Phì đại tuyến tiền liệt: Trinh nữ hoàng cung có giúp giảm triệu chứng?

Nỗi lo tiểu đêm và câu hỏi về cây trinh nữ hoàng cung

Bước qua tuổi trung niên, nhiều nam giới bắt đầu đối mặt với những phiền toái khi đi tiểu ^[1]. Những lần thức giấc giữa đêm, dòng tiểu yếu hoặc cảm giác tiểu không hết gây ảnh hưởng không nhỏ đến sinh hoạt thường ngày ^[2]. Trong dân gian, trinh nữ hoàng cung thường được truyền tai như một thảo dược hỗ trợ cải thiện tình trạng này [1, 2].

Tuy nhiên, liệu trinh nữ hoàng cung có thực sự làm giảm điểm triệu chứng tuyến tiền liệt quốc tế (IPSS) hay thu nhỏ kích thước tuyến tiền liệt như lời đồn? Câu trả lời thẳng thắn dựa trên các bằng chứng khoa học hiện tại là: Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người đủ mạnh để khẳng định dược liệu này trực tiếp làm giảm kích thước tuyến tiền liệt hay cải thiện điểm IPSS. Các nghiên cứu hiện có chủ yếu mới dừng lại ở mức độ tế bào trong ống nghiệm và nghiên cứu thành phần hóa học [1, 2].

Phì đại tuyến tiền liệt hình thành như thế nào?

Phì đại lành tính tuyến tiền liệt (BPH) là tình trạng tăng sinh mô đệm và tế bào biểu mô thường gặp ở nam giới lớn tuổi [3, 5]. Số liệu thống kê cho thấy khoảng 50% nam giới ở độ tuổi 60 có bằng chứng mô học của tình trạng phì đại này ^[1].

Sự phát triển bất thường này dẫn đến tình trạng chèn ép dòng chảy nước tiểu qua hai cơ chế: tĩnh và động ^[1]. Thành phần tĩnh xuất phát từ chính khối lượng mô tuyến phì đại gây hẹp đường tiểu, trong khi thành phần động liên quan đến trương lực của cơ trơn tuyến tiền liệt ^[1]. Bình thường, sự phát triển tế bào được điều hòa bởi cân bằng giữa phân chia và chết tế bào theo chương trình; sự mất cân bằng giữa hai quá trình này cùng với hoạt động của các yếu tố tăng trưởng là nguyên nhân dẫn đến quá trình tăng sinh ^[3]. Khi tuyến tiền liệt phình to, người bệnh thường gặp các triệu chứng như tiểu nhiều lần, tiểu đêm và dòng tiểu yếu ^[2].

Cơ chế tác động của trinh nữ hoàng cung qua góc nhìn phòng thí nghiệm

Trinh nữ hoàng cung, có tên khoa học là Crinum latifolium L., thuộc họ Amaryllidaceae, từ lâu đã được sử dụng trong y học cổ truyền Đông Nam Á, bao gồm Việt Nam, nhằm giảm nhẹ triệu chứng phì đại tuyến tiền liệt [1, 2]. Để làm rõ cơ sở của kinh nghiệm dân gian, các nhà khoa học đã tiến hành phân tích thành phần hóa học và tác động sinh học của cây trên mô hình thực nghiệm ^[4].

Cơ chế bệnh sinh của phì đại tuyến tiền liệt có liên quan đến việc các tế bào mô đệm tăng sinh dưới tác động của yếu tố tăng trưởng biến đổi beta (TGF-beta) ^[4]. Thảo dược này chứa các hợp chất alkaloid có hoạt tính sinh học ^[4]. Trong ống nghiệm, các chất này thể hiện khả năng can thiệp vào quá trình phát triển tế bào bất thường ^[4]. Ngoài ra, dịch chiết nước của cây còn thể hiện đặc tính chống oxy hóa và điều hòa miễn dịch, vốn là các yếu tố liên quan đến viêm mạn tính trong cơ chế bệnh sinh của tuyến tiền liệt [2, 4].

Nghiên cứu khoa học nói gì về trinh nữ hoàng cung?

