Lời đồn về thảo dược trị viêm khớp
Những cơn đau nhức do viêm khớp hay sưng tấy chấn thương luôn là nỗi ám ảnh dai dẳng trong đời sống hằng ngày. Nhiều người thường tìm đến các bài thuốc dân gian lưu truyền từ các loài thảo dược mọc hoang dã với hy vọng chữa lành tận gốc căn nguyên sưng đau. Trong số đó, cây phong quỳ suối và các loài cùng chi cỏ chân ngỗng được nhắc đến khá nhiều trong kinh nghiệm truyền miệng vùng cao [1], [2].
Tuy nhiên, liệu phong quỳ suối có thực sự là một giải pháp kháng viêm hữu hiệu như lời đồn thổi hay không? Câu trả lời ngắn gọn là hoạt tính này mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm bước đầu trong phòng thí nghiệm. Dữ liệu khoa học hiện nay chỉ giới hạn trên tế bào nuôi cấy và mô hình chuột, hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh hiệu quả hay tính an toàn trên cơ thể người [3], [4], [5].
Chi thực vật phong phú và nguồn gốc tên gọi
Phong quỳ suối (tên khoa học là Anemone rivularis var. flore-minore) là một loài thực vật thuộc chi Cỏ chân ngỗng (Anemone), họ Mao lương (Ranunculaceae) [1], [2]. Chi thực vật này bao gồm khoảng 150 loài phân bố trên toàn cầu, trong đó có khoảng 50 loài được ghi nhận tại Trung Quốc [2]. Nhiều loài cùng chi như Anemone flaccida, Anemone raddeana, Anemone tomentosa, Anemone anhuiensis, và Anemone altaica từ lâu đã được ghi nhận trong y học cổ truyền [1].
Loài phong quỳ suối phân bố tự nhiên khá rộng tại khu vực Tây Trung Quốc, đặc biệt là vùng núi Tần Lĩnh thuộc tỉnh Thiểm Tây [1], [2]. Toàn bộ cây phong quỳ suối trong dân gian địa phương còn được gọi bằng tên "Poniuqi" [1], [2]. Theo kinh nghiệm dân gian vùng Thiểm Tây, loài cây này từng được dùng để hỗ trợ cải thiện tình trạng viêm gan, đau cơ khớp, chứng tiểu rắt, phù thũng và di tinh [1], [2].
Hoạt chất saponin: Chìa khóa sinh học tiềm năng
Các nghiên cứu hóa thực vật hiện đại cho thấy chi Anemone rất giàu hợp chất triterpenoid saponin, với hơn 100 loại saponin triterpenoid năm vòng đã được phân lập và xác định cấu trúc [6]. Đây được coi là nhóm hoạt chất sinh học chính tạo nên các đặc tính dược lý tiềm năng của toàn chi thực vật này [1], [2].
Về mặt hóa học thực vật trên loài phong quỳ suối, một nghiên cứu năm 2014 đã phân lập được 5 saponin triterpenoid loại oleanane mới (đánh số từ 1 đến 5) cùng 5 hợp chất đã biết (từ 6 đến 10) từ phần thân rễ của cây [2]. Đáng chú ý, phần aglycone của các hợp chất 4 và 5 được xác định là axit 21alpha-hydroxyoleanolic, lần đầu tiên phát hiện trong chi cỏ chân ngỗng [2].
Đến năm 2018, một nghiên cứu khác tiếp tục phân lập được 5 saponin triterpenoid mới chưa từng được mô tả (1-5) cùng 8 saponin đã biết (6-13) từ toàn cây phong quỳ suối [1]. Công trình này lần đầu tiên ghi nhận sự hiện diện của saponin khung lupane (hợp chất 3 và 12) ở chi Anemone [1]. Hoạt tính chống tăng sinh của các saponin này đã được thử nghiệm trên dòng tế bào sao gan HSC-T6, trong đó saponin 12 và 13 (với chuỗi monosaccharide dài hơn) cho thấy khả năng ức chế tăng sinh tế bào mạnh với giá trị IC50 lần lượt là 18,21 và 15,56 micromol/L [1].
