Lời đồn nọc rắn chữa bách bệnh và góc nhìn khoa học
Trong dân gian, các bài thuốc ngâm rượu rắn, cao rắn hay dùng nọc rắn để trị tê thấp, đau nhức xương khớp kinh niên vẫn được truyền tai nhau như thần dược. Nhiều người bệnh tìm đến nọc rắn với hy vọng cắt đứt những cơn đau dai dẳng sau thời gian dài dùng thuốc giảm đau thông thường không hiệu quả. Tuy nhiên, ranh giới giữa một vị thuốc giảm đau tiềm năng và chất kịch độc đe dọa tính mạng lại vô cùng mong manh.
Liệu nọc rắn hổ mang (chi Naja) có thực sự có tác dụng y học hay đây chỉ là quan niệm truyền miệng nguy hiểm? Các nghiên cứu dược lý hiện đại cho thấy nọc rắn chứa các hoạt chất có khả năng giảm đau và kháng viêm mạnh mẽ [1]. Dù vậy, việc ứng dụng chất này trên thực tế đòi hỏi công nghệ tinh chiết cực kỳ phức tạp vì khoảng cách giữa liều có tác dụng và liều gây độc hoặc làm tăng cảm giác đau là rất hẹp [2].
Nọc rắn hổ mang có thực sự giảm đau mạn tính?
Nọc của rắn hổ mang Trung Quốc (Naja naja atra) gồm nhiều protein, peptide và enzyme với các chức năng sinh học khác nhau [1]. Trong nọc thô đông khô, protein chiếm hơn 90% thành phần, vừa là nguồn gốc tạo nên hoạt tính sinh học vừa là nguyên nhân dẫn đến độc tính chết người [1].
Các nghiên cứu lâm sàng sử dụng toàn bộ nọc hoặc các hoạt chất tinh khiết đã xác nhận nọc Naja naja atra là dược liệu an toàn và hiệu quả để kiểm soát đau mạn tính [1]. Ngoài giảm đau, các nghiên cứu gần đây còn ghi nhận nọc loài rắn này có tác dụng kháng viêm và điều hòa miễn dịch trong thử nghiệm ống nghiệm lẫn cơ thể sống [1]. Nọc rắn tăng cường đáp ứng miễn dịch bẩm sinh và dịch thể nhưng lại ức chế miễn dịch qua trung gian tế bào T, mở ra triển vọng hỗ trợ điều trị viêm và các bệnh tự miễn [1].
Độc tố thần kinh chặn cơn đau qua thụ thể adenosine
Để hiểu cách nọc rắn tác động lên hệ thần kinh trung ương, các nhà khoa học đã phân lập peptide chuỗi ngắn mang tên cobra neurotoxin từ nọc rắn Naja naja atra [2]. Nghiên cứu năm 2017 tiến hành trên mô hình chuột bị đau cấp tính qua nghiệm pháp đĩa nóng và đau trung ương do tổn thương tủy sống [2].
Kết quả cho thấy peptide này hoạt động thông qua các thụ thể adenosine A1 và A2A [2]. Ở liều thấp 25 microg/kg, cobra neurotoxin mang lại hiệu quả giảm đau rõ rệt thông qua việc kích hoạt thụ thể adenosine A1 [2]. Cơ chế này đi kèm với việc ức chế con đường truyền tín hiệu ERK, giảm các gốc oxy hóa phản ứng (ROS) và làm tăng phân tử năng lượng ATP trong mô não chuột [2].
Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận hiện tượng đảo ngược tác dụng khi tăng liều [2]. Khi dùng liều cao 100 microg/kg trên chuột, độc tố lại kích hoạt thụ thể adenosine A2A, gây phản tác dụng làm tăng nhạy cảm đau (tăng cảm giác đau) [2]. Phát hiện này cho thấy nọc rắn có cơ chế điều hòa kép và khoảng an toàn cực kỳ hẹp, chỉ cần chệch liều là chuyển từ giảm đau sang đau dữ dội hơn [2].
Khóa kênh ion dẫn truyền đau nhạy hơn morphin
Một hướng đi khác là tìm kiếm các phân tử tác động lên thụ thể ngoại biên để tránh tác dụng phụ lên não bộ. Nghiên cứu công bố năm 2019 đã sàng lọc nọc rắn Naja atra và xác định được peptide mu-EPTX-Na1a gồm 62 gốc axit amin [3]. Peptide này có khả năng ức chế chọn lọc kênh natri kiểm soát điện thế Nav1.8 - kênh ion phân bố ưu tiên ở các tế bào thần kinh cảm thụ đau ngoại vi và đóng vai trò quan trọng trong đau viêm lẫn đau thần kinh [3].
Ghi nhận qua kỹ thuật điện thế màng toàn tế bào cho thấy mu-EPTX-Na1a chặn dòng ion qua kênh Nav1.8 theo cơ chế làm dịch chuyển ngưỡng kích hoạt và khử kích hoạt [3]. Trên mô hình động vật gặm nhấm bị đau do viêm và đau thần kinh, peptide này làm giảm các hành vi đau mạnh hơn so với morphin [3]. Đáng chú ý, mu-EPTX-Na1a không thể hiện độc tính tế bào, độc tính trên tim và không gây phản ứng bất lợi rõ rệt ở chuột ngay cả khi dùng liều gấp 30 lần liều có tác dụng giảm đau [3].
