Quả sung xanh muối chua hay luộc là món ăn dân dã, kích thích vị giác của nhiều người. Tuy nhiên, phụ nữ mang thai thường truyền tai nhau nỗi lo ăn sung xanh có thể gây chướng bụng hoặc kích thích co bóp tử cung dẫn đến sảy thai.

Hiện tại, chưa có nghiên cứu khoa học trực tiếp nào đánh giá độ an toàn hay nguy cơ co bóp tử cung từ việc ăn quả sung xanh ăn quả thông thường (Ficus carica) ở phụ nữ mang thai. Dữ liệu khoa học hiện có chỉ khảo sát chiết xuất lá của một số loài sung hoang dã khác nhau trên mô tử cung động vật cô lập trong phòng thí nghiệm.

Cơ chế tác động tử cung từ các loài chi sung

Trong tự nhiên, chi thực vật Ficus (chi Sung) bao gồm hàng trăm loài khác nhau. Nghiên cứu thực vật học và dược lý học cho thấy một số loài thuộc chi này chứa các hoạt chất thứ cấp tác động trực tiếp lên trương lực cơ trơn tử cung [1].

Các chất này hoạt động thông qua việc gắn kết với nhiều thụ thể khác nhau như thụ thể muscarinic, oxytocin và prostaglandin F2alpha [2]. Sự co bóp cơ tử cung dưới tác động của các hợp chất này phụ thuộc mật thiết vào dòng ion canxi ngoại bào đi vào tế bào [2]. Khi ion canxi xâm nhập qua màng tế bào, lực co bóp của cơ trơn thành tử cung sẽ gia tăng theo nồng độ dịch chiết [2].

Tuy vậy, trong cùng một loài cây, thành phần hóa học có thể phân hóa phức tạp. Điển hình, một số phân đoạn hóa thực vật có khả năng ức chế co bóp, trong khi các dẫn xuất khác lại kích thích tử cung tăng trương lực [1].

Nghiên cứu thực nghiệm nói gì về tác động co bóp tử cung?

Để làm rõ tác động dược lý của các loài thuộc chi Sung, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm in vitro trên mô tử cung động vật. Một nghiên cứu năm 2013 kiểm tra chiết xuất dịch lá cây Ficus exasperata trên các đoạn mô tử cung cô lập của chuột cái C57Bl/6 không mang thai [1]. Kết quả thử nghiệm ghi nhận chiết xuất lá này chứa cả chất gây kích thích lẫn chất ức chế tử cung [1]. Cụ thể, các dẫn xuất pheophytin, flavonoid, axit béo và glycerol làm giảm tần số và biên độ co bóp tử cung, trong khi muối KCl, pyrimidine và dẫn xuất pheophorbide-b làm tăng các cơn co thắt tự phát cũng như co thắt do chất chủ vận kích thích [1].

Trước đó, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2011 cũng khảo sát dịch chiết nước từ lá loài Ficus exasperata trên mô tử cung cô lập của chuột cống [3]. Nghiên cứu này đánh giá phản ứng co bóp do oxytocin gây ra khi có hoặc không có dịch chiết nước ở nồng độ cố định [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất nước ở nồng độ 1,0 x 10(-2) mg/mL làm tăng đáng kể giá trị EC50 của các cơn co thắt do oxytocin kích thích (p < 0.05), đồng nghĩa với việc ức chế co bóp tử cung do oxytocin gây ra [3]. Dù vậy, chiết xuất này không có tác động đáng kể đến các cơn co bóp do acetylcholine, ergometrine hoặc cơn co tự phát [3].

Đối với một loài sung khác là Ficus deltoidea, nghiên cứu năm 2013 phân tích tác dụng của chiết xuất nước trên mô tử cung cô lập từ chuột cống trắng giống Sprague Dawley trưởng thành đã được tiêm 2 mg/kg 17beta-oestradiol để đồng bộ chu kỳ động dục [2]. Kết quả thử nghiệm ghi nhận dịch chiết nước Ficus deltoidea làm tăng lực co bóp của tử cung chuột theo liều lượng phụ thuộc [2]. Khi can thiệp bằng các chất ức chế như atropine (2x10-8 M), atosiban (0.5 IU), thuốc chẹn oxodipine (0.25 mM) và EDTA (1 mM), lực co bóp cực đại do dịch chiết gây ra bị suy giảm, trong đó atosiban cho thấy hiệu quả giảm co mạnh nhất [2].

Năm 2014, một nghiên cứu khác tiếp tục phân tích hóa thực vật và tác động co hồi tử cung của dịch chiết nước từ hai biến thể lá Ficus deltoidea gồm Ficus deltoidea var. Deltoidea (FDD) và Ficus deltoidea var. Angustifolia (FDA) trên tử cung chuột Sprague Dawley trưởng thành [4]. Phân tích định tính xác nhận FDD chứa flavonoid, saponin và tannin, còn FDA chứa flavonoid, tannin và terpenoid [4]. Khi thử nghiệm trên tử cung cô lập, FDD đạt lực co bóp cực đại ở nồng độ 640 microgam/mL (EC50 đạt 5,903 ± 0.529 microgam/mL), còn FDA đạt lực co bóp tối đa ở nồng độ 20 microgam/mL (EC50 đạt 290.5 ± 0.158 microgam/mL) [4]. Khi kết hợp oxytocin nồng độ 0.08 microgam/mL với FDD và FDA, lực co bóp cực đại lần lượt được ghi nhận ở nồng độ 80 microgam/mL và 1280 microgam/mL [4].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại

Tất cả các số liệu khoa học thực nghiệm về kích thích hoặc ức chế co bóp cơ trơn nêu trên đều thực hiện trên dịch chiết lá của các loài sung dại (Ficus exasperata, Ficus deltoidea), không phải quả sung ăn thông thường [1], [2], [3], [4]. Hơn nữa, những thử nghiệm này chỉ giới hạn trên mô tử cung chuột cô lập trong điều kiện phòng thí nghiệm [1], [2], [4].

Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào được tiến hành trên phụ nữ mang thai nhằm đánh giá nguy cơ kích thích tử cung từ việc ăn quả sung xanh thông thường. Ngoài ra, khảo sát cắt ngang năm 2021 tại một bệnh viện giảng dạy ở Jimma, Ethiopia trên 125 phụ nữ nhập khoa phụ sản (trong đó có 106 ca chấm dứt thai kỳ hoặc sảy thai) cho thấy nhiều loại thảo dược có nguy cơ kích thích co bóp tử cung như cỏ cà ri (Trigonella foenum-graecum), cửu lý hương (Ruta chalepensis), quế (Cinnamomum verum) hay ngải dại (Artemisia abyssinica) [5]. Quả sung ăn không nằm trong danh sách các thảo dược gây độc hay co bóp tử cung ghi nhận tại nghiên cứu lâm sàng này [5].

Vấn đề tiêu hóa và chất tannin trong quả sung xanh

Về mặt tiêu hóa, quả sung xanh có vị chát đặc trưng do chứa hàm lượng tannin thực vật [4]. Hoạt chất tannin cũng đã được nhận diện trong các phân tích hóa học của chi thực vật Ficus [4].

Tannin là hợp chất polyphenol có tính chất làm săn se niêm mạc. Khi đi vào đường tiêu hóa, lượng tannin lớn có thể kết tủa protein bề mặt, làm chậm nhu động ruột và gây cảm giác đầy bụng, khó tiêu hoặc táo bón. Ở thai phụ, sự thay đổi nội tiết tố vốn dĩ đã khiến hệ tiêu hóa nhạy cảm và dễ trướng hơi, do đó việc tiêu thụ thực phẩm chứa nhiều vị chát dễ làm nặng thêm cảm giác khó chịu ở dạ dày.

Hiểu lầm thường gặp về quả sung khi mang thai

Nhiều người lầm tưởng rằng mọi bộ phận của cây sung đều chứa độc tính hoặc gây sảy thai. Thực tế, y học dân gian ở một số khu vực từng sử dụng lá cây sung dại nhằm mục đích hỗ trợ chuyển dạ hoặc cầm máu sau sinh [2], [4]. Tuy nhiên, các chất kích thích co bóp được tìm thấy trong chiết xuất lá thí nghiệm không đồng nhất với thành phần dinh dưỡng của quả sung ăn [1], [4].

Một hiểu lầm khác là ăn sung xanh muối chua sẽ loại bỏ hoàn toàn các nguy cơ tiêu hóa. Dù quá trình lên men có thể làm giảm bớt vị chát, sung muối lại chứa nhiều muối natri và tính axit, không có lợi cho thai phụ nếu ăn nhiều.

Ai nên thận trọng khi ăn quả sung xanh?

Phụ nữ mang thai đang gặp vấn đề về đường tiêu hóa như viêm dạ dày, táo bón thai kỳ hoặc hội chứng ruột kích thích nên hạn chế ăn sung xanh. Lượng tannin tự nhiên có thể gây xót ruột, đầy hơi và làm tình trạng táo bón nghiêm trọng hơn [4].

Những thai phụ có tiền sử dọa sảy thai, ra máu âm đạo bất thường hoặc có cơn co tử cung bất thường cũng không nên tự ý dùng các loại dịch chiết từ lá sung hoặc các bài thuốc thảo dược truyền miệng khi chưa có chỉ định y khoa [5]. Người có bệnh lý nền cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa sản trước khi đưa các món ăn lạ vào thực đơn.

Hướng dẫn sử dụng an toàn trong đời sống

Thai phụ muốn ăn quả sung xanh chỉ nên tiêu thụ như một món ăn phụ đổi vị với lượng vừa phải, không ăn dồn dập nhiều quả cùng lúc. Tránh ăn sung sống khi bụng đói vì tính chát có thể gây cồn cào niêm mạc dạ dày.

Để giảm bớt vị chát và lượng tannin, có thể ngâm rửa quả sung với nước muối loãng, sau đó chế biến chín như hầm nhừ với thịt nạc, nấu canh hoặc luộc kỹ thay vì ăn sống. Khi chế biến, nên bổ đôi quả để làm sạch phần nhựa trắng bên trong.

Quả sung chín ngọt, mềm là lựa chọn thay thế tốt hơn cho hệ tiêu hóa của mẹ bầu nhờ giàu chất xơ hòa tan và ít vị chát hơn sung xanh. Nếu cảm thấy chướng bụng, đầy hơi sau khi ăn, thai phụ nên dừng lại ngay.

Tóm lại, hiện không có bằng chứng khoa học cho thấy ăn quả sung xanh với lượng thực phẩm thông thường gây co bóp tử cung hay dọa sảy thai. Tuy vậy, do chứa tannin dễ gây chướng bụng, mẹ bầu nên ăn chín với lượng vừa phải và tham khảo ý kiến bác sĩ khi có thắc mắc về sức khỏe thai kỳ.