Dữ liệu kháng viêm: Mới dừng ở đĩa nghiệm và chuột
Dù phong quỳ suối có truyền thống dân gian điều trị viêm đau [2], các bằng chứng thực nghiệm trực tiếp về hoạt tính kháng viêm chuyên sâu lại chủ yếu tập trung ở các loài họ hàng rất gần trong cùng chi, tiêu biểu là loài Anemone flaccida (còn gọi là Địa ô) và Anemone raddeana [7], [4], [5]. Các dữ liệu này phản ánh tiềm năng chung của nhóm saponin triterpenoid pentacyclic [7], [6].
Năm 2014, một nghiên cứu trên đĩa thí nghiệm đã khảo sát các triterpenoid saponin phân lập từ thân rễ cây Anemone flaccida, gồm một hợp chất khung ursane mới (flaccidoside IV) và ba hợp chất khung oleanane mới (flaccidosides V-VII) bên cạnh 17 saponin đã biết [3]. Khi kiểm tra trên tế bào đại thực bào chuột RAW264.7 được kích hoạt bằng lipopolysaccharide (LPS), một số saponin oleanane loại bisdesmosidic (hợp chất 2, 7 và 10) đã ức chế đáng kể sự sản sinh oxit nitric (NO) ở nồng độ không gây độc tế bào, cho thấy tiềm năng kháng viêm in vitro [3].
Đặc biệt, cơ chế ức chế viêm và bảo vệ khớp được làm sáng tỏ rõ hơn qua mô hình động vật công bố năm 2015 [5]. Nghiên cứu tiến hành trên 50 con chuột cống đực chủng Wistar bị gây viêm khớp bằng collagen loại II (CIA) [5]. Đàn chuột được chia ngẫu nhiên thành 5 nhóm (10 con mỗi nhóm) và cho uống saponin triterpenoid thô từ A. flaccida (AFS) với liều 200 hoặc 400 mg/kg/ngày hoặc dexamethasone liên tục trong 30 ngày [5].
Kết quả sau 30 ngày cho thấy nhóm chuột uống AFS giảm hẳn tình trạng đỏ và sưng phù ở bàn chân sau bên phải [4], [5]. Phân tích mô học nhuộm HE và chụp cắt lớp vi tính vi mô (micro-CT) xác nhận tổn thương viêm giảm rõ rệt [5]. Đo nồng độ miễn dịch cho thấy các cytokine gây viêm trong huyết thanh chuột giảm có ý nghĩa thống kê: TNF-alpha giảm (p = 0,0035 và p < 0,001) và IL-6 giảm (p = 0,0058 và p = 0,0087) tùy mức liều [4], [5]. Trên tế bào RAW264.7, các thành phần chính của AFS như hederasaponin B, flaccidoside II và hemsgiganoside B cũng ức chế tiết TNF-alpha và IL-6 mạnh mẽ [4], [5]. Ngoài ra, tổng saponin của A. flaccida còn ức chế sự biệt hóa hủy cốt bào do RANKL gây ra và giảm tiêu xương phụ thuộc nồng độ [4].
Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới viên thuốc
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng trên tế bào đại thực bào và chuột bị viêm khớp mang lại nhiều tín hiệu hứa hẹn [4], [5], người tiêu dùng cần hết sức tỉnh táo trước các tuyên bố xem đây là phương thuốc chữa viêm khớp thần kỳ. Có một khoảng cách rất lớn giữa việc một hoạt chất ức chế tín hiệu viêm trong ống nghiệm nuôi cấy tế bào với việc hoạt chất đó đi vào cơ thể người sống, hấp thu qua đường tiêu hóa và phát huy tác dụng mà không gây hại [3], [4].
