Rong bún ruột (chiết xuất từ chi Enteromorpha, nay thuộc chi Ulva) là loài rong biển màu xanh lục quen thuộc tại nhiều vùng duyên hải nước ta. Gần đây, trào lưu sử dụng các loại chiết xuất rong biển để phòng ngừa mỡ máu cao và bệnh chuyển hóa đang thu hút nhiều sự quan tâm. Nhiều người băn khoăn liệu hoạt chất polysaccharide sunfat trong loài rong này có thực sự giúp hạ mỡ máu như lời đồn thổi.
Câu trả lời ngắn gọn: Polysaccharide chiết xuất từ rong bún ruột cho thấy tiềm năng điều hòa lipid máu và giảm tích tụ mỡ nội tạng, nhưng các bằng chứng khoa học hiện nay hoàn toàn dừng lại ở mức thử nghiệm trên động vật. Hiện chưa có nghiên cứu lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người để xác nhận hiệu quả điều trị mỡ máu của loại rong này.
Cơ chế tác động sinh học của polysaccharide rong biển
Polysaccharide sunfat có trong thành tế bào rong bún ruột bao gồm chuỗi carbohydrate phức tạp, chứa các nhóm đường đơn như rhamnose, xylose, mannose cùng với axit glucuronic và liên kết sunfat [1]. Nhờ cấu trúc này, các hợp chất cao phân tử không bị tiêu hóa hoàn toàn ở dạ dày mà đi xuống đại tràng, đóng vai trò như một nguồn cơ chất sinh học cho hệ vi khuẩn đường ruột [2].
Khi đi vào hệ tiêu hóa, các polysaccharide này hỗ trợ điều hòa lipid thông qua nhiều con đường chuyển hóa gián tiếp. Chúng kích thích vi khuẩn có lợi sản sinh các axit béo chuỗi ngắn (SCFA), bảo vệ hàng rào niêm mạc ruột và hạn chế sự thẩm thấu của các độc tố vi khuẩn vào tuần hoàn máu [3]. Đồng thời, các chuỗi đường này thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh, hỗ trợ giảm áp lực chuyển hóa chất béo tại gan và cải thiện tình trạng kháng insulin [1, 7].
Bằng chứng hạ mỡ máu và giảm độc gan trên mô hình cá sọc ngựa
Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã đánh giá tác động bảo vệ của polysaccharide sunfat chiết từ rong bún ruột (Enteromorpha intestinalis - viết tắt EIP) trên mô hình cá sọc ngựa trưởng thành bị tổn thương gan do phơi nhiễm cồn [4]. Cá được chia thành ba nhóm: nhóm đối chứng, nhóm phơi nhiễm ethanol nồng độ 0,2% trong nước bể, và nhóm phơi nhiễm ethanol được bổ sung 1% EIP vào thức ăn nền liên tục trong 30 ngày [4].
Kết quả thử nghiệm cho thấy việc bổ sung 1% EIP đã làm giảm nồng độ lipid trong huyết thanh và hạ thấp hoạt độ men gan aminotransferase ở cá [4]. Phân tích mô học xác nhận hoạt chất giúp làm giảm tích tụ lipid và giảm các hạt lắng đọng sắt trong mô gan [4]. Đồng thời, EIP ức chế quá trình chết tế bào theo cơ chế ferroptosis thông qua điều biến các biểu hiện gen chuyển hóa sắt và chất chống oxy hóa [4]. Điểm hạn chế là thử nghiệm chỉ diễn ra trên loài cá sọc ngựa đực với mô hình gan nhiễm độc cồn, không phản ánh đầy đủ tình trạng rối loạn lipid máu mạn tính ở người [4].
Hiệu quả cải thiện gan nhiễm mỡ và hệ vi sinh trên chuột béo phì
Một công bố vào năm 2023 tập trung tìm hiểu phân đoạn giàu polysaccharide từ loài rong ruột tương cận Enteromorpha prolifera (EP) trên chuột béo phì do ăn nhiều dầu mỡ [3]. Thử nghiệm dùng chuột dòng C57BL/6, chia làm các nhóm ăn khẩu phần chuẩn hoặc khẩu phần giàu chất béo (HFD) có hoặc không bổ sung 5% EP, kéo dài suốt 12 tuần [3].
Dữ liệu ghi nhận chế độ ăn bổ sung 5% EP giúp chuột giảm tích tụ mô mỡ, cải thiện tình trạng kháng insulin và thuyên giảm chứng gan nhiễm mỡ [3]. Đáng chú ý, phân đoạn polysaccharide giúp khôi phục hệ vi khuẩn đường ruột bị rối loạn: làm tăng vi khuẩn sinh axit béo chuỗi ngắn (như Bacteroides, Parabacteroides, Alloprevotella, Ruminococcus) và chủng bảo vệ niêm mạc ruột Akkermansia muciniphila, đồng thời làm giảm nhóm vi khuẩn sinh độc tố [3]. Nồng độ lipopolysaccharide (LPS) lưu hành trong huyết thanh chuột cũng hạ thấp rõ rệt, chứng minh hàng rào ruột được gia cố [3]. Giới hạn nghiên cứu là liều bổ sung 5% trong khẩu phần chuột khá cao và cơ chế này mới kiểm chứng trên động vật gặm nhấm [3].
