Phụ nữ mang thai có nên dùng trái mấm? Cảnh báo từ độc tính học

Nhiều thai phụ thường tìm kiếm các loại trái cây dân dã hoặc thảo dược truyền thống nhằm bồi bổ sức khỏe và xoa dịu cảm giác khó chịu trong giai đoạn thai nghén. Trong số đó, trái mấm (còn gọi là quả bael, mộc đào) được truyền tai với nhiều công dụng hỗ trợ tiêu hóa hay thanh nhiệt. Tuy nhiên, phụ nữ mang thai có thực sự nên dùng trái mấm hay không là câu hỏi lớn cần được giải đáp dưới lăng kính khoa học và độc tính học.

Câu trả lời ngắn gọn: Phụ nữ mang thai không nên tự ý dùng trái mấm, đặc biệt là các chế phẩm chiết xuất đậm đặc từ vỏ, lá hay quả chưa qua kiểm chứng an toàn lâm sàng. Hiện tại chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên phụ nữ mang thai để xác nhận độ an toàn của dược liệu này; các dữ liệu hiện có chỉ giới hạn trên mô hình động vật gặm nhấm và nghiên cứu trong phòng thí nghiệm.

Trái mấm và thành phần hoạt chất đáng chú ý

Cây mấm có tên khoa học là Aegle marmelos, thuộc họ Cửu lý hương (Rutaceae), là loài cây cận nhiệt đới thường phân bố ở các vùng có độ cao khoảng 1.200 mét ^[1]. Cây này còn được biết đến với các tên gọi thông dụng như bael, golden apple (táo vàng) hay wood apple (táo gỗ) ^[1]. Trong y học cổ truyền Ayurveda, các bộ phận của cây từ lá đến quả đã được ghi nhận trong việc can thiệp các vấn đề như hen suyễn, thiếu máu, gãy xương, làm lành vết thương, sưng khớp, huyết áp cao, vàng da, tiêu chảy và các rối loạn tiêu hóa ^[1].

Về mặt hóa học thực vật, Aegle marmelos sở hữu nguồn hợp chất thứ cấp rất phong phú ^[1]. Các nhà khoa học đã phân lập được nhiều nhóm hoạt chất sinh học từ các bộ phận khác nhau của cây, bao gồm alkaloid, coumarin, axit amin, axit béo, terpenoid, flavonoid, carotenoid, polysaccharide và hợp chất phenolic ^[1]. Trong số các hợp chất đặc trưng, nghiên cứu ghi nhận sự hiện diện của marmesin, scopoletin và scoparone ^[1].

Chính sự đa dạng của các chất chuyển hóa thứ cấp này tạo nên các đặc tính dược lý nhưng đồng thời cũng tiềm ẩn nguy cơ độc tính. Một số alkaloid và dẫn xuất coumarin có khả năng tương tác phức tạp với thụ thể cơ trơn hoặc can thiệp vào quá trình nội tiết. Việc sử dụng dịch chiết toàn phần chứa hàng chục hoạt chất chưa được chuẩn hóa liều lượng có thể mang lại những tác động dược lý khó lường đối với cơ thể nhạy cảm của người mang thai.

Nghiên cứu thực nghiệm trên hệ sinh sản chuột cái nói gì?

Để đánh giá tính an toàn của cây thuốc đối với hệ sinh sản nữ, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2006 đã kiểm tra dịch chiết nước từ Aegle marmelos trên chuột cống cái ^[2]. Nghiên cứu này đánh giá an toàn của dịch chiết nước A. marmelos nồng độ 6% kết hợp cùng chất tạo ngọt tự nhiên Stevia rebaudiana ở các nồng độ 0%, 0,2%, 1% và 10% ^[2]. Các cá thể chuột cái được cho uống dịch chiết liên tục trong 60 ngày với liều 1 ml/ngày trước khi cho giao phối, trong khi nhóm đối chứng chỉ uống nước cất ^[2].

