Nhiều người truyền tai nhau mẹo ăn canh bí đỏ, uống nước ép bí đỏ để trị đau dạ dày. Lời đồn này khiến không ít bệnh nhân bỏ dở phác đồ tây y, tin rằng loại quả quen thuộc này có thể chữa lành mọi vết viêm loét.
Bí đỏ không thể thay thế thuốc chữa viêm dạ dày, đặc biệt là trường hợp do vi khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori). Thực phẩm này chứa pectin và các hợp chất chống oxy hóa, hỗ trợ làm dịu kích ứng bề mặt niêm mạc chứ không có dược tính tiêu diệt căn nguyên gây bệnh.
Hiểu đúng về cơ chế bảo vệ của pectin trong bí đỏ
Bệnh loét dạ dày xảy ra khi mất cân bằng giữa yếu tố tấn công (axit, men pepsin, gốc tự do oxy hóa) và yếu tố phòng thủ (lớp chất nhầy mucin, bicarbonate, prostaglandin) [1]. Hai thủ phạm lớn nhất gây loét dạ dày - tá tràng hiện nay là nhiễm khuẩn H. pylori và dùng thuốc kháng viêm không steroid (NSAID) dài ngày [2].
Pectin là một dạng chất xơ hòa tan tự nhiên dồi dào trong các loại quả như bí đỏ, chuối hay mộc qua. Khi vào đường tiêu hóa, pectin có khả năng liên kết với ion canxi tạo thành dạng gel bảo vệ. Lớp gel này bám dính vào niêm mạc dạ dày, hoạt động như màng ngăn cơ học giúp hạn chế sự cọ xát của thức ăn và dịch vị axit [3].
Cơ chế này tương tự như hoạt động của thuốc tráng niêm mạc sucralfate [3]. Ngoài ra, chất xơ hòa tan pectin còn có xu hướng liên kết với men pepsin và protein cấu trúc của lớp nhầy, từ đó giảm thiểu tác động bào mòn của men tiêu hóa lên thành dạ dày đang bị tổn thương [3].
Lớp chất nhầy và dịch tiết bicarbonate vốn là tấm lá chắn quan trọng nhất bảo vệ các tế bào mới hình thành khỏi tổn thương do axit và pepsin [4]. Pectin cùng các phức hợp lipid hỗ trợ củng cố lớp màng nhầy phospholipid tự nhiên này, giúp giảm bớt cảm giác nóng rát, xót ruột sau khi ăn [5].
Nghiên cứu khoa học nói gì về thành phần quả bí đỏ?
Nghiên cứu về khả năng bảo vệ dạ dày của bí đỏ chủ yếu tập trung vào các chiết xuất từ hạt và chất xơ pectin trong điều kiện phòng thí nghiệm.
Một nghiên cứu năm 2020 thử nghiệm hệ vi nhũ tương lipid kích thước nano chứa dầu hạt bí ngô (PSO-NLCs) trên chuột cống trắng Wistar bị loét dạ dày do thuốc indomethacin (một loại NSAID) [1]. Nhóm nghiên cứu dùng mô hình thiết kế Box-Behnken để tối ưu hạt nano đạt kích thước 64,3 nm [1].
Kết quả cho thấy, việc cho chuột uống trước công thức nano dầu hạt bí ngô làm giảm đáng kể chỉ số loét (p < 0,001) so với nhóm chỉ dùng indomethacin, đồng thời giảm tổn thương niêm mạc vượt trội (p < 0,05) so với khi chỉ uống dầu hạt bí thô [1]. Nghiên cứu này cho thấy tiềm năng của dầu hạt bí trong việc hạn chế tác hại của thuốc NSAID trên niêm mạc đường tiêu hóa [1].
Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ dùng dầu hạt bí bào chế công nghệ nano trên động vật, không đồng nghĩa việc ăn bí đỏ thông thường hay uống dầu hạt bí thô sẽ đạt hiệu quả tương tự ở người.
Hiệu quả bảo vệ của pectin đơn thuần cũng từng được làm rõ trong một nghiên cứu năm 1993 trên chuột cống [5]. Nghiên cứu kiểm tra khả năng bảo vệ dạ dày trước cồn và indomethacin bằng bột chuối xanh cùng hai thành phần riêng lẻ là pectin và phosphatidylcholine [5].
Kết quả chỉ ra pectin ở nồng độ tự nhiên trong trái cây tươi chỉ có tác dụng bảo vệ khiêm tốn trước tổn thương do indomethacin, còn với vết loét mạn tính, hiệu quả bảo vệ chỉ mang tính tạm thời và không hoàn toàn [5]. Các nhà khoa học kết luận pectin cần sự phối hợp đa thành phần và nồng độ đủ lớn mới phát huy hiệu quả rõ rệt [5].
Đến năm 2020, một nghiên cứu khác ứng dụng pectin tạo vi hạt nổi canxi pectinate mang hoạt chất ellagic acid để bảo vệ dạ dày chuột trước tổn thương do NSAID [2]. Công thức này giải phóng hoạt chất kéo dài trong 24 giờ và cải thiện rõ rệt chỉ số loét dạ dày so với hoạt chất thô đơn lẻ [2].
Tất cả các thử nghiệm trên đều dừng lại ở mô hình động vật bị gây loét thực nghiệm bằng hóa chất hoặc thuốc giảm đau. Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh ăn bí đỏ thông thường có thể làm liền ổ loét hay tiêu diệt được vi khuẩn gây viêm ở người.
