Trái cây rừng quen thuộc và cơn sốt tìm kiếm chất chống oxy hóa

Những năm gần đây, xu hướng tìm kiếm các loại trái cây bản địa giàu hoạt chất sinh học bảo vệ sức khỏe ngày càng tăng cao. Chòi mòi tía (còn gọi là bignay, tên khoa học Antidesma bunius), loại quả mọc hoang dã và được trồng phổ biến tại Đông Nam Á, trở thành tâm điểm chú ý nhờ màu sắc tím thẫm bắt mắt cùng vị chua ngọt đặc trưng. Nhiều người tin rằng sắc tố đậm màu của loại quả này chứa đựng nguồn dưỡng chất chống lão hóa vượt trội.

Các nghiên cứu thực tế cho thấy chòi mòi tía thực sự chứa hàm lượng dồi dào các polyphenol, flavonoid và anthocyanin tự nhiên [1, 3]. Tuy nhiên, phần lớn dữ liệu về khả năng chống oxy hóa cũng như ức chế các enzym tiêu hóa của loại quả này hiện dừng lại ở các thử nghiệm ống nghiệm (in vitro), hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người [1, 2, 8].

Cơ chế chống oxy hóa: Sắc tố tím bảo vệ tế bào như thế nào?

Màu đỏ tím đến đen thẫm khi chín của quả chòi mòi tía hình thành chủ yếu từ nhóm anthocyanin, đặc biệt là cyanidin-3-glucoside [1, 2, 3]. Trong hóa học thực vật, polyphenol và anthocyanin đóng vai trò như những chất dọn dẹp các gốc tự do. Gốc tự do là sản phẩm phụ sinh ra từ quá trình chuyển hóa nội sinh hoặc do tiếp xúc với ô nhiễm, khói thuốc và tia UV, gây tổn hại màng tế bào và cấu trúc DNA.

Nhờ sở hữu các nhóm hydroxyl (-OH) trong cấu trúc hóa học, các polyphenol từ chòi mòi tía có thể cung cấp electron để trung hòa gốc tự do [1, 2]. Cơ chế này giúp làm giảm chuỗi phản ứng peroxy hóa lipid và giảm bớt gánh nặng oxy hóa nội bào [1]. Dù vậy, hoạt động thu dọn gốc tự do trong mô hình nhân tạo không đồng nghĩa hợp chất này sẽ phát huy nguyên vẹn khi qua hệ tiêu hóa người.

Các nghiên cứu công bố về chòi mòi tía nói lên điều gì?

Đặc tính thực vật học và hoạt tính sinh học của chòi mòi tía thu hút sự chú ý của nhiều nhóm nghiên cứu khu vực Đông Nam Á, tiêu biểu là các công bố khoa học từ Thái Lan:

Một nghiên cứu công bố năm 2015 đã khảo sát 14 giống chòi mòi tía (Antidesma bunius) tại vùng Đông Bắc Thái Lan [2]. Phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) cho thấy gallic acid, (-)-epicatechin, (+)-catechin và cyanidin-3-O-glucoside là các thành phần polyphenol chủ yếu [2]. Giống mang tên 'Kumlai' ghi nhận hàm lượng cao nhất: gallic acid đạt 281,30 mg/100g trọng lượng khô (DW), (-)-epicatechin đạt 949,73 mg/100g DW, (+)-catechin đạt 127,60 mg/100g DW và cyanidin-3-O-glucoside đạt 54,67 mg/100g DW [2]. Khả năng dập tắt gốc tự do của giống này cũng dẫn đầu với 103,04 mmol VCEAC/gDW ở thử nghiệm DPPH, 35,35 mmol Fe(II)/gDW ở thử nghiệm FRAP và 46,37 mmol TE/gDW ở thử nghiệm ABTS [2].

Một nghiên cứu công bố năm 2019 phân tích dịch chiết quả chòi mòi tía ghi nhận hiệu suất chiết xuất đạt 12,08% theo trọng lượng tươi [1]. Thành phần chính được định danh gồm phenolics, flavonoids và anthocyanins, trong đó catechin và cyanidin-3-glucoside là hai chất chống oxy hóa ưa nước chiếm ưu thế [1]. Dịch chiết này thể hiện khả năng quét gốc tự do trong các thử nghiệm DPPH và TBAR [1].

Đến năm 2020, một nghiên cứu so sánh các loại quả mọng Thái Lan chỉ ra rằng phân đoạn giàu anthocyanin từ chòi mòi tía cùng một số quả mọng chứa lượng tổng phenolics khoảng 222,7–283,5 mg đương lượng gallic acid/g dịch chiết, flavonoids đạt 91,2–184,3 mg đương lượng catechin/g và anthocyanin đạt 37,9–49,5 mg đương lượng cyanidin-3-glucoside/g [3]. Phân đoạn này thể hiện khả năng ức chế enzym tiêu hóa chất béo pancreatic lipase với giá trị IC50 từ 90,6 đến 181,7 microgam/mL và cholesterol esterase với IC50 từ 288,7 đến 455,0 microgam/mL [3]. Các mẫu thử nghiệm còn có khả năng liên kết với acid mật từ 16,4% đến 36,6% và giảm độ tan của cholesterol trong micelle nhân tạo khoảng 53,0–67,6% [3].