Điều hòa lipid máu trên mô hình chuột cống mắc đái tháo đường
Nghiên cứu công bố năm 2024 tiến hành trên chuột cống Zucker béo phì mắc đái tháo đường (ZDF) để khảo sát tác động của polysaccharide từ Enteromorpha prolifera (EP) [5]. Các nhà khoa học theo dõi các chỉ số sinh hóa chuyển hóa và sử dụng kỹ thuật chuyển hóa học phổ 1H-NMR để đánh giá chi tiết nồng độ các chất trong huyết thanh [5].
Kết quả chỉ ra việc dùng EP làm giảm đáng kể mức lipid huyết thanh ở chuột cống, góp phần cải thiện rối loạn lipid máu [5]. Chuột thử nghiệm ghi nhận đường huyết lúc đói giảm 46,3%, insulin lúc đói giảm 50,17%, chỉ số HbA1c giảm 44,1% và chỉ số kháng insulin HOMA-IR giảm 59,75% [5]. Phân tích chuyển hóa học cho thấy EP đảo ngược bất thường của 9 trên 17 chất chuyển hóa liên quan đến chuỗi axit amin nhánh và thể ceton [5]. Mặc dù kết quả chuyển hóa rất khả quan, nghiên cứu này chỉ tiến hành trên chuột biến đổi gen với bệnh cảnh đái tháo đường, chưa thể khẳng định tác dụng tương đương trên bệnh nhân mỡ máu lâm sàng [5].
Tác động trên chức năng tiêu hóa của chuột Sprague Dawley
Năm 2021, một nghiên cứu khác khảo sát hoạt tính của các phân đoạn chiết xuất polysaccharide từ rong bún ruột Enteromorpha intestinalis trên đường ruột chuột cống trắng Sprague Dawley [2]. Chuột được cho ăn khẩu phần có chứa 1% bột rong thô hoặc 1% dịch chiết polysaccharide bằng nước hoặc bằng dung dịch kiềm [2].
Kết quả cho thấy nhóm chuột dùng phân đoạn chiết bằng nước có sự gia tăng nhu động ruột, tăng khả năng đẩy than hoạt tính qua ống tiêu hóa và tăng độ ẩm phân so với đối chứng [2]. Nồng độ axit béo chuỗi ngắn, đặc biệt là axit propionic trong phân chuột dùng dịch chiết nước đạt mức cao nhất, chứng tỏ khả năng thúc đẩy tiêu hóa và hỗ trợ vi sinh vật có ích [2]. Đồng thời, trọng lượng cơ thể chuột ở nhóm bổ sung bột rong khô thấp hơn nhóm đối chứng [2]. Nghiên cứu cho thấy polysaccharide hỗ trợ chức năng ruột, nhưng chưa đo lường trực tiếp các thông số mỡ máu toàn phần [2].
Hiểu lầm thường gặp và giá trị thực tế của bằng chứng
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem rong bún ruột hoặc các loại trà chiết xuất rong biển như thuốc hạ mỡ máu thay thế statin. Các chiết xuất thực nghiệm trong phòng thí nghiệm thường đã qua quy trình phân tách tinh chế với hàm lượng polysaccharide cao, hoàn toàn khác với việc ăn rong tươi hoặc phơi khô nấu nước uống [1, 2, 4].
Thêm vào đó, tất cả dữ liệu xác nhận hoạt tính hạ lipid huyết thanh chỉ mới thực hiện trên cá sọc ngựa và chuột gặm nhấm [1, 2, 7]. Chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người nhằm xác định liều lượng an toàn, sinh khả dụng và hiệu quả thực sự đối với chỉ số cholesterol hay triglyceride máu. Do đó, không thể dùng rong bún ruột để "chữa" hoặc điều trị rối loạn mỡ máu thay cho phác đồ y khoa.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người có bệnh nền về tuyến giáp cần cẩn trọng khi tiêu thụ lượng lớn rong biển nói chung vì hàm lượng khoáng chất tự nhiên trong rong biển có thể làm ảnh hưởng chức năng nội tiết. Bệnh nhân đang điều trị suy gan, suy thận nặng hoặc đang dùng thuốc điều hòa chuyển hóa lipid, thuốc chống đông không nên tự ý dùng các sản phẩm thực phẩm chức năng cô đặc từ chiết xuất rong bún ruột khi chưa có ý kiến của bác sĩ.
Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng là nhóm đối tượng chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào về tính an toàn của các chế phẩm polysaccharide tinh chế từ loài rong này. Những người có cơ địa dị ứng đồ biển hoặc nhạy cảm tiêu hóa cần theo dõi phản ứng khi ăn thử để tránh nguy cơ rối loạn đường ruột.
Áp dụng thực tế an toàn trong đời sống
Trong chế độ ăn hàng ngày, rong bún ruột khô hoặc tươi có thể được sử dụng như một loại rau biển giàu chất xơ, bổ sung khoáng chất và hỗ trợ nhu động tiêu hóa thông thường [2]. Bạn có thể dùng rong bún để nấu canh, làm nộm hoặc trộn salad với lượng vừa phải, kết hợp cùng chế độ ăn cân đối nhiều rau xanh và protein nạc.
Tuyệt đối không nên lạm dụng rong bún ruột với mục đích tự hạ mỡ máu hay uống nước cốt rong đậm đặc kéo dài. Để kiểm soát mỡ máu hiệu quả, việc tuân thủ chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa, hạn chế chất béo bão hòa, vận động thể chất thường xuyên và kiểm tra sức khỏe định kỳ vẫn là những nguyên tắc nền tảng không thể thay thế.
