mô giác mạc chấm rải rác [1]. Các tác giả nhấn mạnh nhựa cây tạo môi trường kiềm và người dân tuyệt đối không dùng tay dính nhựa để vỗ nước rửa mắt [1].

Một báo cáo tổng quan năm 2009 chỉ ra rằng tổn thương giác mạc do nhựa cây Euphorbia diễn tiến rất đặc trưng [3]. Thị lực có thể nhanh chóng tụt xuống mức 20/200, thậm chí chỉ còn đếm ngón tay hoặc thấy bóng bàn tay di động trong vòng 24 giờ [3]. Ban đầu biểu mô có thể còn nguyên vẹn hoặc chỉ tổn thương chấm nông, nhưng sang ngày hôm sau sẽ bộc lộ khuyết biểu mô rõ rệt [3]. Quá trình biểu mô hóa tự lành thường mất từ 4 đến 7 ngày [3]. Báo cáo khẳng định: những trường hợp bỏ bê, không điều trị đúng cách có thể tiến triển thành mù lòa vĩnh viễn do sẹo giác mạc, viêm màng bồ đào phức tạp và phồng giãn củng - giác mạc (anterior staphyloma) [3].

Năm 2016, nghiên cứu báo cáo một phụ nữ 70 tuổi bị nhựa cây Euphorbia grandicornis bắn vào mắt trái, ban đầu thị lực là 20/25, sau 24 giờ tụt xuống 20/80 kèm viêm giác mạc - màng bồ đào nhiễm độc [4]. Bệnh nhân đáp ứng tốt sau 1 tuần dùng phối hợp thuốc nhỏ mắt cyclopentolate 1%, natri clorid 5%, dexamethasone phosphate 1,14% mỗi giờ và natri hyaluronate 4% mỗi giờ [4]. Tương tự, năm 2008, một cụ bà 86 tuổi từng có tiền sử mổ glôcôm 10 năm trước đã bị viêm tiền phòng nặng, nếp gấp màng Descemet và thị lực chỉ còn đếm ngón tay sau khi tiếp xúc nhựa cây Euphorbia myrsinites, hồi phục dần nhờ nhỏ mắt ofloxacin 3 mg/mL và prednisolone acetate 1% [7].

Một nghiên cứu loạt ca bệnh năm 2000 tại Anh theo dõi 7 bệnh nhân bị viêm mắt do các loài cây Euphorbia khác nhau [8]. Triệu chứng ban đầu điển hình là bỏng rát, châm chích kèm nhìn mờ, thị lực giảm phổ biến từ 1 đến 2 hàng trên bảng thị lực Snellen [8]. Cá biệt có 1 bệnh nhân thoái hóa hoàng điểm tuổi già bị tụt thị lực từ 20/80 xuống chỉ còn nhận biết bóng bàn tay [8]. Tất cả bệnh nhân được điều trị bằng kháng sinh nhỏ hoặc mỡ (chloramphenicol), kết hợp thuốc giãn đồng tử và steroid cho một số trường hợp, các triệu chứng viêm thoái lui sau 1 đến 2 tuần [8].

Gần đây nhất, một báo cáo năm 2024 mô tả một nam bệnh nhân 76 tuổi tiếp xúc nhựa Euphorbia lathyris khi làm vườn, ban đầu chỉ có triệu chứng ở mắt phải [6]. Tuy nhiên sau 48 giờ, mắt trái cũng bắt đầu bùng phát triệu chứng, xuất hiện khuyết biểu mô giác mạc hai bên và viêm tiền phòng, khiến thị lực giảm sút từ 6/12 xuống 6/36 ở mắt phải và từ 6/4 xuống 6/24 ở mắt trái [6]. Thị lực chỉ cải thiện rõ rệt sau 3 tuần điều trị [6].

Những sai lầm nguy hiểm khi bị nhựa cây dính vào mắt

Sai lầm phổ biến nhất trong đời sống là đưa tay lên dụi mắt khi thấy cộm rát [2]. Thói quen này chà xát các hoạt chất độc hại vào sâu trong biểu mô, làm rách toạc lớp màng bảo vệ mắt và khiến độc chất lan rộng sang cả hai bên nhãn cầu [2], [6].

Sai lầm thứ hai là dùng bàn tay đang dính nhựa để bụm nước vỗ lên mắt [1]. Nhựa cây họ Thầu dầu rất nhớt và khó rửa trôi bằng nước thông thường trên da [1]. Khi dùng bàn tay dính mủ hòa vào nước rửa mắt, người bệnh vô tình tự đưa thêm lượng lớn độc chất vào diện tích nhãn cầu rộng hơn [1].

Sai lầm thứ ba là thấy triệu chứng giảm bớt sau vài giờ nên chủ quan không đi khám [3], [6]. Bằng chứng lâm sàng chỉ ra rằng biểu mô giác mạc có thể vẫn còn nguyên vẹn trong vài giờ đầu, nhưng tình trạng viêm màng bồ đào, phù nhu mô và khuyết biểu mô diện rộng thường đạt đỉnh điểm sau 24 đến 48 giờ [3], [6]. Trì hoãn điều trị y tế làm tăng nguy cơ nhiễm trùng thứ phát và để lại sẹo giác mạc vĩnh viễn [5], [3], [8].