Những ngộ nhận nguy hiểm khi tự điều trị bằng bí đỏ
Bệnh viêm loét dạ dày - tá tràng là vấn đề sức khỏe phổ biến, chiếm tỷ lệ khoảng 10% dân số thế giới [1], [2]. Bệnh tiến triển âm thầm, nếu không xử trí đúng cách dễ dẫn đến biến chứng xuất huyết tiêu hóa, thủng dạ dày hoặc ung thư dạ dày [2].
Sai lầm lớn nhất của người bệnh là nhầm lẫn giữa "thực phẩm hỗ trợ làm dịu triệu chứng" với "thuốc đặc trị căn nguyên". Viêm loét do vi khuẩn H. pylori đòi hỏi phác đồ kháng sinh phối hợp cùng thuốc ức chế bơm proton (PPI) để ức chế tiết axit và tiêu diệt vi khuẩn hoàn toàn. Bí đỏ không chứa hoạt chất kháng khuẩn đặc hiệu nào có khả năng tiêu diệt H. pylori.
Sai lầm thứ hai là lạm dụng bí đỏ kéo dài. Nhiều người tin bí đỏ "lành tính" nên ăn thay cơm mỗi ngày, uống nước ép bí đỏ sống liên tục. Việc này không những không chữa khỏi bệnh mà còn gây mất cân bằng dinh dưỡng, dễ dẫn đến tình trạng vàng da do thừa beta-carotene (tiền vitamin A).
Thực tế điều trị y khoa hiện nay dựa trên các nhóm thuốc can thiệp trực tiếp vào sinh lý dịch vị. Điển hình như các thuốc giảm tiết axit nhóm ức chế bơm proton (PPI) hay kháng thụ thể H2 (như ranitidine, famotidine) giúp nâng pH dạ dày, kiểm soát men pepsin, từ đó tạo điều kiện cho niêm mạc tự lành [3], [6].
Nghiên cứu lâm sàng năm 2007 trên các bệnh nhân viêm loét dạ dày cho thấy nhóm điều trị bằng thuốc PPI rabeprazole trong 8 tuần giúp tăng đáng kể nồng độ prostaglandin E2 (yếu tố bảo vệ) và giảm leukotriene B4 (yếu tố gây viêm) vượt trội so với nhóm dùng thuốc kháng H2 [7]. Bí đỏ hoàn toàn không có cơ chế điều hòa dịch vị mạnh mẽ như các loại thuốc này.
Những ai nên thận trọng khi dùng bí đỏ?
Bí đỏ là thực phẩm an toàn với phần lớn mọi người, nhưng các đối tượng sau cần lưu ý khi sử dụng:
Người đang có đợt viêm dạ dày cấp kèm tiêu chảy, rối loạn tiêu hóa: Hàm lượng chất xơ dồi dào trong bí đỏ có thể kích thích nhu động ruột, gây đầy hơi hoặc đi ngoài nhiều hơn nếu dùng dạng nấu chưa kỹ hoặc ép sống.
Bệnh nhân đái tháo đường đi kèm viêm dạ dày: Bí đỏ chín có chỉ số đường huyết (GI) tương đối cao. Ăn quá nhiều chè bí đỏ hoặc súp bí đỏ hầm nhừ dễ làm đường huyết sau ăn tăng vọt.
Người có cơ địa dị ứng hoặc hệ tiêu hóa quá nhạy cảm: Uống nước ép bí đỏ sống dễ gây lạnh bụng, co thắt dạ dày, làm trầm trọng thêm cảm giác buồn nôn.
Bệnh nhân đang có triệu chứng báo động: Xuất hiện cơn đau dữ dội, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, sụt cân không rõ nguyên nhân cần đến bệnh viện ngay lập tức. Đây là dấu hiệu ổ loét đã ăn sâu gây chảy máu hoặc biến chứng nguy hiểm [2].
Hướng dẫn chế biến bí đỏ đúng cách cho người đau dạ dày
Nếu yêu thích bí đỏ và muốn bổ sung vào thực đơn hỗ trợ tiêu hóa, người bệnh nên áp dụng các nguyên tắc chế biến sau:
Nấu chín mềm, dễ tiêu: Cách tốt nhất là hấp, nấu canh thịt nạc hoặc nấu súp, hầm cháo cùng gạo tẻ. Bí đỏ khi được nấu chín mềm giúp giảm gánh nặng co bóp cơ học cho thành dạ dày, pectin hòa tan phát huy tính bao phủ nhẹ nhàng niêm mạc.
Liều lượng hợp lý: Chỉ nên ăn 2–3 bữa bí đỏ mỗi tuần, mỗi bữa khoảng 100–150g. Đan xen bí đỏ với các loại rau củ mềm khác như cà rốt, khoai tây, bí xanh để đa dạng vi chất.
Không ăn sống, không uống nước ép đặc: Dịch ép bí đỏ sống có tính chất gây đầy trướng và khó tiêu đối với dạ dày đang bị viêm trợt.
Hạn chế dầu mỡ và gia vị cay nóng: Khi nấu bí đỏ cho người đau dạ dày, tuyệt đối không xào nhiều dầu mỡ, không cho nhiều ớt hay tiêu cay. Chất béo bão hòa làm chậm quá trình rỗng dạ dày, khiến dịch vị ứ đọng và gây trào ngược.
Bí đỏ là nguồn thực phẩm giàu dinh dưỡng, cung cấp pectin hỗ trợ tráng nhẹ niêm mạc và làm êm dịu cảm giác cồn cào ở dạ dày. Tuy nhiên, món ăn này chỉ đóng vai trò dinh dưỡng bổ trợ, không thể chữa khỏi viêm loét hay thay thế phác đồ kháng sinh diệt khuẩn H. pylori. Người bệnh cần tuân thủ chỉ định dùng thuốc của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa và duy trì lối sống lành mạnh để kiểm soát bệnh tận gốc.
