Quả sâu đông trị đau khớp: Bằng chứng khoa học nói gì?

Nỗi lo đau khớp và lời đồn về quả sâu đông

Đau nhức khớp gối, sưng cứng khớp ngón tay mỗi khi thời tiết thay đổi là nỗi ám ảnh thường trực của nhiều người trung niên và cao tuổi. Thay vì đi khám chuyên khoa, không ít người mách nhau tìm kiếm các bài thuốc dân gian từ cây cỏ tự nhiên với hy vọng trị dứt điểm mà không gây tác dụng phụ. Trong số các thảo dược truyền miệng đó, quả sâu đông nổi lên như một vị thuốc "cứu tinh" cho các bệnh lý viêm đa khớp và phong thấp.

Quả sâu đông thực chất là cụm quả chín phơi khô của cây sau sau, có tên khoa học là Liquidambar formosana, trong y học cổ truyền còn được gọi với tên vị thuốc là lộ lộ thông ^[1]. Dân gian thường dùng loại quả này để sắc nước uống hoặc ngâm rượu xoa bóp vùng khớp đau nhức [1, 2]. Nhưng liệu loại quả gai góc này có thực sự chữa khỏi bệnh khớp như lời truyền miệng, hay chỉ dừng lại ở kinh nghiệm dân gian chưa được kiểm chứng?

Câu trả lời thẳng thắn từ góc độ y học thực chứng: Quả sâu đông có chứa một số hoạt chất thể hiện tính kháng viêm tiềm năng, nhưng các bằng chứng khoa học hiện tại mới chỉ dừng lại ở cấp độ tiền lâm sàng trên động vật gặm nhấm và tế bào cô lập trong phòng thí nghiệm [1, 2]. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên cơ thể người, do đó người bệnh không thể dùng loại quả này để thay thế các phác đồ điều trị y khoa.

Cơ chế chống viêm của thảo dược hoạt động ra sao?

Trong các bệnh lý khớp mạn tính như viêm khớp dạng thấp, hệ miễn dịch cơ thể bị rối loạn, khiến các tế bào viêm tấn công nhầm vào màng hoạt dịch bao quanh khớp ^[1]. Quá trình này kích hoạt phức hợp gây viêm có tên là thể viêm NLRP3, đồng thời giải phóng hàng loạt cytokine tiền viêm như interleukin-1beta (IL-1beta) và yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) ^[1]. Các chất trung gian này gây sưng nóng, đau nhức dữ dội và dần dần ăn mòn sụn khớp, phá hủy đầu xương ^[1].

Các nhà khoa học nhận thấy một số hợp chất tự nhiên chiết xuất từ cây Liquidambar formosana có khả năng can thiệp trực tiếp vào chuỗi phản ứng viêm này [1, 2]. Khi phức hợp NLRP3 bị ức chế, enzym caspase-1 p20 không thể kích hoạt để cắt tiền chất IL-1beta thành dạng hoạt động, từ đó chặn đứng con đường dẫn truyền tín hiệu sưng đau đến mô khớp ^[1].

Bên cạnh đó, các dẫn xuất hóa học từ tinh dầu của cây còn có thể tác động lên con đường truyền tín hiệu hạt nhân NF-kappaB ^[2]. Bình thường, con đường NF-kappaB giống như một công tắc chính ra lệnh cho tế bào miễn dịch sản xuất chất gây viêm như nitric oxide, prostaglandin-E2 và TNF-alpha ^[2]. Khi công tắc này bị chặn lại, quá trình sản xuất các chất hóa học gây đau và sưng tấy sẽ giảm sút rõ rệt ^[2].

Nghiên cứu tiền lâm sàng nói gì về quả sâu đông?

Nhằm làm sáng tỏ kinh nghiệm dùng lộ lộ thông trị đau khớp trong y học cổ truyền, một nhóm nghiên cứu đã công bố thử nghiệm vào năm 2021 trên mô hình chuột bị viêm khớp do chất bổ trợ (AIA) ^[1]. Các nhà khoa học chia chuột bệnh thành nhiều nhóm để thử nghiệm các phân đoạn chiết xuất khác nhau của quả sâu đông trong thời gian 3 tuần liên tục, bao gồm: chiết xuất ether dầu hỏa (PEL), chiết xuất ethyl acetate (EEL), chiết xuất nước (WEL), so sánh với nhóm dùng thuốc đối chứng piroxicam (PIR) và các nhóm chuột chứng ^[1].