Tác dụng kháng viêm và đẩy lùi thoái hóa khớp
Bên cạnh độc tố thần kinh, thành phần cardiotoxin (CTX-IV) phân lập từ nọc rắn Naja naja atra cũng được đánh giá về tác dụng giảm đau và ức chế viêm khớp qua đường uống trong nghiên cứu năm 2015 [4]. Bệnh viêm khớp dạng thấp vốn đi liền với tình trạng viêm khớp tiến triển, hủy hoại sụn và xương [4].
Nghiên cứu trên mô hình động vật gặm nhấm bị viêm không đặc hiệu do lòng trắng trứng, u hạt do giấy lọc và viêm khớp thực nghiệm cho thấy CTX làm giảm đáng kể tình trạng phù chân, giảm dịch tiết viêm và hạn chế hình thành u hạt [4]. Hoạt chất này giúp hạ điểm số lâm sàng của viêm khớp, làm giảm biến đổi bệnh học tại khớp xương của chuột [4]. Về mặt tế bào, CTX làm giảm số lượng tế bào T CD4, ức chế biểu hiện của các cytokine tiền viêm như IL-17, IL-6 và làm giảm mức p-STAT3 trong tế bào màng hoạt dịch khớp [4].
Giới hạn hàng rào máu não và công nghệ dẫn thuốc mới
Dù các độc tố thần kinh từ nọc rắn hổ mang hứa hẹn nhiều tiềm năng, việc đưa thuốc vào hệ thần kinh trung ương gặp rào cản lớn do hàng rào máu não (BBB) ngăn chặn các phân tử lớn [5]. Năm 2017, nghiên cứu phát triển hệ thống nang nano bọc cobra neurotoxin (kích thước trung bình 229,55 nm) cấu tạo từ lecithin đậu nành, cholesterol và chất nhạy quang pheophorbide [5].
Thử nghiệm tiêm màng bụng hạt nano chứa nọc rắn ở liều 25 và 50 microg/kg trên chuột, kết hợp chiếu tia sáng đỏ 650 nm vào khoang mũi trong 30 phút, đã giúp phóng thích độc tố và tăng cường hiệu quả giảm đau trung ương ở nghiệm pháp đĩa nóng và quặn mình do axit acetic [5]. Năng lượng ánh sáng kích hoạt pheophorbide tạo ra các gốc oxy hóa tạm thời mở nang và hàng rào máu não để peptide đi vào não [5]. Đây là giải pháp công nghệ cao mới dừng lại ở quy mô phòng thí nghiệm, chưa thể áp dụng trên người.
Rủi ro hoại tử mô và độc tính chết người
Việc người dân tự ý bắt rắn, ngâm nọc hoặc sử dụng các chế phẩm nọc rắn trôi nổi tiềm ẩn nguy cơ tử vong hoặc tàn phế suốt đời. Nọc rắn hổ mang chi Naja chứa lượng lớn cytotoxin và cardiotoxin gây hoại tử da và mô cơ nghiêm trọng [6], [7], [8]. Nghiên cứu năm 2021 về nọc rắn Naja naja tại Sri Lanka chỉ ra rằng nọc rắn gây tổn thương cơ không hồi phục chỉ sau 5 đến 20 phút tiếp xúc [6]. Huyết thanh kháng nọc dù dùng đúng nồng độ khuyến cáo cũng không thể đảo ngược tổn thương cơ nếu can thiệp muộn sau khi nọc đã gắn vào thụ thể tế bào [6].
Ở nhiều loài rắn hổ mang khác như Naja senegalensis hay Naja nivea, độc tố thần kinh alpha-neurotoxin và cytotoxin chiếm tỷ lệ áp đảo (từ 7,4% đến hơn 75% tổng lượng protein nọc) [7], [8]. Nọc rắn Naja senegalensis có liều gây chết trung bình (LD50) qua đường tĩnh mạch ở chuột chỉ 0,39 microg/g [7]. Các độc tính này gây liệt cơ hô hấp và tử vong nhanh chóng nếu không có huyết thanh đặc hiệu [7], [8].
Cảnh báo an toàn và hướng tiếp cận đúng đắn
Nọc rắn hổ mang hoàn toàn không phải là thứ có thể tự ý sử dụng tại nhà để bôi, uống hay ngâm rượu chữa bệnh. Khoảng an toàn trị liệu của nọc rắn cực kỳ hẹp; liều lượng thấp giúp giảm đau nhưng chỉ cần dùng sai liều một lượng rất nhỏ (microgram) có thể gây tăng cảm giác đau hoặc đe dọa trực tiếp tính mạng [2], [7].
Người bệnh đau mạn tính, viêm khớp hoặc đau thần kinh cần tuân thủ phác đồ chuẩn của cơ sở y tế chuyên khoa. Không tự ý dùng các loại cao, rượu ngâm nọc rắn không rõ nguồn gốc. Mọi hoạt chất giảm đau từ nọc rắn hiện nay đều đang trong quá trình nghiên cứu tinh chế, hiệu chỉnh cấu trúc và thử nghiệm khắt khe trước khi được chấp thuận trở thành dược phẩm hợp pháp.