Vào những ngày thời tiết oi bức, các món thạch đen hay sương sáo mát lạnh thường được nhiều người lựa chọn để thanh nhiệt. Tuy nhiên, đối với phụ nữ mang thai, việc lựa chọn thực phẩm giải nhiệt đòi hỏi sự cẩn trọng lớn để bảo đảm sức khỏe cho cả mẹ lẫn thai nhi. Nhiều thai phụ thắc mắc liệu ăn sương sáo có an toàn không, tính mát của món ăn này có ảnh hưởng tiêu cực tới thai kỳ hay tiềm ẩn nguy cơ nào khác.

Nhìn chung, phụ nữ mang thai có thể dùng sương sáo nhưng cần thận trọng về nguồn gốc và cách chế biến. Hiện tại chưa có nghiên cứu khoa học lâm sàng nào khẳng định tác động trực tiếp của sương sáo lên thai kỳ, nhưng rủi ro lớn nhất lại nằm ở nguy cơ nhiễm khuẩn từ thạch tự làm hoặc bày bán thủ công không đảm bảo vệ sinh.

Bản chất cây sương sáo và giá trị thực vật học

Cây sương sáo có tên khoa học là Platostoma palustre (đồng danh Mesona chinensis Benth), là một loài thực vật vừa làm thực phẩm vừa được dùng trong y học dân gian tại nhiều quốc gia châu Á [1], [2]. Về mặt di truyền, các phân tích lai huỳnh quang tại chỗ (FISH) và giải mã bộ gen lục lạp đã xác định loài cây này có ba mức bội thể riêng biệt gồm nhị bội, tam bội và tứ bội [1].

Về thành phần hóa học, nghiên cứu metabolomics và transcriptomics ghi nhận cây sương sáo chứa các hợp chất flavonoid mang hoạt tính chống oxy hóa [3]. Hàm lượng flavonoid này có sự biến đổi tùy theo từng giống cây trồng, thông qua sự điều hòa của con đường phenylpropanoid [3].

Bên cạnh đó, các phương pháp sơ chế sau thu hoạch như phơi đảo, ủ mồ hôi hoặc sấy khô cũng tác động trực tiếp đến thành phần chất trong cây [2]. Quá trình ủ mồ hôi giúp gia tăng hàm lượng đường tổng số, đường hòa tan và pectin tổng, nhưng lại làm giảm hàm lượng flavonoid tổng so với phơi hoặc sấy [2]. Dù vậy, các nghiên cứu này chỉ tập trung vào đặc tính nông học, di truyền và hóa thực vật, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá độ an toàn hoặc dược lý của sương sáo trên cơ thể phụ nữ mang thai.

Nguy cơ nhiễm khuẩn thực phẩm ở phụ nữ mang thai

Vấn đề lớn nhất khi thai phụ ăn sương sáo giải nhiệt không nằm ở bản thân loại cây này, mà nằm ở nguy cơ an toàn vệ sinh thực phẩm. Trong giai đoạn thai kỳ, hệ thống miễn dịch của người phụ nữ có sự biến đổi sinh lý, khiến cơ thể trở nên nhạy cảm hơn trước các tác nhân gây bệnh truyền qua thực phẩm [4], [5].

Đặc biệt, nghiên cứu chỉ ra rằng nguy cơ nhiễm khuẩn Listeria monocytogenes (gây bệnh listeriosis) ở phụ nữ mang thai cao gấp 20 lần so với phụ nữ khác trong độ tuổi sinh đẻ [5]. Tình trạng nhiễm khuẩn trong thai kỳ có thể dẫn đến những hậu quả rất nghiêm trọng cho thai nhi như sảy thai hoặc thai chết lưu [4].

Tại Slovenia, một khảo sát trên 426 phụ nữ (gồm 145 thai phụ, 90 bà mẹ sau sinh và 191 phụ nữ không mang thai) cho thấy dù thai phụ có nhận thức về an toàn thực phẩm tốt hơn nhóm đối chứng, thực tế xử lý thực phẩm tại gia đình vẫn tồn tại nhiều lỗ hổng, nhất là các rủi ro liên quan đến vi sinh vật [4]. Dữ liệu dịch tễ học khẳng định phần lớn các bệnh truyền qua thực phẩm bắt nguồn từ khâu chế biến, bảo quản không đúng cách tại gia đình [4].

Nguy cơ tiềm ẩn từ thạch sương sáo chế biến thủ công

Món sương sáo thường được nấu từ dịch chiết thân lá khô, pha thêm bột lọc hoặc bột năng rồi để đông tự nhiên thành thạch. Quá trình làm đông, cắt nhỏ và phân phối thạch thủ công ngoài vỉa hè hay chợ truyền thống tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn rất cao.

Các bằng chứng tổng quan hệ thống cho thấy vi khuẩn gây hại như Listeria có thể sống sót nếu quy trình nhiệt không đủ, hoặc sản phẩm rất dễ bị tái nhiễm khuẩn sau khi đã nấu chín (post-processing contamination) [6]. Ngay cả với các thực phẩm đã qua xử lý nhiệt, việc nhiễm khuẩn chéo ở khâu đóng gói, cắt thái thủ công vẫn có thể xảy ra [6]. Thạch sương sáo khi chế biến thủ công thường được bảo quản ở nhiệt độ phòng trong thời gian dài hoặc ngâm trong xô nước, khay hở bụi bẩn. Đây là môi trường lý tưởng để vi sinh vật phát triển, biến món ăn giải nhiệt thành nguồn gây ngộ độc tiêu hóa cho thai phụ.