Kết quả thực nghiệm cho thấy nhóm chuột dùng phân đoạn chiết xuất ether dầu hỏa (PEL) có cải thiện lâm sàng vượt trội so với nhóm dùng dịch chiết nước hay ethyl acetate ^[1]. Cụ thể, PEL giúp giảm đáng kể mức độ sưng phù bàn chân chuột, bảo tồn bề mặt xương, giảm phản ứng viêm tại màng hoạt dịch và hạn chế hiện tượng xói mòn sụn khớp ^[1]. Xét nghiệm sinh hóa cho thấy nồng độ IL-1beta và TNF-alpha trong huyết thanh chuột giảm xuống, cùng với việc hạ thấp biểu hiện của NLRP3, IL-1beta và caspase-1 p20 ngay tại mô màng hoạt dịch ^[1].

Khi phân tích sâu hơn bằng dược lý mạng lưới và gắn kết phân tử, nghiên cứu đã phân lập được hai hoạt chất chính tạo nên tác dụng này là myrtenal và beta-caryophyllene oxide ^[1]. Hai hợp chất này sau đó được thử nghiệm trên tế bào nguyên bào sợi hoạt dịch khớp ở bệnh nhân viêm khớp dạng thấp người (RA-FLS) nuôi cấy và xác nhận khả năng ức chế trực tiếp biểu hiện của TNF-alpha, NLRP3, IL-1beta cùng caspase-1 p20 ^[1].

Một nghiên cứu khác vào năm 2015 cũng đi sâu vào thành phần bornyl cinnamate, một dẫn xuất từ tinh dầu của cây Liquidambar formosana ^[2]. Thử nghiệm trên dòng tế bào đại thực bào chuột RAW 264.7 cho thấy việc xử lý trước bằng bornyl cinnamate giúp ngăn chặn đáng kể sự sản sinh nitric oxide, prostaglandin-E2, TNF-alpha và IL-1beta do độc tố vi khuẩn kích hoạt ^[2]. Hợp chất này chặn đứng sự dịch chuyển của yếu tố phiên mã NF-kappaB vào nhân tế bào nhờ vào việc ổn định protein ức chế I-kappaB và ức chế enzym IKK-alpha ^[2]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2022 cũng phân lập được ba chất diterpenoid abietane mới (Liquidambarines A - C) từ nhựa cây, trong đó hợp chất 1 và 3 cho thấy khả năng ức chế protein gây viêm iNOS và COX-2 mà không gây độc tế bào ^[3].

Giá trị thực tế và khoảng cách đến người bệnh

Các kết quả nghiên cứu trên mở ra tiềm năng lớn cho việc tìm kiếm hoạt chất điều chế thuốc từ nguồn gốc tự nhiên. Tuy nhiên, người bệnh cần nhìn nhận rõ khoảng cách giữa ống nghiệm, mô hình chuột và cơ thể sống của một con người. Việc một chất có tác dụng ức chế viêm trên tế bào biệt lập hoàn toàn không đồng nghĩa với việc uống nước sắc quả sâu đông sẽ chữa khỏi bệnh viêm khớp.

Hạn chế lớn nhất hiện nay là toàn bộ dữ liệu khoa học về khả năng chống viêm của quả sâu đông đều mới dừng ở cấp độ tiền lâm sàng [1, 2]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng nào được tiến hành trên bệnh nhân viêm khớp để đánh giá hiệu quả thực sự, độ an toàn hay tác dụng không mong muốn khi sử dụng lâu dài ^[1].

Hơn nữa, trong thí nghiệm, chuột được cho dùng dịch chiết tách phân đoạn ether dầu hỏa tinh chế đặc hiệu ^[1]. Nước sắc quả thông thường theo cách dân gian sử dụng dung môi nước (WEL) lại cho hiệu quả kém hơn rõ rệt trong nghiên cứu ^[1]. Hàm lượng hoạt chất trong quả tự nhiên cũng biến động rất lớn tùy thuộc vào điều kiện thổ nhưỡng, mùa thu hái và cách bảo quản, khiến việc tự ý sắc uống tiềm ẩn rủi ro nạp phải tạp chất mà không đạt được nồng độ hoạt chất cần thiết để chữa bệnh.