Sau giai đoạn cho uống dịch chiết, chuột cái được ghép đôi với chuột đực chưa qua xử lý thuốc, và tác động lên sinh sản được đánh giá cụ thể vào ngày thứ 14 của thai kỳ ^[2]. Kết quả quan sát cho thấy không xuất hiện bất thường đáng kể nào ở các chuột mẹ mang thai ^[2]. Số lượng hoàng thể, số lượng phôi làm tổ, số phôi chết cũng như kích thước thai ở nhóm dùng dịch chiết không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê so với nhóm đối chứng ^[2].

Các tác giả kết luận rằng dịch chiết nước của A. marmelos ở nồng độ sử dụng trong nghiên cứu này không làm thay đổi chức năng sinh sản của chuột cống cái ^[2]. Dù vậy, nghiên cứu này tồn tại các giới hạn rõ ràng: đây là thử nghiệm trên chuột cống, sử dụng dịch chiết nước với nồng độ cố định 6%, và can thiệp trước khi thụ thai rồi chỉ theo dõi đến ngày thứ 14 của thai kỳ trên động vật chứ không theo dõi toàn bộ quá trình sinh nở hay sức khỏe lâu dài của con non ^[2]. Dữ liệu này hoàn toàn không thể đánh đồng với tính an toàn trên cơ thể phụ nữ mang thai.

Cảnh báo từ tác động sinh học của vỏ thân và các hợp chất chuyên biệt

Bên cạnh lá và quả, các bộ phận khác của cây mấm thể hiện hoạt tính sinh học mạnh mẽ, đặt ra nhiều nghi ngại về mặt độc tính sinh sản. Một nghiên cứu công bố năm 2012 đã khảo sát tác dụng kháng sinh sản của dịch chiết methanol từ vỏ thân Aegle marmelos trên chuột Wistar đực ^[3]. Kết quả ghi nhận dịch chiết vỏ thân thể hiện hoạt tính chống thụ thai rõ rệt mà không gây tổn thương các cơ quan ngoài hệ sinh sản ^[3].

Dịch chiết vỏ thân gây suy giảm biểu mô mầm và làm giảm nồng độ testosterone huyết thanh theo mức độ phụ thuộc liều lượng và thời gian ^[3]. Đáng chú ý, khi cho uống với liều 200 và 400 mg/kg trọng lượng cơ thể, dịch chiết tạo ra hiệu quả chống thụ thai đạt mức 100% vào ngày thứ 60; ở liều 600 mg/kg trọng lượng cơ thể, hiệu quả này đạt được từ ngày thứ 40 trở đi ^[3]. Dịch chiết này còn làm biến đổi độ di động và tỷ lệ sống sót của tinh trùng, làm xáo trộn vi môi trường tinh hoàn và mào tinh hoàn ^[3].

Cơ chế được chỉ ra là dịch chiết tác động chọn lọc lên cơ quan sinh dục, có thể do sự tích tụ chọn lọc của các hợp chất hóa học như marmin và fagarine ^[3]. Fagarine là một alkaloid, còn marmin là một dẫn xuất coumarin. Sự hiện diện của các alkaloid và coumarin có hoạt tính sinh học mạnh mẽ tích tụ tại các mô sinh sản là tín hiệu cảnh báo lớn từ góc độ độc tính học. Khi các hợp chất này có mặt trong vỏ thân và các mô của cây mấm, việc phụ nữ mang thai tiêu thụ các sản phẩm toàn phần từ cây mấm tiềm ẩn rủi ro tiếp xúc với các chất kích thích co bóp hoặc biến đổi nội tiết.

Nghiên cứu thần kinh và các ghi nhận y học truyền thống

Một nghiên cứu công bố năm 2022 đã xem xét tác dụng giống chống trầm cảm của dịch chiết lá Aegle marmelos trên mô hình chuột bị căng thẳng nhẹ mạn tính không thể dự đoán (CUMS) ^[1]. Nghiên cứu nhắc lại rằng trong y học cổ truyền, Aegle marmelos từng được ghi nhận trong điều trị các rối loạn tiêu hóa, chứng khó tiêu, thấp khớp và cả một số khó chịu trong thai kỳ ^[1].

