Không ít người từng trải qua cảm giác hốt hoảng khi bước ra khỏi nhà vệ sinh và nhận thấy nước tiểu của mình chuyển sang màu hồng đậm hoặc đỏ tươi. Ý nghĩ đầu tiên xuất hiện trong đầu đa số mọi người lúc đó là cơ thể đang gặp vấn đề nghiêm trọng, thậm chí nghi ngờ mắc bệnh hiểm nghèo ở thận hay đường tiết niệu. Tuy nhiên, nếu trước đó vài giờ bạn vừa thưởng thức một bữa ăn có củ dền hoặc uống nước ép loại củ này, nguyên nhân có thể đơn giản và nhẹ nhàng hơn rất nhiều.
Hiện tượng nước tiểu đổi màu đỏ sau khi ăn củ dền là một phản ứng hoàn toàn vô hại trong y khoa, được gọi bằng thuật ngữ chuyên môn là beeturia [1, 7]. Tình trạng này không bắt nguồn từ tổn thương cầu thận, chảy máu niêm mạc hay viêm nhiễm hệ bài tiết [2, 6]. Thay vào đó, đây chỉ là quá trình đào thải tự nhiên qua đường tiểu khi sắc tố tạo màu đỏ đặc trưng của củ dền không được hệ tiêu hóa phân hủy triệt để [1, 3].
Cơ chế khiến sắc tố củ dền vượt qua hệ tiêu hóa
Màu đỏ thẫm bắt mắt của củ dền được tạo nên từ nhóm sắc tố tự nhiên có tên gọi betalain, trong đó thành phần chính là các sắc tố nhóm betacyanin [1, 7]. Khi đi vào cơ thể, phần lớn các hợp chất này sẽ bị phân hủy bởi axit clohydric trong dạ dày, ion sắt cũng như hệ vi sinh vật thường trú tại ruột kết [1]. Nhờ các rào cản sinh hóa tự nhiên này, đa số mọi người sau khi ăn củ dền sẽ không thấy nước tiểu biến đổi màu sắc khác thường [1].
Tuy nhiên, betalain là một chất chỉ thị oxi hóa khử đặc thù [1]. Sắc tố này giữ được màu đỏ tự nhiên khi có sự hiện diện của các chất khử bảo vệ, tiêu biểu như axit oxalic [1]. Nếu môi trường dạ dày không đủ tính axit để làm mất màu, hoặc khi lượng axit oxalic trong ruột đủ cao, sắc tố betalain sẽ vượt qua quá trình phân giải và bảo toàn nguyên vẹn màu đỏ khi đến ruột kết [1, 2]. Tại đây, thành ruột kết sẽ hấp thu lượng sắc tố còn sót lại vào tuần hoàn máu trước khi đưa tới thận để lọc ra ngoài qua nước tiểu [1, 2].
Hiện tượng nước tiểu đỏ xuất hiện ở những ai?
Hiện tượng beeturia không xuất hiện ở tất cả mọi người mà chỉ ghi nhận ở một tỷ lệ nhất định trong dân số [1, 4]. Các khảo sát y khoa thống kê được rằng có khoảng 10% đến 14% số người trong cộng đồng sẽ gặp phải tình trạng nước tiểu chuyển màu đỏ hoặc hồng sau khi ăn củ dền [1, 4, 7]. Sự khác biệt này phụ thuộc vào cơ địa chuyển hóa, tốc độ tiêu hóa của từng cá nhân và các thành phần hóa học đi kèm trong bữa ăn [1, 2].
Đáng chú ý, hiện tượng đào thải sắc tố qua nước tiểu này được ghi nhận xuất hiện phổ biến hơn ở những người bị thiếu sắt hoặc gặp hội chứng kém hấp thu [2]. Khi hàm lượng chất khử trong lòng ruột thay đổi, khả năng bảo tồn màu sắc của betalain tăng lên rõ rệt [1]. Cụ thể, việc dung nạp các thực phẩm giàu oxalate đồng thời cùng củ dền, chẳng hạn như hàu, có thể ngăn chặn quá trình khử màu của axit dạ dày, khiến sắc tố betalain đi vào ruột kết nhiều hơn và làm gia tăng nguy cơ nước tiểu biến đỏ [3].
Các nghiên cứu khoa học xác nhận điều gì?
Năm 1993, một nghiên cứu đánh giá số phận sinh học của sắc tố củ dền được thực hiện trên 100 người bình thường cùng các thử nghiệm trên chuột [2]. Các tình nguyện viên được cho uống một liều 60 mg chiết xuất củ dền chứa hai hợp chất betacyanin chính [2]. Kết quả theo dõi lượng nước tiểu thu thập từ 0 đến 8 giờ cho thấy tỷ lệ thu hồi betacyanin 1 dao động từ 0,06% đến 0,54% và betacyanin 2 từ 0,01% đến 0,6% [2]. Chỉ có 4 trong số 100 người bài tiết nước tiểu có màu đỏ nhìn thấy rõ, tương ứng với nhóm có mức thu hồi betacyanin ở ngưỡng cao nhất [2]. Thử nghiệm trên mô hình động vật đồng thời chứng minh beeturia không bắt nguồn từ khiếm khuyết trong chuyển hóa tại gan hay rối loạn bài tiết ở thận [2].
