Đau nhức xương khớp, tê bì tay chân hay mỏi lưng gối là tình trạng phổ biến, đặc biệt khi thời tiết chuyển mùa. Để tìm kiếm giải pháp giảm đau tự nhiên, nhiều người truyền tai nhau các bài thuốc dân gian từ cây hy thiêm. Tuy nhiên, việc coi thảo dược hoàn toàn vô hại và tự ý sắc uống có thể dẫn tới những rủi ro đáng tiếc cho sức khỏe.

Các chuyên gia y tế khuyến cáo phụ nữ mang thai, người có thể trạng hư hàn và người mắc bệnh lý tiêu hóa mạn tính không được tự ý sử dụng hy thiêm trị đau khớp. Dù cây cỏ tự nhiên đem lại tác dụng nhất định, việc dùng sai đối tượng và không theo liều lượng kiểm soát rất dễ gây biến chứng nguy hiểm.

Cây hy thiêm và những tác dụng y học cổ truyền ghi nhận

Cây hy thiêm (tên khoa học thuộc chi Sigesbeckia, thường gọi trong y học cổ truyền là Hy thiêm thảo) từ thời nhà Đường đã được coi là vị thuốc thiết yếu [1]. Dược liệu này gồm các loài chủ yếu như Sigesbeckia orientalis, Sigesbeckia pubescens và Sigesbeckia glabrescens [1]. Bộ phận dùng làm thuốc là phần trên mặt đất phơi hoặc sấy khô, được ứng dụng phổ biến tại các nước châu Á như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Việt Nam [1].

Trong thực hành y học cổ truyền, hy thiêm chuyên chủ trị các chứng phong thấp tý thống gây đau nhức, yếu mỏi vùng lưng dưới, đầu gối và tê bì các chi [1]. Nhờ tính mát và khả năng trừ phong thấp, thảo dược này thường xuất hiện trong các bài thuốc phục hồi vận động, giảm đau buốt xương cốt do thoái hóa hoặc viêm khớp mạn tính [1].

Đặc tính trừ phong thấp, thông kinh hoạt lạc của thảo dược này đã được nhiều thế hệ ghi nhận và kiểm chứng trong dân gian [1]. Tuy nhiên, do tính vị đặc trưng có xu hướng hàn lương, việc áp dụng bài thuốc không thể tùy tiện mà cần dựa vào nguyên nhân sinh bệnh và thể tạng của từng người.

Cơ chế sinh học: Thành phần hoạt chất mang lại lợi ích gì?

Nghiên cứu tổng quan năm 2021 về cây hy thiêm cho thấy loài cây này sở hữu nguồn hóa thực vật phong phú [1]. Các thành phần chính được chiết xuất từ hy thiêm bao gồm sesquiterpenoid, diterpenoid, flavonoid và các axit hữu cơ [1]. Những hoạt chất tự nhiên này mang lại nhiều tác động dược lý đa dạng cho cơ thể [1].

Các thử nghiệm dược lý ghi nhận hoạt chất trong hy thiêm có đặc tính chống viêm, chống oxy hóa, kháng khuẩn và chống huyết khối [1]. Thảo dược này cũng thể hiện khả năng chống dị ứng, chống khối u và hỗ trợ bảo vệ trước các tổn thương do thiếu máu cục bộ cơ tim hoặc nhồi máu não [1]. Chính tác dụng kháng viêm và ngăn hình thành cục máu đông giúp cây phát huy hiệu quả giảm sưng đau các khớp nối mô sụn [1].

Dù vậy, mỗi phân loài hy thiêm lại sở hữu đặc tính hóa học có sự khác biệt. Nghiên cứu năm 2018 sử dụng kỹ thuật chuyển hóa UPLC-QTOF/MS để phân tích đã định danh được 40 thành phần hoạt chất trong 3 loài hy thiêm thường dùng [2]. Phân tích thống kê cho thấy sự khác biệt hóa học rõ rệt giữa các loài và tìm ra 6 thành phần chỉ thị đặc trưng, khẳng định nguồn gốc thực vật ảnh hưởng trực tiếp đến tính an toàn và hiệu lực điều trị trên lâm sàng [2].

Vì sao phụ nữ có thai tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược?

Một sai lầm rất lớn trong cộng đồng là cho rằng thảo dược thiên nhiên luôn lành tính với thai phụ. Thực tế nghiên cứu đa quốc gia năm 2016 về độ an toàn của thảo dược trong thai kỳ cảnh báo rằng việc dùng thảo mộc bừa bãi có thể dẫn tới hậu quả thai sản tiêu cực [3]. Rất nhiều vị thuốc bị xếp vào nhóm chống chỉ định do chứa các hoạt chất gây kích thích co bóp tử cung hoặc hoạt huyết trục ứ [3].

Đáng chú ý, nghiên cứu chỉ ra rằng ở khu vực Đông Âu, tỷ lệ thai phụ dùng thảo dược chống chỉ định lên tới 33,1% và dùng thảo dược thuộc nhóm cần thận trọng là 36% [3]. Nguy cơ này hay gặp ở những người làm nội trợ, có trình độ đại học hoặc không bổ sung axit folic [3]. Đáng báo động hơn, lời khuyên dùng các loại thảo dược chống chỉ định này lại đến từ chính các nhân viên y tế cao gấp 3 lần so với việc nghe theo người thân hay bạn bè [3].

