Nhiều người Việt vẫn truyền tai nhau bài thuốc nuốt trọn mật cá trắm sống hoặc pha với rượu để chữa các bệnh như đau nhức xương khớp, ho hay cải thiện thị lực. Không ít trường hợp sau khi làm theo đã phải nhập viện cấp cứu trong tình trạng nguy kịch.
Câu trả lời dứt khoát từ giới khoa học và y tế là: Mật cá trắm không phải thần dược mà chứa độc tố nguy hiểm tấn công trực tiếp vào tế bào thận và gan. Thói quen nuốt túi mật sống của loài cá này là căn nguyên phổ biến gây hoại tử ống thận cấp và suy đa tạng [1], [2].
Độc chất cyprinol sulfate và cơ chế hủy hoại tạng
Mật cá trắm (tên khoa học Ctenopharyngodon idella) chứa các hợp chất acid mật đặc biệt có độc tính cao, đáng chú ý nhất là sodium cyprinol sulfate hay 5-alpha-cyprinol sulphate [1], [2]. Độc chất này có khả năng gây độc trực tiếp cho cả gan và thận (hepatotoxic và nephrotoxic) [1], [3].
Khi vào cơ thể qua đường tiêu hóa, độc tố nhanh chóng được hấp thu vào máu rồi đưa tới chuyển hóa ở gan và đào thải qua thận [1], [3]. Tại thận, độc tố này cùng các sản phẩm trung gian gây tổn thương, hủy hoại các tế bào biểu mô ống lượn gần, dẫn đến tình trạng hoại tử ống thận cấp [4], [5], [3]. Khi các ống thận bị tắc nghẽn và chết hàng loạt, thận mất hoàn toàn khả năng lọc chất thải, khiến người bệnh rơi vào tình trạng suy thận cấp, vô niệu hoặc thiểu niệu [1], [5].
Bên cạnh tổn thương thận, gan là cơ quan tiếp theo gánh chịu hậu quả nặng nề. Cyprinol sulfate và các thành phần trong dịch mật cá gây viêm gan nhiễm độc cấp tính, làm tăng vọt các men gan và bilirubin, có thể gây vàng da hoặc suy gan tối cấp [1], [5], [6]. Trong những ca bệnh ngộ độc nghiêm trọng, chất độc trong túi mật cá còn có thể xâm lấn, làm tổn thương tim, đường tiêu hóa và kéo theo hội chứng suy đa tạng đe dọa trực tiếp tính mạng [2], [7].
Các nghiên cứu lâm sàng nói gì về ngộ độc mật cá trắm?
Y văn thế giới và châu Á đã ghi nhận rất nhiều báo cáo ca bệnh và nghiên cứu đoàn hệ về hậu quả của việc dùng mật cá trắm làm thuốc:
Nghiên cứu công bố năm 1990 trên 13 bệnh nhân ngộ độc do nuốt mật cá sống (gồm 8 ca nuốt mật cá trắm cỏ, 3 ca mật cá chép và 2 ca cá mè) cho thấy toàn bộ bệnh nhân đều bị rối loạn tiêu hóa ngay sau ăn [3]. Tiếp đó, 54% ca bệnh chuyển sang thiểu niệu, 77% tiểu ra máu và 62% có vàng da [3]. Sinh thiết thận xác nhận tổn thương phù hợp với hoại tử ống thận cấp, còn sinh thiết gan cho thấy hình ảnh viêm gan nhiễm độc cấp tính [3]. Nồng độ urê máu (BUN), creatinine và men gan tăng cao kéo dài khoảng 3 tuần, mức độ nghiêm trọng phụ thuộc vào lượng mật đã nuốt [3].