Đến năm 1995, một nghiên cứu khác tập trung làm rõ vai trò của axit oxalic và sự phân hủy sắc tố trong đường tiêu hóa [1]. Nghiên cứu này khẳng định hiện tượng đào thải betalain trong nước tiểu và phân xảy ra ở khoảng 14% cá thể [1]. Sắc tố củ dền bị khử màu bởi axit dạ dày, ion sắt và vi khuẩn đại tràng, nhưng không bị ảnh hưởng bởi enzym tụy hay enzym niêm mạc [1]. Khi cho người bình thường (không có tiền sử beeturia) uống betalain cùng với 1 g axit oxalic, nước tiểu của họ ngay lập tức xuất hiện sắc tố đỏ [1]. Ngược lại, ở những bệnh nhân có dẫn lưu hồi tràng (phẫu thuật mở thông hồi tràng ra da), hỗn hợp này đi qua mà không tạo ra beeturia, qua đó xác nhận sắc tố chỉ được hấp thu vào cơ thể tại ruột kết [1].
Năm 2005, một thử nghiệm dược động học được tiến hành trên 6 phụ nữ tình nguyện khỏe mạnh, không hút thuốc [4]. Nhóm nghiên cứu cho người tham gia uống tuần tự một liều duy nhất gồm 500 mL nước ép củ dền thương phẩm chứa 362,7 mg betalain cùng 500 mL nước lọc, sau đó thu thập mẫu nước tiểu liên tục trong vòng 24 giờ [4]. Định lượng bằng kỹ thuật quang phổ và sắc ký lỏng khối phổ cho thấy lượng betalain nguyên vẹn (betanin và isobetanin) thu hồi trong nước tiểu là 1001 ± 273 microgam, tương đương 0,28 ± 0,08% tổng liều nạp vào [4].
Nghiên cứu ghi nhận tốc độ đào thải betalain qua nước tiểu diễn ra nhanh chóng, đạt đỉnh bài tiết tối đa sau thời gian trung vị 3,0 giờ (dao động từ 2,5 đến 8,0 giờ) với tốc độ 91,7 ± 30,1 microgam mỗi giờ [4]. Thời gian bán thải của hợp chất này được xác định là 7,43 ± 1,47 giờ [4]. Việc lượng sắc tố bài tiết qua thận chỉ chiếm tỷ lệ rất nhỏ chỉ ra rằng sinh khả dụng của betalain tương đối thấp hoặc bài tiết qua thận chỉ là con đường phụ để đào thải hoạt chất này khỏi tuần hoàn [4]. Đến năm 2014, một nghiên cứu pháp y sử dụng kỹ thuật khối phổ phân giải cao LC-HRMS cũng xác nhận sự tồn tại của betanin, betanidin cùng các chất chuyển hóa pha II (betanidin glucuronide và betanidin sulfate) trong nước tiểu người sau khi tiêu thụ củ dền [5].
Phân biệt nước tiểu đỏ do thức ăn và tiểu máu
Nỗi sợ hãi lớn nhất của người gặp hiện tượng beeturia là nhầm lẫn màu đỏ của củ dền với tình trạng tiểu máu (hematuria) [2, 4]. Tiểu máu bắt nguồn từ hồng cầu thật xuất hiện trong dòng nước tiểu, cảnh báo nhiều bệnh lý đường tiết niệu dưới, tổn thương mạch máu hoặc bệnh thận [2, 6]. Ngoài ra, tình trạng tán huyết nội mạch gây tiểu hemoglobin hoặc tổn thương cơ giải phóng myoglobin cũng làm nước tiểu chuyển sang màu đỏ hoặc nâu đen [2, 4, 6].
Để phân biệt chính xác, xét nghiệm que nhúng nước tiểu (urine dipstick) đóng vai trò then chốt [3]. Nếu que thử âm tính với huyết sắc tố (hemoglobin) ở một bệnh nhân có nước tiểu màu đỏ, bác sĩ thường định hướng nguyên nhân do sắc tố thực phẩm, thuốc hoặc bệnh chuyển hóa porphyrin chứ không phải xuất huyết [3]. Khi que thử dương tính với máu, mẫu thử sẽ được soi kính hiển vi để xác định sự hiện diện của hồng cầu thực sự nhằm phân biệt giữa tiểu máu và tiểu hemoglobin [3]. Bên cạnh củ dền, một số thực phẩm và dược phẩm khác cũng có thể gây đỏ nước tiểu như đại hoàng, quả mâm xôi đen, thuốc kháng sinh rifampicin, nitrofurantoin, hoặc thuốc giảm đau phenazopyridine [6].
