Tự ý sắc nước cây thuốc thượng rửa mắt: 3 rủi ro nhiễm trùng tiềm ẩn

Thói quen truyền miệng nguy hại cho đôi mắt

Nhiều người khi gặp các triệu chứng mắt cộm xốn, đỏ cay hoặc đau nhức thường tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng để tự xử lý tại nhà. Trong số đó, việc tìm hái lá cây thuốc thượng (còn được gọi là cây hoàn ngọc, xuân hoa) đem về sắc lấy nước hoặc giã nát đắp, rửa mắt vẫn diễn ra phổ biến ở nhiều vùng nông thôn. Không ít người tin rằng thảo dược thiên nhiên lành tính, có tính mát giúp tiêu viêm, tan mộng thịt và làm sáng mắt nhanh chóng.

Thực tế, câu trả lời từ góc nhìn nhãn khoa hiện đại hoàn toàn trái ngược: Tuyệt đối không tự ý dùng nước sắc thuốc thượng để rửa hoặc nhỏ mắt. Đôi mắt là cơ quan nhạy cảm bậc nhất trên cơ thể với cấu trúc biểu mô mỏng manh và hàng rào bảo vệ đặc thù. Khi đưa một loại nước sắc nấu thủ công vào mắt, người bệnh không chỉ không chữa được bệnh mà còn đối diện trực tiếp với ba rủi ro nhiễm trùng nghiêm trọng và nguy cơ mù lòa do biến chứng giác mạc.

Cơ chế tổn thương mắt khi dùng dịch sắc tự chế

Mắt người được che chở bởi lớp phim nước mắt và tế bào biểu mô giác mạc rất nhạy cảm với độ vô khuẩn, áp suất thẩm thấu và độ pH. Bất kỳ dung dịch nào dùng cho mắt đều phải tuân thủ tiêu chuẩn vô trùng khắt khe cùng các thông số hóa lý nghiêm ngặt tương thích sinh học. Nước sắc thảo mộc làm tại nhà hoàn toàn không đáp ứng được các tiêu chuẩn này.

Khi tự đun sắc lá cây thuốc thượng, dung dịch thu được chứa nhiều cặn bã thực vật, tạp chất cơ học và nhựa cây. Khi tiếp xúc với mắt, các chất này gây kích ứng phản ứng viêm tại chỗ, làm xước biểu mô giác mạc. Hơn nữa, việc lạm dụng hoặc dùng các dịch nhỏ không đúng chuẩn có thể gây độc tính trên bề mặt nhãn cầu, khiến các triệu chứng lâm sàng thường không đặc hiệu và dễ bị chẩn đoán nhầm với các bệnh lý bề mặt mắt khác ^[1]. Các thành phần thảo dược không qua tinh chế và kiểm soát nồng độ cũng được ghi nhận là một trong những tác nhân có thể gây độc cho giác mạc ở một số người bệnh ^[2].

3 rủi ro nhiễm trùng tiềm ẩn từ nước sắc tự chế

Rủi ro lớn nhất và nguy hiểm hàng đầu là nhiễm khuẩn và nấm cơ hội. Quá trình hái, phơi, rửa và sắc lá cây thuốc thượng tại nhà hoàn toàn không thể khử sạch hết các bào tử nấm, vi khuẩn đất hoặc tạp khuẩn bám sâu trong phiến lá. Việc đun sôi thông thường không thể tiêu diệt hoàn toàn mọi loại vi sinh vật chịu nhiệt hay nội bào tử. Khi dùng nước này rửa mắt, người bệnh đang trực tiếp đưa mầm bệnh vào môi trường nhạy cảm, dễ dẫn đến viêm loét giác mạc do vi khuẩn hoặc nấm cực kỳ khó điều trị.

Rủi ro thứ hai là tổn thương biểu mô và hoại tử mô đệm giác mạc. Dịch sắc tự chế thường có độ pH và áp suất thẩm thấu sai lệch lớn so với nước mắt tự nhiên. Tình trạng này khiến các tế bào biểu mô bề mặt bị tổn thương bong tróc, làm chậm quá trình lành biểu mô tự nhiên, tương tự như biến chứng gặp phải khi dùng sai các loại thuốc nhỏ mắt liều cao kéo dài ^[3]. Khi hàng rào biểu mô bị phá hủy, vi sinh vật sẽ nhanh chóng xâm nhập sâu xuống lớp mô đệm, gây viêm giác mạc đốm hoặc áp xe giác mạc.