Ngoài ra, với các loại thạch đóng hộp hoặc đóng gói sẵn làm từ thịt hay chế phẩm khác, nếu áp dụng phương pháp thanh trùng nhiệt tối thiểu kết hợp giữ lạnh, mối nguy vi sinh vật cần kiểm soát còn có bào tử vi khuẩn gây độc thịt không phân giải protein như Clostridium botulinum [7]. Mặc dù thạch thực vật có đặc tính khác, nguyên lý kiểm soát vi sinh trong quá trình đóng gói và trữ lạnh vẫn là bài toán bắt buộc để đảm bảo an toàn.

Thận trọng với quan niệm "tính mát giải nhiệt"

Theo kinh nghiệm dân gian và y học cổ truyền, sương sáo có vị ngọt nhạt, tính mát, thường dùng để thanh nhiệt, giải khát. Khi mang thai, thân nhiệt người phụ nữ thường tăng nhẹ do thay đổi nội tiết và chuyển hóa, dẫn đến cảm giác bứt rứt, nóng trong và thèm đồ mát.

Tuy nhiên, việc lạm dụng các món có tính mát sâu hoặc ăn thạch sương sáo ướp đá lạnh có thể gây rối loạn tiêu hóa, đầy bụng hoặc tiêu chảy. Hệ tiêu hóa của thai phụ vốn hoạt động kém hơn do tác động của hormone thai kỳ. Nếu kết hợp thêm thực phẩm lạnh hoặc nhiễm khuẩn nhẹ, mẹ bầu rất dễ bị đau bụng, đi ngoài, ảnh hưởng trực tiếp đến sự hấp thu dưỡng chất và sức khỏe thai nhi.

Bên cạnh đó, việc sử dụng các vị thuốc hay thảo mộc giải nhiệt trong thai kỳ cũng cần hết sức cẩn trọng. Nghiên cứu về an toàn sử dụng dược phẩm trên phụ nữ mang thai mắc các bệnh lý như viêm ruột chỉ ra rằng việc tự ý dùng thuốc, thiếu thông tin chuẩn xác có thể dẫn đến những kết cục thai kỳ bất lợi [8]. Do đó, thai phụ không nên xem sương sáo như một vị thuốc điều trị "nóng trong" mà chỉ nên coi đây là một món tráng miệng thông thường.

Ai nên đặc biệt thận trọng khi ăn sương sáo?

Không phải mọi thai phụ đều có thể thoải mái sử dụng món thạch này. Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt lưu ý:

  • Thai phụ có hệ tiêu hóa yếu, dễ lạnh bụng: Những người thường xuyên bị rối loạn tiêu hóa, đầy hơi, đi ngoài phân lỏng nên hạn chế ăn sương sáo, đặc biệt là thạch ướp lạnh, đá bào.
  • Thai phụ mắc đái tháo đường thai kỳ: Thạch sương sáo tự nhiên chứa rất ít calo, nhưng các món chè sương sáo bày bán sẵn thường đi kèm nước đường, sữa đặc, nước cốt dừa hoặc trân châu. Lượng đường này có thể khiến đường huyết tăng vọt khó kiểm soát.
  • Người có tiền sử dị ứng thực vật: Mặc dù hiếm gặp, những người từng có cơ địa dị ứng với các loại thảo mộc họ Hoa môi (Lamiaceae) nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng.

Hướng dẫn sử dụng sương sáo an toàn trong thai kỳ

Để giải nhiệt an toàn bằng sương sáo mà không lo ảnh hưởng đến sức khỏe của mẹ và bé, thai phụ nên tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Ưu tiên tự nấu tại nhà: Mẹ bầu nên mua bột sương sáo từ các thương hiệu uy tín, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và tự nấu tại nhà. Việc đun sôi kỹ giúp tiêu diệt hầu hết vi sinh vật gây hại.
  • Vệ sinh nghiêm ngặt dụng cụ: Dụng cụ nấu, khuôn đổ thạch, dao cắt và hộp chứa phải được rửa sạch, tiệt trùng. Sau khi nấu chín, cần đậy kín nắp khuôn thạch để tránh nguy cơ nhiễm khuẩn chéo từ không khí hoặc côn trùng [4], [6].
  • Bảo quản lạnh và dùng trong thời gian ngắn: Thạch sau khi nguội cần cho vào ngăn mát tủ lạnh và nên sử dụng hết trong vòng 1-2 ngày, tránh để lâu ngày khiến nấm mốc và vi khuẩn phát triển.
  • Tuyệt đối không ăn thạch vỉa hè: Tránh mua thạch sương sáo cắt sẵn tại các chợ cóc, quán nước vỉa hè hoặc các loại chè đá không đảm bảo điều kiện vệ sinh nguồn nước.
  • Kiểm soát lượng đường bổ sung: Khi ăn, nên dùng cùng nước đường nấu loãng, hạn chế tối đa độ ngọt hoặc kết hợp với sữa hạt ít đường để tránh nguy cơ tăng đường huyết.

Lời khuyên cho thai phụ

Sương sáo là món ăn tráng miệng quen thuộc giúp giải khát trong mùa nóng. Tuy nhiên, chưa có bằng chứng khoa học khẳng định lợi ích điều trị hay độ an toàn tuyệt đối của loài cây này đối với phụ nữ mang thai.

Mối đe dọa thực sự đối với thai kỳ không nằm ở bản thân thảo mộc mà đến từ vi khuẩn gây ngộ độc do quy trình chế biến thủ công mất vệ sinh. Thai phụ chỉ nên ăn lượng vừa phải, lựa chọn sản phẩm tự nấu sạch sẽ và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu có bệnh lý nền.