Dù hy thiêm chứa diterpenoid và flavonoid có tính chống viêm tốt, các bài thuốc trừ phong thấp hoạt huyết nói chung thường tiềm ẩn nguy cơ tác động xấu lên trương lực cơ tử cung [2, 3]. Cho đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng chuyên sâu nào chứng minh hy thiêm an toàn cho phụ nữ mang thai [1]. Do đó, phụ nữ có thai tuyệt đối không được tự ý sắc uống hy thiêm để giảm đau khớp [2, 3].

Người tạng hàn và tiêu hóa mạn tính: Nhóm đối tượng cần tránh xa

Y học cổ truyền phân chia thể tạng người bệnh rõ rệt, trong đó thể hư hàn biểu hiện bằng các dấu hiệu như sợ lạnh, chân tay lạnh, sắc mặt nhợt nhạt, đại tiện phân lỏng nát hoặc hay đau bụng râm ran. Cây hy thiêm vốn có tính mát (hàn lương), khi đưa vào cơ thể người tạng hàn sẽ làm khí lạnh bên trong tăng lên, dễ gây trúng hàn hoặc làm trầm trọng thêm các triệu chứng sẵn có.

Những người có vấn đề tiêu hóa mạn tính như viêm loét dạ dày tá tràng, viêm đại tràng co thắt hoặc hội chứng ruột kích thích đường ruột thường rất nhạy cảm. Các thành phần hoạt chất phức tạp như sesquiterpenoid, diterpenoid hay axit hữu cơ trong hy thiêm thô chưa qua tinh chế có thể kích ứng niêm mạc ống tiêu hóa [1].

Khi người mắc bệnh đường ruột uống nước sắc thảo dược đặc, đường tiêu hóa không dung nạp tốt sẽ phản ứng bằng cảm giác cồn cào, buồn nôn, tiêu chảy hoặc co thắt đại tràng. Vì vậy, nhóm bệnh nhân này cần hết sức thận trọng và không tự ý thử nghiệm các bài thuốc truyền miệng.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng hy thiêm điều trị đau khớp

Nhiều người bệnh khớp tin rằng hễ đau nhức là có thể hái lá hy thiêm tươi hoặc mua cành khô về đun nước uống hàng ngày thay trà. Hiểu lầm này vô cùng nguy hiểm vì hy thiêm gồm nhiều phân loài khác nhau như Sigesbeckia orientalis, Sigesbeckia pubescens và Sigesbeckia glabrescens với hàm lượng 40 thành phần hoạt chất biến thiên rất lớn [3, 4]. Việc thu hái lẫn lộn không kiểm soát hoạt chất có thể gây ngộ độc hoặc mất hiệu quả [2].

Một ngộ nhận khác là hy thiêm có thể chữa dứt điểm bệnh thoái hóa khớp hay viêm khớp dạng thấp. Dù khoa học ghi nhận đặc tính kháng viêm, giảm sưng phù và ức chế huyết khối, hy thiêm chỉ đóng vai trò hỗ trợ kiểm soát triệu chứng [1]. Hoạt chất từ thảo dược không thể đảo ngược hoàn toàn quá trình mòn sụn hay biến dạng khớp do tuổi tác.

Nhiều người cũng tự ý tăng liều sắc uống vì cho rằng thảo mộc dùng càng nhiều càng nhanh hết đau. Việc dung nạp lượng lớn các axit hữu cơ và hợp chất thực vật đậm đặc mà không được định chuẩn hàm lượng sẽ gây gánh nặng đào thải cho gan, thận và hệ tiêu hóa [3, 4].

Lời khuyên và cách tiếp cận đúng khi bị đau nhức xương khớp

Thay vì tự mua dược liệu không rõ nguồn gốc về sắc uống tại nhà, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa chuẩn mực:

  • Thăm khám chuyên khoa: Khi xuất hiện cơn đau khớp kéo dài kèm theo sưng nóng, đỏ hoặc tê bì, cần đến bệnh viện chuyên khoa cơ xương khớp hoặc y học cổ truyền để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân thoái hóa, thoát vị hay viêm khớp tự miễn.
  • Dùng thuốc có nguồn gốc định danh: Các nghiên cứu khoa học nhấn mạnh rằng kiểm soát nguồn gốc thực vật là yếu tố quan trọng hàng đầu đảm bảo an toàn và tính hiệu nghiệm [2]. Chỉ nên dùng các chế phẩm thuốc y học cổ truyền đã được chuẩn hóa loài hy thiêm, loại bỏ tạp chất và cấp phép lưu hành [2].
  • Không tự kết hợp tùy tiện: Tuyệt đối không tự ý phối hợp cành lá hy thiêm với các loại thuốc giảm đau kháng viêm Tây y (như NSAID, paracetamol) hay thuốc chống đông máu, vì hy thiêm cũng có hoạt tính chống huyết khối, dễ làm tăng nguy cơ xuất huyết tiêu hóa [1].
  • Chăm sóc cơ học đúng cách: Kết hợp chế độ tập luyện nhẹ nhàng như đi bộ, bơi lội, kiểm soát cân nặng hợp lý để giảm tải cho cột sống và khớp gối, thay vì chỉ trông chờ vào việc uống thảo dược.

Tự ý dùng thảo dược dân gian nói chung và cây hy thiêm nói riêng khi chưa rõ thể bệnh luôn tiềm ẩn nhiều rủi ro khôn lường. Để việc điều trị đau khớp đạt hiệu quả và an toàn, người bệnh cần lắng nghe tư vấn chuyên môn từ bác sĩ thay vì làm theo các bài thuốc truyền tai thiếu cơ sở khoa học.