Nhiều phụ nữ mang thai thường tìm đến các bài thuốc dân gian hoặc trà thảo mộc với niềm tin dược liệu tự nhiên luôn an toàn cho sức khỏe mẹ và bé. Trong số các loài hoa thảo mộc được truyền miệng, hồ điệp hoa (hay hoa bướm, hoa lan cánh bướm tùy theo cách gọi dân gian) thỉnh thoảng được nhắc tới như một thức uống thanh nhiệt. Liệu loại thảo mộc này có thực sự an toàn cho thai phụ?

Câu trả lời dứt khoát từ góc độ an toàn sản khoa là: Phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng hồ điệp hoa. Hiện tại hoàn toàn thiếu hụt các dữ liệu nghiên cứu khoa học xác nhận tính an toàn của hồ điệp hoa trên thai kỳ người. Quan trọng hơn, nhiều nhóm thảo dược tự nhiên có chứa các hoạt chất kích thích co bóp cơ trơn tử cung, tiềm ẩn nguy cơ đẩy thai phụ vào tình trạng dọa sảy thai hoặc sinh non ngoài ý muốn.

Thói quen truyền miệng dùng thảo mộc và thực trạng nguy cơ trong thai kỳ

Trong cộng đồng, nhiều mẹ bầu có thói quen sử dụng thảo dược khô hãm trà hoặc nấu nước uống hằng ngày theo lời khuyên của người thân mà không tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa. Khảo sát thực tế cho thấy tỷ lệ phụ nữ mang thai tiếp cận và dùng thảo dược truyền miệng ở mức rất đáng báo động.

Tại một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 tiến hành trên 125 phụ nữ nhập viện tại khoa phụ sản của một bệnh viện giảng dạy tuyến cuối ở Jimma (Ethiopia), có đến 106 người (chiếm 84,8%) nhập viện do đình chỉ thai nghén hoặc sảy thai, và 19 người (15,2%) nhập viện vì các bệnh lý liên quan đến thai kỳ [1]. Đáng chú ý, trong số những phụ nữ bị đình chỉ thai nghén hoặc sảy thai, có 19 người (chiếm 17,9%) đã sử dụng từ 1 đến 3 loại cây thuốc trong quá trình mang thai [1]. Trong nhóm này, có 16 người dùng thảo dược an toàn, 9 người dùng loại cần thận trọng, 5 người dùng loại có nguy cơ gây hại tiềm ẩn và 11 người dùng các loại cây thuốc hoàn toàn chưa rõ mức độ an toàn [1].

Thói quen tiếp cận thảo mộc này phần lớn đến từ các kênh không chính thống. Khoảng 3/4 lượng thảo dược được thai phụ mua tại các chợ dân sinh (76,5%), và 68,3% người tham gia thu thập cây thuốc thông qua các thành viên trong gia đình [1]. Đa số phụ nữ được chính người thân giới thiệu hoặc khuyên dùng thảo dược (75,2%) [1]. Phần lớn người dùng sử dụng bộ phận hạt (57,6%), nguyên liệu ở dạng khô (60,1%), dùng đường làm tá dược (27,8%) và đường uống là đường dùng phổ biến nhất (89,7%) [1]. Cách định lượng cũng rất cảm tính: 51,7% đong đếm bằng đơn vị cốc nước, liều dùng phổ biến nhất là một cốc nước (47,5%), tần suất 1 lần mỗi ngày (54,8%) và có tới 32,9% phụ nữ dùng liên tục theo kiểu "bao nhiêu tháng tùy thích trong thai kỳ" [1]. Việc sử dụng thảo mộc thiếu kiểm soát, không rõ nguồn gốc và độc tính đã trực tiếp gắn liền với nhiều rủi ro thai kỳ nghiêm trọng.

Vì sao kích thích co bóp tử cung là hiểm họa lớn đối với thai kỳ?

Tử cung của người mẹ trong suốt 9 tháng thai kỳ phải duy trì trạng thái giãn cơ và ổn định tĩnh lặng để phôi thai làm tổ, nuôi dưỡng thai nhi phát triển an toàn đến ngày sinh nở bình thường. Bất kỳ tác nhân nào gây co bóp cơ trơn tử cung bất thường hoặc làm tăng trương lực cơ tử cung sớm đều có thể dẫn tới hậu quả nặng nề.

Các phân tích lâm sàng chỉ ra rằng sự co bóp cơ trơn tử cung quá mức ảnh hưởng tiêu cực ngay từ giai đoạn đầu thụ thai và làm tổ [2]. Dịch cổ trướng ở bệnh nhân lạc nội mạc tử cung chứa nồng độ cao prostaglandins, kích thích co bóp tử cung bất thường, làm rối loạn nhu động vòi trứng và cản trở trứng đã thụ tinh làm tổ [2]. Ở điều kiện bình thường, tần số co bóp tử cung giảm dần sau rụng trứng và biến mất trong cửa sổ làm tổ; nhưng nếu tần số co bóp tăng cao (trên 5 lần/phút), lực co bóp cơ trơn quá mức có thể đẩy phôi ra khỏi buồng tử cung dẫn đến thất bại mang thai [2].

