Băn khoăn về dược tính của hạt gấc
Hạt gấc (trong y học cổ truyền gọi là mộc miết tử) từ lâu đã quen thuộc trong đời sống người Việt qua món xôi gấc hay các bài thuốc dân gian ngâm rượu trị sưng đau. Thời gian gần đây, trên mạng xã hội xuất hiện nhiều đồn đoán cho rằng hạt gấc chứa hoạt chất có khả năng "tiêu diệt tế bào ung thư", thậm chí có người tìm mua để tự sắc uống phòng ngừa [2, 5].
Vậy thực hư khả năng kháng ung thư của loại dược liệu này đến đâu dưới góc nhìn khoa học hiện đại? Câu trả lời ngắn gọn là các nhà khoa học đã tìm thấy một số peptide và dịch chiết từ hạt gấc có khả năng ức chế tế bào ung thư trong ống nghiệm và trên mô hình động vật thí nghiệm, nhưng đến nay hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh hiệu quả điều trị ung thư trên người [1, 4, 8].
Cơ chế tác động của peptide hạt gấc
Hạt gấc chứa các chuỗi peptide đặc biệt mang cấu trúc nút thắt cystine (Inhibitor Cystine Knot - ICK) [1, 2]. Cấu trúc này liên kết chặt chẽ bằng các cầu nối disunfua, giúp phân tử peptide bền vững trước nhiệt độ cao và các enzym tiêu hóa [1, 3]. Nhờ độ bền đặc biệt, các peptide dạng này thường được giới nghiên cứu chú ý để làm "khung xương" thiết kế thuốc thế hệ mới [3, 4].
Điển hình trong số đó là MCoTI-II (chất ức chế trypsin phân lập từ hạt gấc) [1]. Hoạt chất này có khả năng khóa chặt matriptase - một loại enzyme protease xuyên màng liên quan mật thiết đến sự phát triển của tế bào bất thường và biến đổi chất nền ngoại bào [1]. Bằng cách ức chế các enzyme phân giải protein hoặc làm thay đổi con đường truyền tín hiệu sinh tồn trong tế bào ác tính, các hoạt chất thử nghiệm đã ngăn cản tế bào phân chia và kích hoạt quá trình tự hủy [4, 6, 7].
Bằng chứng từ phòng thí nghiệm: Các nghiên cứu nói gì?
Khoa học thế giới đã tiến hành hàng loạt thử nghiệm in vitro nhằm khám phá độc tính tế bào của các thành phần có trong mộc miết tử:
Năm 2009, một nghiên cứu cô lập và đặc tính hóa hai peptide mới là MCoCC-1 (gồm 33 axit amin) và MCoCC-2 (32 axit amin) từ hạt gấc [2]. Khi thử nghiệm trên ba dòng tế bào ung thư, MCoCC-1 thể hiện độc tính tế bào mạnh nhất đối với dòng ung thư hắc tố da ở người (MM96L) [2]. Đặc biệt, peptide này không gây độc tính phân giải màng hồng cầu ở người [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ dừng lại ở thử nghiệm trong ống nghiệm, cấu trúc peptide có một vòng lặp linh động và chức năng thực tế của chúng trên cơ thể sống vẫn chưa thể xác định [2].
Đến năm 2013, một nghiên cứu khác công bố việc tìm thấy thêm 4 peptide mạch hở thuộc họ ICK (ký hiệu từ MCo-3 đến MCo-6) từ hạt gấc [3]. Đáng chú ý, khi thử nghiệm độc tính trên dòng tế bào ung thư vú người MDA-MB-231 và ký sinh trùng sốt rét Plasmodium falciparum, nhóm peptide MCo-3 đến MCo-6 lại hoàn toàn không thể hiện hoạt tính kháng ung thư hay kháng sốt rét [3]. Điều này cho thấy không phải mọi peptide trong hạt gấc đều có khả năng ức chế khối u [3].
Cũng trong năm 2013, một công trình nghiên cứu sâu về cấu trúc của MCoTI-II chỉ ra rằng đây là một chất ức chế cực mạnh đối với protease matriptase [1]. Sau khi biến đổi cấu trúc bằng đột biến alanine quét vị trí, các nhà khoa học đã tạo ra biến thể MCoTI-II có ái lực cực cao với matriptase với hằng số phân ly cân bằng đạt 290 pM [1]. Kết quả này mang giá trị lý thuyết to lớn cho việc thiết kế khung phân tử thuốc điều trị trúng đích, nhưng vẫn nằm ở giai đoạn hóa dược phân tử chứ chưa phải là thuốc hoàn chỉnh [1].
Tác động của dịch chiết hạt gấc trên các dòng ung thư
Bên cạnh việc phân lập từng chuỗi peptide đơn lẻ, nhiều nhóm khoa học đã thử nghiệm dịch chiết toàn phần từ hạt gấc:
Năm 2014, nghiên cứu trên dòng tế bào ung thư vú người ZR-75-30 ghi nhận dịch chiết hạt gấc ức chế mạnh sự tăng sinh và xâm lấn tế bào theo cơ chế phụ thuộc nồng độ [4]. Phân tích Western blot và gelatin zymography cho thấy dịch chiết làm giảm đáng kể sự biểu hiện và bài tiết của hai enzyme metalloproteinase chất nền là MMP-2 và MMP-9 [4]. Dẫu vậy, dữ liệu mới khu trú trên nuôi cấy tế bào phòng thí nghiệm [4].