Tuy nhiên, các ghi chép dân gian về việc hỗ trợ thai kỳ chỉ mang tính kinh nghiệm lịch sử, chưa hề được chuẩn hóa về liều lượng, dạng chiết xuất hay đánh giá độc tính phát triển phôi thai ^[1]. Nghiên cứu năm 2022 cũng đề cập rằng một số nghiên cứu trước đó đã ghi nhận dịch chiết methanol lá A. marmelos khi phối hợp với imipramine hoặc fluoxetine cho thấy tác dụng giống chống trầm cảm ở thử nghiệm treo đuôi (TST) trên chuột nhắt ^[1].

Mô hình thực nghiệm CUMS và các thử nghiệm hành vi như TST, thử nghiệm bơi cưỡng bức (FST), thử nghiệm trường mở (OFT) hay thử nghiệm ưa thích đường sucrose đều được thực hiện trên động vật ^[1]. Những kết quả này chứng minh lá mấm tác động lên hệ thống dẫn truyền thần kinh serotonergic và các thông số sinh hóa ở chuột, khẳng định hoạt tính dược lý phức tạp của cây ^[1]. Dược lý càng mạnh thì nguy cơ tương tác thuốc và tác dụng phụ ngoài ý muốn trên thai phụ càng lớn.

Khoảng trống bằng chứng: Thiếu vắng dữ liệu lâm sàng trên người

Điểm mấu chốt thai phụ cần lưu ý là toàn bộ các bằng chứng hiện có chỉ dừng lại ở chuột cống và chuột nhắt ^[2], ^[3], ^[1]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào được thực hiện trên phụ nữ mang thai để đánh giá:

• Liều lượng bao nhiêu là an toàn và ngưỡng nào gây độc cho mẹ và thai nhi.
• Tác động trực tiếp của các alkaloid lên trương lực và tần số co bóp cơ trơn tử cung người.
• Khả năng các hoạt chất như coumarin (marmin, marmesin, scopoletin) đi qua hàng rào nhau thai gây ảnh hưởng đến sự hình thành cơ quan của phôi thai ^[3], ^[1].
• Nguy cơ sảy thai, sinh non hoặc rối loạn dòng máu tử cung - nhau thai.

Khoa học sản khoa và độc tính học luôn áp dụng nguyên tắc thận trọng tối đa: khi một dược liệu chưa được chứng minh an toàn trên người nhưng đã có bằng chứng chứa các alkaloid và hoạt chất kháng sinh sản mạnh trên động vật ^[3], dược liệu đó bị xếp vào nhóm có nguy cơ cao và không khuyến nghị sử dụng cho thai phụ.

Những ngộ nhận phổ biến về trái mấm và thảo dược

Nhiều người lầm tưởng rằng "thảo dược thiên nhiên thì luôn lành tính". Đây là quan niệm sai lầm nghiêm trọng trong chăm sóc thai kỳ. Cây cối tự nhiên sản sinh ra các chất chuyển hóa thứ cấp như alkaloid, terpenoid hay phenolic chính là để tự bảo vệ trước sâu bọ và động vật ^[1]. Vì vậy, chúng bản chất là các hợp chất có hoạt tính sinh học rất cao.

Một ngộ nhận khác là nếu chuột cái uống dịch chiết nước nồng độ 6% không bị biến đổi sinh sản ^[2], thì con người uống nước sắc từ cây mấm cũng sẽ an toàn. Thực tế, chuyển hóa giữa loài gặm nhấm và người có sự khác biệt rất lớn. Hơn nữa, nghiên cứu năm 2006 sử dụng dịch chiết nước ở chuột trước khi giao phối và chỉ kiểm tra đến ngày 14 thai kỳ của chuột ^[2], không phản ánh được tác động của các dạng chiết xuất khác hoặc khi dùng kéo dài suốt 9 tháng thai kỳ ở người.