Cho đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người để xác định hiệu lực kháng viêm của phong quỳ suối. Các thí nghiệm mới chỉ thực hiện trên tế bào cô lập RAW264.7 hoặc mô hình chuột cống [3], [5]. Hiệu ứng ức chế cytokine viêm hay giảm sưng chân ở chuột không thể tự động ngoại suy thành công dụng chữa khỏi viêm đa khớp hay thoái hóa khớp ở người bệnh [4], [5].
Nguy cơ độc tính và cảnh báo tan máu
Nhiều người lầm tưởng rằng các loại cây cỏ tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và có thể đun nước uống tùy tiện để trị bệnh. Đây là quan niệm hết sức sai lầm, đặc biệt là với các loài thuộc chi Cỏ chân ngỗng chứa hàm lượng saponin đậm đặc [7], [2].
Nghiên cứu tổng quan về dược liệu cùng chi Anemone raddeana cho thấy thân rễ của loài này dù giàu triterpenoid saponin giúp kháng viêm, giảm đau nhưng lại thể hiện tác dụng gây tan máu và có độc tính, điều này tạo ra rào cản rất lớn hạn chế ứng dụng trên lâm sàng [7]. Chiết xuất saponin ARS từ loài thảo dược này cũng đã được ghi nhận gây hiệu ứng tán huyết nhẹ trên mô hình thử nghiệm chuột [4].
Thêm vào đó, nghiên cứu năm 2014 trên thân rễ cây phong quỳ suối (A. rivularis var. flore-minore) cho thấy các monodesmosidic saponin (hợp chất 6-8) thể hiện độc tính tế bào trực tiếp đối với các dòng tế bào ung thư ở người như HL-60, HepG2, A549 và HeLa với chỉ số IC50 dao động từ 7,25 đến 22,38 micromol/L [2]. Một nghiên cứu khác năm 2009 cũng ghi nhận các saponin từ A. flaccida kích hoạt quá trình tự chết (apoptosis) và gây độc tế bào HeLa theo thứ tự hoạt tính flaccidoside II > anhuienoside E > hederasaponin B > glycoside St-I4a > glycoside St-J [8]. Độc tính tế bào và nguy cơ phá hủy hồng cầu là lời cảnh báo nghiêm ngặt về độ an toàn của việc tự ý sử dụng chiết xuất thực vật thô [7], [2].
Ai nên thận trọng và cách tiếp cận đúng đắn
Trước tình trạng thiếu vắng hoàn toàn các dữ liệu an toàn trên người, việc thận trọng là yêu cầu sống còn. Tuyệt đối chưa có nghiên cứu khoa học nào về việc sử dụng phong quỳ suối trên phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú, trẻ nhỏ, người cao tuổi hay người có bệnh nền mạn tính. Vì vậy, các nhóm đối tượng này tuyệt đối không được tự ý sử dụng bất kỳ chế phẩm nào từ cây phong quỳ suối.
Người có tiền sử thiếu máu, rối loạn đông máu hoặc bệnh lý về máu càng phải tránh xa do nguy cơ gây tan máu đã được cảnh báo ở nhóm hoạt chất saponin của chi này [7], [4]. Những bệnh nhân đang điều trị viêm khớp hay các bệnh lý miễn dịch cần tuân thủ phác đồ chuẩn của bác sĩ chuyên khoa, không được tự ý bỏ thuốc để chuyển sang dùng thảo dược thô chưa qua kiểm định.
Trong đời sống thực tế, cộng đồng chỉ nên xem phong quỳ suối như một nguồn tài nguyên tự nhiên đang trong quá trình thăm dò hóa dược và phân lập hoạt chất [1], [2]. Không được tự hái, ngâm rượu, sắc uống hay đắp ngoài da loại cây này theo lời mách bảo dân gian. Nếu quan tâm đến các giải pháp bổ trợ từ thiên nhiên cho sức khỏe xương khớp, hãy tham khảo ý kiến trực tiếp từ bác sĩ chuyên môn hoặc chuyên gia dinh dưỡng để chọn lựa các phương pháp đã được khoa học kiểm chứng an toàn và hiệu quả.