Nghiên cứu công bố năm 2021 phân tích sâu hơn về phân đoạn giàu anthocyanin từ chòi mòi tía (ABE) qua kỹ thuật LC-MS/MS, ghi nhận các hoạt chất cyanidin-3-glucoside, delphinidin-3-glucoside, ellagic acid và myricetin-3-galactoside [4]. Phân đoạn ABE ức chế enzym tiêu hóa tinh bột gồm maltase ruột non (IC50 0,76 +- 0,02 mg/mL) và sucrase ruột non (IC50 1,33 +- 0,03 mg/mL) [4]. Ngoài ra, nồng độ ABE 0,25 mg/mL làm giảm sự hình thành các sản phẩm glycation bền vững (AGEs) huỳnh quang và giảm mức Nepsilon-carboxymethyllysine (Nepsilon-CML) trong mô hình ủ 4 tuần với fructose và glucose [4]. ABE cũng làm giảm protein carbonyl, giảm cấu trúc chéo beta-amyloid, đồng thời dập tắt gốc tự do DPPH với IC50 15,84 +- 0,06 microgam/mL, TEAC với IC50 166,1 +- 2,40 microgam/mL và FRAP với EC50 182,22 +- 0,64 microgam/mL [4].

Khoảng cách từ đĩa petri đến cơ thể sống

Dù các chỉ số hóa học trong phòng thí nghiệm rất ấn tượng, người tiêu dùng cần thận trọng khi diễn giải kết quả. Toàn bộ các dữ liệu trên đều thu nhận từ mô hình ống nghiệm hóa học đơn thuần hoặc mô hình ủ enzym nhân tạo [1, 2, 8].

Trong cơ thể người, thức ăn phải trải qua môi trường acid dịch vị dạ dày, sự phân cắt của dịch ruột và hệ vi sinh vật đại tràng. Các hợp chất anthocyanin tự nhiên thường kém bền, sinh khả dụng đường uống tương đối thấp và chuyển hóa nhanh chóng thành các chất chuyển hóa thứ cấp. Việc quả chòi mòi tía ức chế enzym tiêu hóa đường hay mỡ trong ống nghiệm hoàn toàn không bảo đảm một tác dụng hạ đường huyết hay giảm cân tương đương khi ăn cả quả tươi vào dạ dày.

Hiểu lầm thường gặp về "siêu thực phẩm" chòi mòi tía

Nhiều thông tin truyền miệng gán ghép cho chòi mòi tía khả năng chữa dứt điểm bệnh tiểu đường, tan mỡ máu hoặc thay thế thuốc điều trị mạn tính. Đây là sự phóng đại thiếu căn cứ khoa học.

Các thử nghiệm mới chỉ chứng minh dịch chiết chòi mòi tía có tiềm năng hỗ trợ làm chậm hấp thu đường đôi thông qua ức chế maltase và sucrase [4], hoặc can thiệp một phần vào hấp thu chất béo [3]. Chòi mòi tía là thực phẩm hỗ trợ dinh dưỡng, tuyệt đối không có khả năng chữa khỏi đái tháo đường hay rối loạn lipid máu, và không được dùng để thay thế phác đồ y khoa.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù là trái cây ăn được bản địa, chòi mòi tía có vị chua gắt tự nhiên do chứa nhiều acid hữu cơ. Người đang có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản không nên ăn quả tươi lúc đói vì có thể gây kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa.

Người đang điều trị bệnh đái tháo đường bằng thuốc hạ đường huyết hoặc người có vấn đề về hấp thu chất béo cần thận trọng nếu sử dụng các dạng chiết xuất đậm đặc từ loại quả này. Tác động ức chế enzym tiêu hóa carbohydrate [4] khi cộng gộp với thuốc có thể dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết ngoài ý muốn hoặc gây rối loạn tiêu hóa nhẹ.

Cách sử dụng chòi mòi tía an toàn và hợp lý

Tại các quốc gia Đông Nam Á như Thái Lan, chòi mòi tía được tiêu thụ dưới dạng quả tươi ăn trực tiếp hoặc chế biến thành nước ép cô đặc, mứt, rượu vang và kẹo [1]. Khi dùng trong thực đơn hằng ngày, người tiêu dùng nên ưu tiên các cách chế biến đơn giản:

Nên ăn quả tươi chín mọng để thu nhận trọn vẹn chất xơ và các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên. Nếu dùng dạng nước ép hoặc làm mứt, cần kiểm soát chặt lượng đường bổ sung, tránh biến loại quả này thành nguồn nạp đường dư thừa gây hại chuyển hóa. Người có bệnh lý nền nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bổ sung thường xuyên các chế phẩm cô đặc từ chòi mòi tía.

Chòi mòi tía là nguồn quả mọng giàu hoạt chất polyphenol và anthocyanin tự nhiên đáng ghi nhận [1, 3]. Dù vậy, người tiêu dùng nên nhìn nhận loại quả này như một phần của chế độ ăn uống đa dạng, lành mạnh thay vì thần thánh hóa các tác dụng chữa bệnh vốn chưa được chứng minh trên người.