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2008 về ngộ độc mật cá trắm cỏ ghi nhận các triệu chứng khởi đầu như buồn nôn, nôn, tiêu chảy và đau bụng thường xuất hiện từ 5 đến 12 giờ sau khi nuốt [1]. Đáng chú ý, tăng men gan hoặc vàng da xuất hiện ở 75% đến 87% bệnh nhân [1]. Tình trạng suy thận cấp xảy ra ở 72% đến 87% số ca mắc, thông thường bộc phát rõ rệt từ ngày thứ 3 đến ngày thứ 6 sau phơi nhiễm [1]. Nghiên cứu cũng báo cáo trường hợp cụ bà 67 tuổi nuốt một túi mật cá trắm cỏ, đau thượng vị sau 2 giờ, tăng men gan sau 8 giờ, thiểu niệu vào ngày thứ 3 và buộc phải chạy thận nhân tạo từ ngày thứ 5 mới có thể hồi phục dần sau 26 ngày [1].
Báo cáo năm 1993 theo dõi 3 bệnh nhân nuốt mật cá trắm cỏ sống và xuất hiện triệu chứng tiêu hóa trong vòng 10 phút đến 18 giờ [4]. Cả 3 trường hợp đều bị suy thận cấp, 2 người bị viêm gan nhiễm độc, và kết quả sinh thiết ở 1 bệnh nhân khẳng định có hoại tử ống thận cấp [4]. Cả 3 người đều cần điều trị nâng đỡ, trong đó 2 người phải lọc máu ngắt quãng, hồi phục sau 2 đến 4 tuần [4].
Năm 2021, một báo cáo ghi nhận trường hợp nữ bệnh nhân 50 tuổi nuốt 2 túi mật cá trắm cỏ sống để chữa ho [5]. Sau 2 ngày đau bụng quằn quại và nôn mửa, người bệnh rơi vào tình trạng vô niệu vào ngày thứ 4, creatinine và men gan tăng vọt [5]. Sinh thiết thận cho kết quả hoại tử ống thận cấp điển hình và bệnh nhân phải trải qua 6 chu kỳ chạy thận nhân tạo kết hợp thuốc bảo vệ gan, niêm mạc dạ dày mới hồi phục [5].
Cũng trong một báo cáo năm 2009, nữ điều dưỡng 23 tuổi nuốt mật cá trắm chung với bữa ăn đã phải nhập viện vì suy thận cấp [8]. Tài liệu này nhấn mạnh tỷ lệ tổn thương thận cấp chiếm từ 50% đến 100% các ca ngộ độc mật cá, và ngộ độc mật cá chiếm tới 91,7% tỷ lệ tử vong do suy thận cấp tại nhóm quan sát [8].
Gần đây nhất, nghiên cứu năm 2025 báo cáo một phụ nữ 56 tuổi uống mật một con cá trắm đen nặng khoảng 4 kg để trị ho [7]. Bệnh nhân tiêu chảy 6 ngày liên tục rồi rơi vào vô niệu, phát triển hội chứng suy đa tạng gồm tim, gan, thận [7]. Dù được điều trị tích cực, bệnh nhân này vẫn phải lọc máu chu kỳ duy trì suốt khoảng 3 tháng sau xuất viện mới khôi phục được chức năng thận [7].
Dữ liệu tổng hợp năm 2014 cũng ghi nhận tại Việt Nam, trong giai đoạn từ tháng 1/1995 đến tháng 12/2000, có tới 17 bệnh nhân nhập viện do nuốt mật của 4 loài cá khác nhau [6]. Trong đó, nguyên nhân phổ biến nhất là cá trắm cỏ (9 ca) và cá than/cá ét mọi (Morulius chrysophekadion, 7 ca); 16 bệnh nhân phục hồi chức năng thận nhưng có 1 ca tử vong do suy gan bùng phát [6].
Lợi ích giả định và giới hạn thực tế của y học cổ truyền
Trong dân gian tại Trung Quốc, Ấn Độ, Việt Nam, Campuchia và một số nước châu Á, mật cá trắm thường được truyền tụng là bài thuốc quý nhằm cải thiện thị lực, chữa thấp khớp, giảm ho, hạ sốt hoặc điều trị hen suyễn [1], [2], [5], [8], [6].