Năm 2015, nghiên cứu về dịch chiết hạt gấc tan trong cồn thử nghiệm trên tế bào ung thư phổi không tế bào nhỏ A549 và H1299 [5]. Dịch chiết làm giảm tỷ lệ sống của tế bào theo nồng độ, ức chế di căn thông qua giảm biểu hiện STAT-3 và MMP-2, tăng nồng độ E-cadherin [5]. Đồng thời, nó kích hoạt quá trình tự chết thông qua tăng biểu hiện p53, Bax, giảm Bcl-2 và ức chế con đường tín hiệu PI-3K/Akt [5]. Thử nghiệm này cũng chưa từng được kiểm chứng trên người bệnh ung thư phổi [5].
Năm 2012, các nhà khoa học đánh giá tác động trên dòng tế bào ung thư dạ dày người SGC7901 và MKN-28 [6]. Kết quả sau 48 giờ xử lý cho thấy dịch chiết ngăn chặn chu kỳ tế bào ở pha S, làm giảm mức biểu hiện protein PARP và Bcl-2, kích thích các caspase-3, caspase-9 và làm tăng p53 cùng Bax [6].
Gần đây nhất, nghiên cứu năm 2022 đã tiến thêm một bước khi thử nghiệm dịch chiết hạt gấc trên tế bào ung thư bạch cầu mạn dòng tủy (KBM5 và KBM5-T315I) và mô hình chuột thiếu hụt miễn dịch ghép dị loại [7]. Dịch chiết kích hoạt quá trình apoptosis thông qua điều hòa giảm trục Bcr-Abl và protein Mcl-1, kích hoạt các caspase-3, -8, -9, đồng thời ức chế khối u phát triển trên chuột thí nghiệm [7]. Mặc dù có kết quả in vivo trên chuột, khoảng cách để chứng minh độ an toàn và hiệu lực trên người vẫn còn rất xa [7].
Giới hạn nghiên cứu và những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng hạt gấc có thể thay thế phác đồ điều trị ung thư chính thống. Đây là một quan niệm sai lầm nguy hiểm. Toàn bộ các kết quả khả quan nêu trên chủ yếu thực hiện trong ống nghiệm hoặc trên động vật gặm nhấm [2, 5, 8]. Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa, thải trừ và tương tác thuốc vô cùng phức tạp mà môi trường nuôi cấy tế bào không thể phản ánh được.
Thêm vào đó, ngay cả trong hạt gấc, có những peptide như MCo-3 đến MCo-6 hoàn toàn không có hoạt tính độc tế bào [3]. Một số peptide ở loài cùng chi Momordica như Modi 1-6 cũng không ghi nhận độc tính trên tế bào ung thư [8]. Do vậy, không thể đánh đồng việc ăn hay uống hạt gấc thô là cơ thể sẽ nhận được hoạt chất ức chế khối u. Dịch chiết dùng trong nghiên cứu được tinh chế bằng dung môi đặc biệt ở nồng độ cao, hoàn toàn khác với việc sử dụng thông thường tại nhà [6, 7].
Ai cần thận trọng và cách sử dụng hạt gấc an toàn
Mộc miết tử trong Đông y có vị đắng, hơi ngọt, tính ôn và có độc tính nhẹ. Việc tự ý nhai nuốt sống, sắc uống hạt gấc tươi hoặc uống rượu ngâm hạt gấc liều cao có thể gây ngộ độc đường tiêu hóa, ảnh hưởng xấu tới chức năng gan, thận.
Những đối tượng tuyệt đối không được tự ý uống hạt gấc bao gồm phụ nữ có thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ, trẻ nhỏ và những người đang điều trị các bệnh lý ung thư bằng hóa trị, xạ trị. Bệnh nhân có bệnh nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa ung bướu trước khi muốn dùng bất kỳ chế phẩm bổ trợ nào, tránh nguy cơ tương tác thuốc bất lợi.
Trong đời sống thường nhật, hạt gấc vẫn an toàn khi được dùng đúng mục đích truyền thống: đồ xôi lấy màu và hương vị thơm ngon từ màng gấc đỏ, hoặc dùng rượu ngâm hạt gấc xoa bóp ngoài da để giảm sưng tấy, bầm tím. Tuyệt đối không tự ý dùng nước ngâm hạt gấc để uống nhằm mục đích "trị ung thư" khi chưa có chỉ định y khoa.
Kết luận
Peptide ức chế protease từ hạt gấc như MCoTI-II là hướng nghiên cứu hóa dược đầy hứa hẹn để làm khuôn mẫu phát triển các loại thuốc điều trị trúng đích trong tương lai [1]. Tuy nhiên, ở thời điểm hiện tại, hạt gấc chỉ dừng lại ở tiềm năng nghiên cứu tiền lâm sàng và chưa hề có ứng dụng trị liệu ung thư trên người [1, 8]. Người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ y khoa hiện đại và duy trì lối sống lành mạnh, tránh tin vào các phương thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng.