Ngoài ra, việc dùng các bộ phận khác nhau của cây mang lại độc tính hoàn toàn khác biệt. Trong khi dịch chiết nước lá/thân có thể cho phản ứng khác, thì dịch chiết vỏ thân lại gây teo biểu mô và vô sinh 100% trên chuột đực do tích tụ marmin và fagarine ^[3]. Người tiêu dùng phổ thông khi mua các chế phẩm trôi nổi dạng bột, trà túi lọc hay cao chiết thường không thể biết chính xác chế phẩm đó chứa thành phần nào, tỉ lệ tạp chất hay nồng độ alkaloid là bao nhiêu.

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Dựa trên các cảnh báo khoa học và độc tính học, những đối tượng sau cần tránh tự ý sử dụng trái mấm hoặc các sản phẩm từ cây mấm:

• Phụ nữ đang mang thai ở bất kỳ giai đoạn nào (đặc biệt là 3 tháng đầu khi các cơ quan thai nhi đang hình thành).
• Phụ nữ đang có kế hoạch thụ thai, do dữ liệu thực nghiệm ghi nhận tác động kháng sinh sản và ức chế tinh trùng ở nam giới từ các hoạt chất trong cây ^[3].
• Phụ nữ đang cho con bú, vì chưa có nghiên cứu nào xác định liệu các alkaloid và coumarin có bài tiết qua sữa mẹ và gây độc cho trẻ sơ sinh hay không.
• Người có bệnh lý nền về huyết áp, gan thận, hoặc đang sử dụng thuốc điều trị trầm cảm, do thảo dược này có tương tác với hệ dẫn truyền thần kinh và huyết áp ^[1].

Nếu bạn có bất kỳ bệnh nền nào hoặc đang dùng thuốc, hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa sản hoặc chuyên gia y tế trước khi đưa bất kỳ loại thảo mộc mới nào vào chế độ sinh hoạt.

Khuyến cáo thực tế cho thai phụ

Thay vì tìm đến các loại quả lạ hoặc dược liệu dân gian chưa được kiểm chứng, thai phụ nên xây dựng chế độ dinh dưỡng dựa trên các loại thực phẩm an toàn đã được y học công nhận:

• Ưu tiên các loại trái cây quen thuộc, giàu vitamin C, folate và chất xơ như cam, bưởi, chuối, táo tây, lê, đã qua kiểm định an toàn vệ sinh thực phẩm.
• Không tự ý dùng các loại trà thảo mộc, bột quả sấy khô, thuốc nam hoặc dịch chiết cô đặc chứa Aegle marmelos.
• Uống đủ nước mỗi ngày, duy trì lối sống lành mạnh và thực hiện thăm khám thai định kỳ theo đúng chỉ dẫn của bác sĩ sản khoa.
• Trường hợp gặp phải các vấn đề tiêu hóa hay căng thẳng tinh thần trong thai kỳ, không tự chữa trị bằng thảo dược truyền miệng mà cần đến cơ sở y tế để được chẩn đoán và hướng dẫn dùng thuốc an toàn.

Trái mấm (Aegle marmelos) chứa nhiều nhóm hợp chất quý nhưng cũng hàm chứa các alkaloid và coumarin có hoạt tính sinh học mạnh, từng ghi nhận tác động rõ rệt lên mô sinh sản động vật ^[3], ^[1]. Trước sự thiếu vắng hoàn toàn các dữ liệu lâm sàng trên người mang thai, việc kiêng dùng trái mấm và các bộ phận của cây là quyết định sáng suốt để bảo vệ sức khỏe của cả mẹ và bé. Hãy trao đổi với bác sĩ phụ trách trước khi đưa ra bất kỳ lựa chọn ăn uống hay dùng thảo dược nào trong suốt thai kỳ.