Tuy nhiên, toàn bộ các nghiên cứu khoa học đều chỉ ra rằng những lời đồn thổi trên hoàn toàn không có cơ sở chứng minh lâm sàng về độ an toàn. Độc tố cyprinol sulfate trong túi mật không bị phá hủy hoàn toàn bởi rượu hay cách chế biến thông thường [1], [2], [7]. Ranh giới giữa một liều lượng gây ngộ độc tiêu hóa nhẹ và ngộ độc nặng dẫn tới suy đa tạng là rất mong manh [1]. Đa số các cá trắm gây ngộ độc nặng đều là cá lớn có chiều dài từ 0,5 đến 1,2 mét [6]. Người nuốt chỉ một hay hai túi mật cá trắm cỡ lớn đều có thể đối mặt với nguy cơ suy tạng cấp tính [5], [6].
Những hiểu lầm chết người cần xóa bỏ
Hiểu lầm lớn nhất là nuốt mật cá với rượu nồng độ cao sẽ giúp "trung hòa" hoặc "tiệt trùng" chất độc. Trên thực tế, cồn không làm mất hoạt tính của độc tố cyprinol sulfate mà thậm chí còn gây áp lực giải độc nặng nề hơn cho gan.
Hiểu lầm thứ hai là việc cho rằng nếu người khác nuốt không sao thì bản thân cũng sẽ an toàn. Độc tính của mật cá trắm phụ thuộc chặt chẽ vào kích thước cá, nồng độ độc tố tích lũy và thể trạng từng người [3], [6]. Mức độ ngộ độc nhẹ chỉ dừng lại ở viêm dạ dày ruột, nhưng ngộ độc mức trung bình đã bắt đầu tàn phá gan thận, và mức độ nặng sẽ dẫn đến suy đa cơ quan [1]. Không có bất kỳ liều dùng nào của mật cá trắm được coi là an toàn cho con người.
Ai là người tuyệt đối không được tiếp cận?
Tất cả mọi người, dù khỏe mạnh hay có bệnh lý, đều tuyệt đối không được sử dụng mật cá trắm hay bất kỳ loại mật cá nước ngọt họ cá chép nào dưới mọi hình thức [1], [6].
Đặc biệt, những người có sẵn tiền sử suy giảm chức năng thận, viêm gan mạn tính, bệnh tim mạch hoặc người cao tuổi khi nuốt phải dịch mật độc hại này sẽ có tỷ lệ tử vong và biến chứng suy đa tạng cao hơn gấp nhiều lần [2], [7].
Cần làm gì nếu vô tình tiếp xúc hoặc người nhà trót nuốt phải?
Nếu gia đình mổ cá trắm, cần loại bỏ túi mật cẩn thận, tránh làm dịch mật vỡ dính vào thịt cá. Trường hợp mật bị vỡ, cần rửa sạch thực phẩm dưới vòi nước chảy nhiều lần hoặc cắt bỏ phần thịt bị nhiễm dịch xanh đen.
Nếu đã trót nuốt mật cá trắm, dù chưa xuất hiện triệu chứng, người bệnh cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được theo dõi [1], [7]. Khi xuất hiện các dấu hiệu ban đầu như buồn nôn, đau bụng thượng vị, nôn ói hoặc tiêu chảy (thường từ 2 đến 12 giờ sau nuốt), phải cấp cứu lập tức [1]. Việc trì hoãn đến khi xuất hiện tình trạng bí tiểu, tiểu ít hoặc vàng da (sau 3 đến 6 ngày) sẽ khiến tình trạng hoại tử ống thận tiến triển nặng, buộc phải can thiệp chạy thận nhân tạo kéo dài để bảo toàn mạng sống [1], [5], [7]. Khi thăm khám, người bệnh và người nhà phải thông báo rõ với bác sĩ về việc đã nuốt mật cá để tránh chẩn đoán nhầm lẫn [1], [7].
Mật cá trắm hoàn toàn không phải là vị thuốc bồi bổ hay chữa bách bệnh như những lời đồn đại. Việc nuốt mật cá trắm sống hay ngâm rượu là hành vi trực tiếp đưa chất độc cyprinol sulfate vào cơ thể, đẩy bản thân vào nguy cơ suy thận cấp và hoại tử gan nghiêm trọng. Người dân cần chấm dứt thói quen truyền miệng nguy hại này; mọi vấn đề sức khỏe cần được chẩn đoán và điều trị dựa trên hướng dẫn y khoa chính thống từ bác sĩ.