Những hiểu lầm thường gặp về hiện tượng beeturia
Nhiều người lầm tưởng rằng nước tiểu có màu đỏ sau khi ăn củ dền đồng nghĩa với việc thận đang bị tổn thương hoặc màng lọc cầu thận bị rò rỉ. Tuy nhiên, các bằng chứng thực nghiệm đã bác bỏ điều này khi chỉ ra độ thanh thải của betacyanin tại thận diễn ra bình thường và không phản ánh khiếm khuyết chức năng bài tiết [2]. Nước tiểu đổi màu đơn thuần là hệ quả của việc một lượng nhỏ sắc tố chưa kịp chuyển hóa được lọc ra ngoài tự nhiên [3, 7].
Một quan niệm sai lầm khác là hiện tượng này chỉ xảy ra một lần rồi tự biến mất vĩnh viễn. Trên thực tế, beeturia có thể tái diễn bất cứ khi nào bạn tiêu thụ củ dền với số lượng lớn hoặc ăn kèm các món ăn làm thay đổi nồng độ axit và oxalate trong dạ dày [1, 2]. Ngoài ra, có người cho rằng beeturia là dấu hiệu báo trước của ngộ độc thực phẩm, song betalain là sắc tố hữu cơ lành tính và không gây độc hại cho các cơ quan nội tạng [3, 7].
Nhóm đối tượng nào cần lưu ý theo dõi?
Dù hiện tượng beeturia hoàn toàn lành tính, một số nhóm người vẫn cần lưu tâm khi phát hiện nước tiểu có màu sắc bất thường. Do beeturia thường xuất hiện phổ biến hơn ở người bị thiếu hụt sắt hoặc có hội chứng kém hấp thu, những ai thường xuyên nhận thấy nước tiểu đổi màu đỏ sau khi ăn lượng nhỏ củ dền nên kiểm tra thêm các chỉ số huyết học để tầm soát tình trạng thiếu máu thiếu sắt [2].
Người có tiền sử sỏi thận hệ tiết niệu, đặc biệt là sỏi canxi oxalat, cũng cần điều chỉnh lượng tiêu thụ củ dền cho phù hợp. Củ dền chứa một lượng oxalate nhất định, và chất này khi kết hợp trong đường tiêu hóa có thể làm tăng khả năng bảo tồn sắc tố đỏ [1, 2]. Nếu bạn có bệnh nền về thận hoặc đường tiết niệu, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để xây dựng chế độ dinh dưỡng tối ưu nhất.
Đặc biệt, nếu nước tiểu có màu đỏ kèm theo các triệu chứng cảnh báo như tiểu buốt, tiểu rắt, đau quặn vùng hông lưng, sốt cao hoặc nước tiểu có cặn máu cục, người bệnh cần đến cơ sở y tế thăm khám ngay [2, 6]. Tuyệt đối không được chủ quan quy kết mọi hiện tượng nước tiểu đỏ đều do thức ăn, nhất là khi bản thân không tiêu thụ củ dền hay các thực phẩm tạo màu trong vòng 24 đến 48 giờ trước đó [3, 4].
Hướng dẫn sử dụng củ dền đúng cách trong bữa ăn
Để tận dụng giá trị dinh dưỡng của củ dền mà không gây hoang mang vì màu nước tiểu, bạn có thể chú ý đến khẩu phần và cách chế biến. Việc tiêu thụ khoảng 500 mL nước ép củ dền tương đương nạp vào cơ thể hơn 360 mg betalain, đủ để kích hoạt hiện tượng đào thải sắc tố qua thận ở người nhạy cảm [4]. Do đó, thay vì uống nước ép đậm đặc với dung tích quá lớn trong một lần, bạn nên chia nhỏ khẩu phần hoặc phối hợp củ dền cùng các loại rau củ khác.
Quá trình nấu chín kỹ củ dền cũng hỗ trợ làm giảm bớt độ bền màu của một số sắc tố hữu cơ dưới tác động của nhiệt độ. Uống đủ nước hàng ngày là giải pháp tự nhiên giúp hệ bài tiết hoạt động trơn tru, đồng thời làm loãng nồng độ sắc tố đào thải, từ đó màu sắc nước tiểu sẽ nhanh chóng trở lại trạng thái trong suốt bình thường [4].
Tóm lại, hiện tượng nước tiểu chuyển màu đỏ sau khi ăn củ dền là một phản ứng sinh lý không đáng lo ngại và sẽ tự hết trong thời gian ngắn [1, 3]. Việc hiểu rõ nguyên nhân sinh học giúp bạn trút bỏ nỗi lo vô cớ, đồng thời duy trì thái độ cẩn trọng đúng mực để phân biệt dấu hiệu này với các bệnh lý tiết niệu thực thể [3]. Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu khó chịu bất thường nào khác ở đường tiểu, hãy chủ động liên hệ nhân viên y tế để được kiểm tra và tư vấn chính xác.