Cho đến nay, các dữ liệu khoa học tập trung làm rõ hai nghiên cứu nổi bật trong phòng thí nghiệm:

Nghiên cứu công bố năm 2022 đã tiến hành chuẩn hóa dịch chiết ethanol từ lá cây trinh nữ hoàng cung (Crinum latifolium) và thử nghiệm trên dòng tế bào mô đệm tuyến tiền liệt người (WPMY-1) được kích thích bởi TGF-beta ^[4]. Nhóm nghiên cứu đã phân lập và định lượng được hai alkaloid chính bằng phương pháp sắc ký là lycorine (chiếm 0,279 ± 0,003%) và 6alpha-hydroxybuphanidrine (chiếm 0,232 ± 0,004%) ^[4]. Kết quả cho thấy dịch chiết thô có tác dụng ức chế tăng sinh tế bào WPMY-1 mạnh hơn từng hoạt chất riêng lẻ ^[4]. Khi phân tích phối hợp, tác dụng hiệp đồng tối ưu đạt được khi kết hợp hai alkaloid này theo tỷ lệ 1:1 ^[4]. Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ giới hạn trong quy mô tế bào in vitro, chưa tiến hành thử nghiệm trên động vật sống hay cơ thể người ^[4].

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2011 khảo sát dịch chiết nước của lá trinh nữ hoàng cung về hoạt tính chống oxy hóa, chống viêm và ức chế khối u ^[5]. Thử nghiệm ghi nhận dịch chiết có hoạt tính chống oxy hóa với giá trị ORAC đạt 1610 ± 150 micromol Trolox tương đương/g ^[5]. Về khả năng ức chế tăng sinh tế bào, dịch chiết nước cho thấy tác dụng phụ thuộc liều lượng trên tế bào phì đại lành tính tuyến tiền liệt BPH-1 với giá trị IC50 là 2,1 ± 0,04 mg/ml ^[5]. Nghiên cứu cũng ghi nhận tác dụng ức chế trên tế bào ung thư tuyến tiền liệt di căn PC3 (IC50 = 4,5 ± 0,8 mg/ml) và tế bào LNCaP nhạy cảm androgen (IC50 = 2,3 ± 0,1 mg/ml) ^[5]. Giới hạn lớn nhất của nghiên cứu này là toàn bộ thử nghiệm đều diễn ra trên các dòng tế bào nuôi cấy nhân tạo ^[5].

Cần lưu ý thêm, một nghiên cứu năm 2021 thử nghiệm bài thuốc viên nang Linh Phụ Khang Tuệ Tĩnh trên mô hình 60 chuột cống trắng Wistar đực (10-12 tuần tuổi, nặng 200-250 g) bị gây phì đại bằng testosterone propionate tiêm dưới da 3 mg/kg trong 4 tuần ^[6]. Tuy nhiên, thành phần bài thuốc này sử dụng náng hoa trắng (Crinum asiaticum L.) kết hợp với tam thất, cốt khí củ và bạch hoa xà thiệt thảo, chứ không phải đơn dược trinh nữ hoàng cung (Crinum latifolium) ^[6].

Khoảng cách từ ống nghiệm đến việc giảm điểm IPSS và kích thước tuyến

Khi đánh giá hiệu quả điều trị phì đại tuyến tiền liệt, y học hiện đại dựa vào thang điểm IPSS để đo lường mức độ khó chịu của đường tiểu dưới và siêu âm để xác định thể tích tuyến tiền liệt [3, 7]. Các thuốc đối kháng thụ thể alpha-adrenergic chẳng hạn, đã trải qua nhiều thử nghiệm lâm sàng tại châu Âu để chứng minh khả năng làm giãn cơ trơn tuyến tiền liệt và cải thiện lưu lượng dòng tiểu ^[1].