Bên cạnh đó, việc người dân tự ý tìm mua các loại lá cây, thuốc nam đắp lên mắt theo kinh nghiệm truyền miệng là vô cùng nguy hiểm. Mắt đang trong tình trạng bỏng hóa chất kiềm và mất hàng rào biểu mô [5], [2]; mọi chất bẩn đưa vào đều có thể dẫn tới viêm nội nhãn hoại tử hoặc thủng giác mạc [7], [3].

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Những người thường xuyên làm vườn, cắt tỉa cây cảnh, thu hái thảo dược họ Thầu dầu là đối tượng có nguy cơ cao nhất bị nhựa cây bắn vào mắt hoặc nhiễm độc qua bàn tay trần [2], [6], [8]. Nhựa cây có thể gây phản ứng viêm mắt và viêm da quanh mắt [6].

Đặc biệt, những người từng có tiền sử phẫu thuật mắt (như phẫu thuật lỗ dò điều trị glôcôm) hoặc người cao tuổi có bệnh lý thoái hóa mắt sẵn có cần hết sức cẩn trọng [7], [8]. Ở nhóm đối tượng này, phản ứng viêm do độc tố nhựa cây có thể khiến thị lực suy giảm cực kỳ nghiêm trọng (từ mức đọc được chữ tụt xuống chỉ còn thấy bóng bàn tay) và làm phức tạp quá trình chẩn đoán phân biệt với các bệnh lý nhiễm trùng nội nhãn nguy hiểm [5], [7], [8].

Ngoài ra, hiện tượng viêm nhiễm còn có tính chất trễ theo thời gian hoặc xuất hiện theo mùa tiếp xúc nhiều với cây cối [1]. Khi một bên mắt bị bắn phải nhựa, mắt còn lại dù chưa có cảm giác khó chịu vẫn có nguy cơ cao bị tổn thương chéo và cần được phòng ngừa nghiêm ngặt [6].

Hướng dẫn xử trí khẩn cấp và cách phòng ngừa chuẩn khoa học

Khi chẳng may bị nhựa cây thuốc giấu bắn vào mắt, cần thực hiện ngay các bước sơ cứu sống còn sau đây:

Bước 1: Rửa mắt khẩn cấp và liên tục Ngay lập tức rửa mắt dưới vòi nước sạch chảy nhẹ, dùng cốc nước sạch hoặc nước muối sinh lý để xối rửa liên tục [1], [2]. Thời gian xối rửa tối thiểu từ 10 đến 15 phút [1]. Tuyệt đối không dùng bàn tay vừa chạm vào cây để vỗ nước lên mắt [1]. Cần rửa kỹ cả hai mắt dù tại thời điểm đó chỉ cảm thấy xót ở một bên [6]. Trong quá trình rửa, cố gắng lộn nhẹ mi mắt để dòng nước cuốn trôi hoàn toàn các mảng nhựa bám dính [1].

Bước 2: Tuyệt đối không dụi mắt hay tự ý tra thuốc Không chà xát mi mắt, không đắp lá cây, không nhỏ các loại thuốc dân gian tự chế. Không tự ý mua thuốc nhỏ mắt chứa corticoid về dùng khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa, bởi dùng sai thời điểm khi biểu mô giác mạc chưa liền có thể làm tăng nguy cơ bội nhiễm nấm, vi khuẩn [5], [8].

Bước 3: Đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa mắt Sau khi rửa mắt sơ cứu, người bệnh cần đến bệnh viện mắt gần nhất càng sớm càng tốt [2]. Tại đây, bác sĩ sẽ kiểm tra độ pH bề mặt nhãn cầu, làm sạch sâu cùng đồ, soi đèn khe đánh giá mức độ khuyết biểu mô giác mạc và phản ứng tiền phòng [1], [2], [3]. Phác đồ điều trị chuyên khoa có thể bao gồm kháng sinh phổ rộng nhỏ mắt phòng bội nhiễm, thuốc liệt thể mi giãn đồng tử để giảm đau và chống dính, thuốc bôi trơn giác mạc và thuốc chống viêm steroid nhỏ đúng thời điểm được kiểm soát chặt chẽ [5], [2], [6], [4], [8].

Để phòng ngừa tai nạn, người làm vườn và trồng cây cảnh thuộc chi Euphorbia bắt buộc phải đeo kính bảo hộ che kín mắt và mang găng tay cao su bảo vệ [2], [8]. Sau khi tiếp xúc hoặc cắt tỉa cây, cần rửa tay thật kỹ bằng xà phòng nhiều lần trước khi chạm vào vùng mặt [1], [2].

Nhựa cây thuốc giấu tuy có giá trị dược liệu trong dân gian nhưng chứa độc tố kiềm gây bỏng mắt và tổn hại giác mạc nghiêm trọng [1], [2]. Nhận biết sớm mối nguy, sơ cứu xối rửa nước sạch đúng cách ngay từ phút đầu tiên và đến khám chuyên khoa mắt kịp thời là chìa khóa duy nhất giúp bạn bảo tồn thị lực trọn vẹn [1], [2], [3].