Vào các giai đoạn sau của thai kỳ, chuyển dạ sinh non ảnh hưởng tới 25% các ca mang thai tại các nước đang phát triển [3]. Để bảo vệ thai nhi khỏi nguy cơ sinh cực non hoặc sảy thai muộn, y học hiện đại phải dùng các thuốc ức chế co bóp tử cung (như indomethacin, ritodrine, atosiban, barusiban hay magnesium sulphate) [3, 6]. Một nghiên cứu hồi cứu trên 58 bệnh nhân khâu vòng cổ tử cung kết hợp thuốc ức chế co bóp tử cung cho thấy việc ức chế co thắt thành công giúp tỷ lệ điều trị đạt 74,14%, kéo dài thai kỳ thêm trung bình 16,42 tuần [4]. Nếu một hoạt chất thảo mộc kích thích cơ trơn co bóp, nó có thể phá hủy hoàn toàn trạng thái tĩnh lặng của tử cung, khởi phát cơn đau bụng, ra huyết, dọa sảy hoặc kích thích sinh non [1, 6].

Bằng chứng về nguy cơ co bóp tử cung từ các hợp chất thảo mộc tự nhiên

Nhiều người lầm tưởng thảo mộc là "vô hại", nhưng trong hóa thực vật, nhiều hoạt chất tự nhiên có hoạt tính sinh học rất mạnh trên cơ trơn tử cung. Nghiên cứu trên các loại cây thuốc được thai phụ sử dụng ghi nhận hàng loạt loại thảo dược tiềm ẩn nguy cơ kích thích co thắt tử cung, gây sảy thai hoặc nhiễm độc thai kỳ [1]. Cụ thể, các cây thuốc như Trigonella foenum-graecum, Ruta chalepensis, Cinnamomum verum, Artemisia abyssinica, Croton macrostachyus và Hagenia abyssinica đều mang nguy cơ tiềm ẩn gây co bóp tử cung, thúc kinh hoặc gây độc [1].

Cơ chế các hoạt chất tự nhiên tác động lên cơ tử cung đã được làm sáng tỏ qua các nghiên cứu dược lý học. Một nghiên cứu công bố năm 2024 khảo sát các hợp chất coumarin phân lập từ dược liệu trên dải cơ trơn tử cung cô lập của chuột cống không mang thai trong ống nghiệm [5]. Kết quả chỉ ra rằng coumarin 1 (bergapten) và coumarin 2 thúc đẩy đáng kể sự co bóp của các dải cơ trơn tử cung chuột [5]. Đi sâu vào cơ chế, bergapten làm tăng đáng kể nồng độ ion Ca2+ trong mô tử cung bằng cách thúc đẩy dòng Ca2+ ngoại bào đi vào trong tế bào và kích hoạt phóng thích Ca2+ nội bào, liên quan trực tiếp đến việc hoạt hóa kênh canxi loại L (L-type Ca2+ channels) và thụ thể alpha-adrenergic [5]. Ngược lại, một coumarin khác là osthole (coumarin 5) lại ức chế co bóp do oxytocin bằng cách đối kháng thụ thể alpha, làm giảm nồng độ canxi mô [5]. Điều này chứng minh rằng các hợp chất thiên nhiên phức tạp trong thảo mộc có thể trực tiếp làm đảo lộn cân bằng ion canxi, kích hoạt cơ chế co thắt cơ trơn tử cung một cách khó lường [5].

Thực trạng dữ liệu về hồ điệp hoa: Thiếu vắng nghiên cứu lâm sàng trên người mang thai

Đối với hồ điệp hoa, cho đến nay chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được công bố nhằm đánh giá độ an toàn của dược liệu này trên phụ nữ mang thai hoặc phụ nữ đang cho con bú. Dữ liệu độc tính thai kỳ, tác động lên sự phát triển của thai nhi, hay nguy cơ quái thai của loài hoa này hoàn toàn chưa được xác lập trong y văn chính thống.

Trong khi đó, việc duy trì sự thư giãn của tử cung trong thai kỳ bình thường phụ thuộc vào các cơ chế nội tiết và phân tử rất tinh tế, chẳng hạn như progesterone ức chế co bóp thông qua việc gia tăng biểu hiện và hoạt tính của kênh kali TREK-1 trên cơ tử cung [4, 5]. Trong các nghiên cứu trên dải cơ tử cung chuột mang thai giai đoạn muộn (ngày thai thứ 19) và dải cơ tử cung người mang thai, việc duy trì trạng thái giãn nghỉ thông qua kênh TREK-1 là then chốt để ngăn chặn các cơn co do oxytocin kích hoạt [4, 5]. Đưa một loại thảo mộc chưa rõ thành phần hoạt tính, chưa rõ tác động đối với thụ thể oxytocin hay kênh ion vào cơ thể thai phụ có thể gây can thiệp nguy hại đến hệ thống điều hòa nhạy cảm này [2, 4].