Đối với trinh nữ hoàng cung, các bằng chứng hiện tại chỉ mới dừng lại ở việc ức chế tăng sinh tế bào BPH-1 và WPMY-1 trong đĩa petri [1, 2]. Hiện chưa có dữ liệu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng (RCT) để đo lường cụ thể mức độ giảm điểm IPSS hoặc tỷ lệ phần trăm co nhỏ thể tích tuyến tiền liệt trên nam giới. Một hoạt chất có thể ngăn tế bào phân chia trong phòng thí nghiệm nhưng khi vào cơ thể người, quá trình hấp thu, chuyển hóa và nồng độ đạt được tại mô tuyến tiền liệt có thể hoàn toàn khác. Do đó, người bệnh không nên ngộ nhận rằng uống thảo dược này sẽ làm teo nhỏ khối u xơ tuyến tiền liệt như mong đợi.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị bệnh tiền liệt tuyến

Một trong những hiểu lầm phổ biến nhất là nhầm lẫn các loài thực vật thuộc chi Crinum. Chi Crinum có khoảng 130 loài phân bố ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới ^[5]. Ở Việt Nam, cây trinh nữ hoàng cung (Crinum latifolium) rất dễ bị nhầm với náng hoa trắng (Crinum asiaticum) hoặc các loài náng khác nếu chỉ quan sát hình thái bên ngoài [1, 3]. Việc tự hái lá cây không rõ nguồn gốc để sắc uống tiềm ẩn rủi ro sử dụng sai loài, dẫn đến độc tính hoặc không mang lại hoạt tính mong muốn.

Hiểu lầm thứ hai là tin rằng thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại và có thể thay thế thuốc kê đơn. Việc tự ý ngưng các thuốc điều trị nội khoa tiêu chuẩn (như thuốc chẹn alpha hoặc thuốc ức chế 5-alpha reductase) để chuyển sang dùng thảo dược có thể khiến tình trạng tắc nghẽn đường tiểu tiến triển nặng hơn, dẫn đến bí tiểu cấp tính hoặc tổn thương bàng quang [5, 6].

Ai nên thận trọng khi muốn sử dụng trinh nữ hoàng cung?

Những đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng và không tự ý sử dụng các chế phẩm từ trinh nữ hoàng cung:

• Người đang gặp các biến chứng nghiêm trọng của phì đại tuyến tiền liệt như bí tiểu hoàn toàn, nhiễm trùng đường tiết niệu tái phát hoặc suy giảm chức năng thận do ứ nước [3, 5].
• Nam giới đang sử dụng các loại thuốc điều trị huyết áp, tim mạch hoặc các thuốc tác động lên hệ thần kinh giao cảm (như thuốc chẹn alpha) ^[1].
• Người có tiền sử dị ứng hoặc mẫn cảm với các thành phần alkaloid của thực vật họ Amaryllidaceae [1, 2].
• Người có bệnh lý nền về gan hoặc thận, vì việc chuyển hóa và đào thải các hoạt chất alkaloid phức tạp có thể tạo thêm gánh nặng cho các cơ quan này.

Áp dụng thực tế thế nào cho an toàn?

Nếu nam giới trung niên có triệu chứng tiểu đêm, tiểu rắt và muốn dùng thảo dược hỗ trợ, việc đầu tiên cần làm là đến cơ sở y tế chuyên khoa nam học hoặc tiết niệu để thăm khám ^[2]. Bác sĩ sẽ tiến hành siêu âm, xét nghiệm PSA và đánh giá thang điểm IPSS để chẩn đoán chính xác [7, 8].

Khi muốn dùng thêm trinh nữ hoàng cung như một biện pháp hỗ trợ, chỉ nên lựa chọn các sản phẩm đã được chuẩn hóa về hàm lượng hoạt chất alkaloid, có nguồn gốc rõ ràng và được cấp phép lưu hành ^[4]. Không tự ý thu hái cây tươi để sắc uống vì nguy cơ nhầm lẫn loài thực vật [1, 3]. Tuyệt đối không tự ý tăng liều dùng và phải thông báo cho bác sĩ điều trị biết về tất cả các sản phẩm thảo dược đang dùng để tránh tương tác bất lợi.

Trinh nữ hoàng cung là thảo dược giàu tiềm năng với hoạt tính ức chế tế bào mô đệm và tế bào phì đại tiền liệt tuyến đã được ghi nhận trong phòng thí nghiệm [1, 2]. Tuy nhiên, thảo dược này không thể thay thế cho phác đồ điều trị y khoa đã được chứng minh hiệu quả ^[1]. Một lối sống khoa học kết hợp tuân thủ chỉ định của bác sĩ chuyên khoa vẫn là chìa khóa quan trọng nhất để bảo vệ sức khỏe tuyến tiền liệt ^[2].