Rủi ro thứ ba là bội nhiễm chéo do suy giảm đề kháng bề mặt nhãn cầu. Việc rửa mắt liên tục bằng nước lá làm trôi đi lớp phim nước mắt bảo vệ tự nhiên, gây khô mắt và tạo vòng xoắn bệnh lý kéo dài. Khi bề mặt nhãn cầu bị kích ứng và mất lớp màng nhầy sinh lý, mắt mất khả năng tự đề kháng trước các tác nhân môi trường xung quanh, làm bùng phát các ổ nhiễm trùng phối hợp nghiêm trọng.

Nghiên cứu khoa học nói gì về dịch thảo dược cho mắt?

Cần phân định rõ ràng giữa việc tự chế dịch thảo dược thô sơ tại nhà với các nghiên cứu y khoa về chế phẩm nhỏ mắt có nguồn gốc thực vật được sản xuất chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm.

Một đánh giá y văn toàn diện năm 2006 về độc tính giác mạc từ các thuốc dùng tại chỗ và toàn thân đã chỉ ra rằng, bên cạnh các thuốc kháng sinh như aminoglycoside, fluoroquinolone, thuốc chống viêm không steroid hay chất bảo quản, một số loại thảo dược (herbal medications) cũng là tác nhân gây độc giác mạc trên một số bệnh nhân ^[2]. Nghiên cứu này tổng hợp dữ liệu từ hệ thống báo cáo ca bệnh của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) và Cơ quan Đăng ký Tác dụng phụ Nhãn khoa Quốc gia, nhắc nhở các bác sĩ chuyên khoa mắt phải luôn cảnh giác trước những tổn thương giác mạc xuất phát từ các loại thuốc và thảo dược ^[2].

Ở chiều hướng nghiên cứu bào chế, năm 2000, một nghiên cứu trên mô hình động vật và ống nghiệm đã khảo sát chế phẩm nhỏ mắt thảo dược công thức chuẩn Ophthacare ^[4]. Chế phẩm này thể hiện tác dụng chống viêm đáng kể trên mô hình gây viêm mắt bằng dầu nhựa thông ở thỏ, đồng thời ức chế quá trình peroxy hóa lipid phụ thuộc liều in vitro ^[4]. Chế phẩm nghiên cứu cũng ghi nhận hoạt tính kháng khuẩn in vitro đối với Escherichia coli, Staphylococcus aureus và kháng nấm Candida albicans ^[4].

Tiếp đó, một thử nghiệm lâm sàng nhãn mở, tiến cứu, đa trung tâm công bố năm 2001 trên các bệnh nhân mắc các bệnh mắt khác nhau (như viêm kết mạc, khô mắt, viêm túi lệ cấp, mộng thịt, mộng mỡ và sau mổ đục thủy tinh thể) khi dùng dịch nhỏ mắt thảo dược chuẩn hóa Ophthacare (chứa dịch chiết các vị thảo mộc như Carum copticum, Curcuma longa, Ocimum sanctum...) cho thấy tình trạng bệnh cải thiện ở phần lớn ca bệnh mà không ghi nhận tác dụng phụ ^[5].

Năm 2003, một nghiên cứu in vitro khác đánh giá dịch nhỏ mắt thảo dược có tên Thanh Độc Thanh (Reduqing) trên tế bào nhiễm virus Herpes simplex typ 1 (HSV-1) ^[6]. Kết quả cho thấy nồng độ dung dịch ở mức tối đa không gây độc tế bào (dilution 1:80) ức chế rõ rệt hiệu ứng bệnh lý tế bào do HSV-1 gây ra, tương đương với dung dịch acyclovir 0,1% (P > 0,05) và có độc tính tế bào thấp hơn ^[6].

Tuy nhiên, các dữ liệu trên chỉ áp dụng cho các công thức thảo dược đã tinh chế công nghiệp vô trùng, không nghiên cứu trên cây thuốc thượng tự đun sắc. Đối với dịch tự pha chế, ngay cả kháng sinh đậm đặc được pha chế trong khoa dược bệnh viện cũng đã được chứng minh có độc tính tế bào phụ thuộc nồng độ và thời gian trên tế bào giác mạc người in vitro ^[7]. Do đó, việc tự đun sắc dịch lá cây thủ công tại nhà hoàn toàn không có cơ sở khoa học về độ an toàn.

Độc tính mắt từ việc dùng thuốc không đúng cách

Mắt là cơ quan vô cùng nhạy cảm với các chất đưa vào tại chỗ. Độc tính trên bề mặt nhãn cầu do lạm dụng các loại thuốc nhỏ mắt là tình trạng thường bị xem nhẹ trong lâm sàng, với các dấu hiệu không đặc hiệu dễ nhầm lẫn ^[1].