Hiểu lầm phổ biến khi dùng thảo mộc dưỡng thai

Một hiểu lầm rất tai hại của nhiều người là quan niệm: "Thảo dược tự nhiên, hoa cỏ nấu nước uống thì cùng lắm không bổ cũng không độc hại gì". Khảo sát y tế đã chứng minh 11 trong số các cây thuốc được phụ nữ mang thai dùng thuộc nhóm chưa rõ độ an toàn, và việc dùng kéo dài nhiều tháng liền một cách thiếu kiểm soát là một thực tế diễn ra phổ biến [1].

Các hoạt chất thực vật khi đi vào tuần hoàn của người mẹ có thể tác động trực tiếp lên hệ cơ trơn mạch máu, cơ trơn tử cung hoặc đi qua hàng rào nhau thai [1, 2]. Nguy cơ không chỉ dừng lại ở việc gây co bóp tử cung dẫn đến xuất huyết hay dọa sảy thai, mà một số thảo dược chưa được kiểm định còn có nguy cơ gây độc tế bào (cytotoxicity) hoặc tiềm ẩn nguy cơ dị tật thai nhi [1]. Không có bất kỳ cơ sở khoa học nào để xem nước hãm hay dịch chiết từ hồ điệp hoa là một thức uống an toàn cho thai kỳ.

Những ai cần tuyệt đối tránh xa các thảo mộc kích thích cơ trơn tử cung?

Tất cả phụ nữ đang mang thai trong bất kỳ tam cá nguyệt nào đều không nên tự ý sử dụng hồ điệp hoa hay các loại thảo dược truyền miệng lạ [1]. Sự cảnh giác cần được nâng lên mức cao nhất ở những thai phụ thuộc các nhóm có nguy cơ cao về sản khoa:

  • Thai phụ có tiền sử sảy thai liên tiếp, dọa sảy thai, hoặc có dấu hiệu ra máu âm đạo bất thường trong thai kỳ [1].
  • Phụ nữ mang đa thai (song thai, tam thai) hoặc có nguy cơ sinh non, nơi mà sự giãn nở của tử cung và áp lực căng cơ thành tử cung vốn đã rất lớn và đòi hỏi sự kiểm soát nghiêm ngặt các cơn co thắt [5, 7].
  • Phụ nữ có cổ tử cung ngắn hoặc đã trải qua thủ thuật khâu vòng cổ tử cung do hở eo tử cung, nhóm bệnh nhân bắt buộc phải duy trì ức chế co bóp tử cung bền vững để giữ thai [6, 7].
  • Phụ nữ từng có sẹo mổ cũ trên thân tử cung, chẳng hạn như phẫu thuật bóc u lạc nội mạc tử cung (adenomyomectomy), nơi mà bất kỳ cơn co bóp tử cung sớm hay bất thường nào cũng làm gia tăng nguy cơ vỡ tử cung thảm khốc [6].

Lời khuyên áp dụng thực tế và cách xử trí an toàn

Nếu bạn đang mang thai và được người quen giới thiệu sử dụng hồ điệp hoa để pha trà uống giải nhiệt hay làm đẹp, hãy từ chối sử dụng. Không dùng bất kỳ thảo dược lạ nào qua đường uống mà chưa được bác sĩ sản phụ khoa cho phép [1].

Trong trường hợp bạn đã lỡ uống nước sắc hoặc trà hồ điệp hoa và nhận thấy các dấu hiệu bất thường như đau bụng dưới âm ỉ, bụng gò cứng thành cơn, đau lưng dưới hoặc xuất hiện dịch âm đạo màu hồng/chảy máu, cần lập tức đến các cơ sở y tế chuyên khoa phụ sản gần nhất để được thăm khám và theo dõi hoạt động cơ tử cung kịp thời [1, 7]. Hãy luôn duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh từ các thực phẩm thông thường đã được chứng minh an toàn, uống đủ nước lọc và tuyệt đối tuân thủ chỉ định điều trị của nhân viên y tế [1, 6].

Tóm lại, sự an toàn của thai nhi phải luôn là ưu tiên cao nhất của mọi mẹ bầu. Do hồ điệp hoa hoàn toàn chưa có bằng chứng an toàn trên phụ nữ mang thai và nhiều hoạt chất thảo mộc có khả năng kích hoạt co bóp cơ trơn tử cung gây nguy hiểm cho thai kỳ, mẹ bầu cần tránh sử dụng loại dược liệu này và luôn tham vấn bác sĩ trước khi đưa bất kỳ loại thảo mộc nào vào cơ thể.