Những hiểu lầm tai hại khi chữa bệnh khớp

Một hiểu lầm hết sức phổ biến là suy nghĩ "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn lành tính, uống nhiều chỉ bổ chứ không hại". Nhiều người bệnh sẵn sàng bỏ hàng tháng trời tự sắc các loại quả rừng, rễ cây để uống thay nước lọc. Việc này có thể dẫn tới quá tải gan thận hoặc ngộ độc do tồn dư thuốc bảo vệ thực vật, nấm mốc hoặc kim loại nặng có trong dược liệu trôi nổi trên thị trường.

Hiểu lầm tai hại thứ hai là tin rằng quả sâu đông có thể "chữa khỏi dứt điểm" hay "tái tạo sụn khớp" hoàn toàn. Các bệnh lý như thoái hóa khớp hay viêm khớp dạng thấp là bệnh tiến triển mạn tính, liên quan đến lão hóa tự nhiên và hệ miễn dịch ^[1]. Khoa học hiện đại chỉ mới ghi nhận hoạt chất của cây có tính kháng viêm hỗ trợ [1, 2], không hề có bằng chứng nào chứng minh loại quả này giúp phục hồi hoàn toàn khớp đã thoái hóa nặng. Tự ý bỏ thuốc điều trị chỉ định để uống nước quả sâu đông có thể khiến khớp biến dạng nhanh chóng, dẫn đến tàn phế.

Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Do thiếu vắng các dữ liệu an toàn trên người, nhóm đối tượng nhạy cảm cần đặc biệt cẩn trọng trước các bài thuốc dân gian từ quả sâu đông:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu nào chứng minh tính an toàn của các hoạt chất trong quả sâu đông đối với thai nhi hay trẻ sơ sinh bú mẹ. Tuyệt đối không tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng này.
• Trẻ em và người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền: Khả năng chuyển hóa và đào thải của gan, thận ở các nhóm đối tượng này rất nhạy cảm. Dùng thảo dược chưa rõ liều lượng chuẩn xác dễ dẫn đến tổn thương nội tạng.
• Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Các hợp chất chuyển hóa trong thảo dược có thể tương tác với thuốc chống đông, thuốc ức chế miễn dịch hoặc thuốc giảm đau chống viêm không steroid (NSAID), làm gia tăng độc tính hoặc làm mất tác dụng của thuốc điều trị.

Hướng dẫn chăm sóc khớp an toàn và khoa học

Nếu bạn đang gặp phải các vấn đề về đau nhức xương khớp, việc thăm khám tại cơ sở y tế có chuyên khoa cơ xương khớp là bước đi quan trọng hàng đầu. Bác sĩ sẽ chẩn đoán chính xác nguyên nhân gây đau là do thoái hóa, viêm khớp tự miễn hay gút để đưa ra phác đồ can thiệp phù hợp.

Người bệnh không nên tự ý tìm mua quả sâu đông chưa qua chế biến về sắc uống với liều lượng tùy tiện. Nếu có nguyện vọng sử dụng các chế phẩm y học cổ truyền có thành phần lộ lộ thông, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc thầy thuốc y học cổ truyền có chứng chỉ hành nghề để được hướng dẫn liều dùng, dạng bào chế và thời gian sử dụng phù hợp với thể trạng.

Song song với việc dùng thuốc theo chỉ định, người bị đau khớp nên duy trì lối sống lành mạnh: kiểm soát cân nặng để giảm áp lực lên các khớp chịu tải như khớp háng và khớp gối, tập thể dục nhẹ nhàng như bơi lội hoặc đi bộ vừa sức, uống đủ nước và duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, giàu dưỡng chất để bảo vệ hệ cơ xương khớp lâu dài.

Quả sâu đông hay vị thuốc lộ lộ thông là một nguồn dược liệu tự nhiên tiềm năng với các hoạt chất kháng viêm đáng chú ý trong phòng thí nghiệm [1, 2]. Dẫu vậy, thảo dược này hiện chưa thể thay thế các loại thuốc điều trị khớp đã được phê duyệt. Người bệnh cần tỉnh táo, tiếp cận thông tin khoa học và luôn thảo luận với bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào vào quy trình chăm sóc sức khỏe của bản thân.