Nhiều loại thuốc khi dùng sai cách trên mắt đều để lại hậu quả nặng nề. Theo đánh giá từ các chuyên gia ghép tủy năm 2019 và 2020, việc sử dụng corticoid nhỏ mắt kéo dài liên quan trực tiếp đến tăng nhãn áp, cản trở lành biểu mô, tăng nguy cơ nhiễm trùng và gây đục thủy tinh thể ^[3], ^[8]. Các thuốc chống viêm không steroid (NSAID) nhỏ mắt có thể gây hoại tử mô đệm ở người bị khô mắt ^[3], ^[8]. Ngay cả các kháng sinh dùng nhỏ mắt được pha chế tại khoa dược bệnh viện (như gentamicin, amikacin, cefazolin...) cũng đều thể hiện độc tính tế bào lên tế bào mô đệm giác mạc người tùy theo nồng độ và thời gian phơi nhiễm, trong đó gentamicin gây kích ứng bề mặt mắt rất cao ^[7].

Các bằng chứng trên nhấn mạnh rằng, ngay cả các dược chất tinh khiết dùng trong y khoa nếu không dùng đúng chỉ định còn gây tổn thương nghiêm trọng cho giác mạc, thì các loại nước sắc thảo dược tự nấu chứa đầy tạp chất lại càng nguy hại hơn gấp bội.

Hiểu lầm thường gặp về chữa bệnh mắt bằng thảo dược

Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "cứ thảo dược là lành tính, không bổ dọc cũng bổ ngang". Nhiều người cho rằng nước lá cây đun sôi đã đủ sạch để tra rửa mắt mà không biết rằng tiêu chuẩn vô khuẩn của thuốc nhỏ mắt đòi hỏi hệ thống màng lọc vi sinh chuyên dụng và kiểm soát nội độc tố nghiêm ngặt.

Một hiểu lầm khác là đánh đồng việc cây thuốc thượng có hoạt tính chống viêm trong dân gian với khả năng trị dứt các bệnh lý về mắt. Hiện nay hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu khoa học hay thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh nước sắc cây thuốc thượng tự chế tại nhà an toàn và hiệu quả cho các bệnh về mắt. Việc thấy mắt bớt cộm tạm thời sau khi rửa thường chỉ do nước làm trôi bớt bụi cơ học, nhưng tổn thương giác mạc và mầm mống nhiễm khuẩn sau đó mới là mối nguy âm thầm tiến triển.

Ai cần đặc biệt thận trọng?

Tất cả mọi người đều không nên tự ý dùng nước lá sắc để nhỏ hoặc rửa mắt. Tuy nhiên, những nhóm đối tượng sau sẽ đối mặt với nguy cơ biến chứng mù lòa cao hơn nếu mắc sai lầm này:

• Người có bệnh lý nền về mắt như viêm loét giác mạc cũ, khô mắt nặng, bệnh nhân có tổn thương biểu mô chưa lành ^[3].
• Người từng phẫu thuật mắt (thay thủy tinh thể, mổ khúc xạ) hoặc bệnh nhân ghép tế bào gốc tạo máu đang gặp các biến chứng tại mắt ^[3], ^[8].
• Người đang sử dụng các loại thuốc ức chế miễn dịch, thuốc nhỏ mắt chứa corticoid dài ngày, do mắt vốn đã giảm khả năng chống đỡ nhiễm trùng ^[3].
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi có sức đề kháng tại chỗ của mắt suy giảm.

Lời khuyên chăm sóc mắt an toàn

Khi mắt có các biểu hiện bất thường như đỏ, ngứa, cộm, tiết nhiều ghèn hoặc đau nhức, người bệnh cần thực hiện các bước chăm sóc cơ bản và khoa học:

• Tuyệt đối không tự ý ngâm, rửa mắt bằng các loại nước lá cây đun sắc dân gian, không dùng mẹo xông lá trầu không hay đắp bã thảo mộc lên mắt.
• Chỉ sử dụng nước muối sinh lý (Natri clorid 0,9%) chuyên dụng cho mắt hoặc nước mắt nhân tạo không chứa chất bảo quản từ các nhà sản xuất uy tín để vệ sinh nhẹ nhàng bên ngoài.
• Rửa sạch tay trước khi chạm vào vùng mắt và tránh dụi mắt gây xước thêm biểu mô giác mạc.
• Đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa mắt để được bác sĩ thăm khám bằng máy sinh hiển vi, xác định chính xác tổn thương và kê đơn thuốc phù hợp.

Việc bảo tồn thị lực đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa. Tự ý dùng nước sắc cây thuốc thượng rửa mắt là hành vi mạo hiểm sức khỏe của bản thân, có thể phải trả giá bằng việc suy giảm thị lực vĩnh viễn hoặc hỏng cả nhãn cầu.