Nhiều người bệnh rối loạn mỡ máu thường có thói quen sử dụng thêm các loại quả hạt tự nhiên hoặc dầu thực vật để bồi bổ sức khỏe. Trong đó, quả cọ và các chế phẩm chứa chất béo từ cọ nhận được sự quan tâm về khả năng ảnh hưởng đến đơn thuốc điều trị mỡ máu hàng ngày. Liệu việc nạp một lượng lớn acid béo từ loại thực phẩm này có gây tương tác bất lợi với các thuốc nhóm statin hay không?
Hiện tại, chưa có nghiên cứu khoa học trực tiếp nào đánh giá tương tác dược lý chuyên biệt giữa quả cọ nguyên bản với các thuốc hạ lipid máu nhóm statin. Dữ liệu y khoa hiện có chỉ tập trung vào cơ chế chuyển hóa của thuốc statin qua gan, sự tương tác giữa statin với một số chất béo thực vật khác, và tác động của việc dung nạp nhiều chất béo đến kết quả điều trị [1], [2]. Do đó, người dùng không nên tự ý nạp lượng lớn chất béo từ quả cọ khi đang điều trị thuốc mà chưa có hướng dẫn chuyên môn.
Cơ chế chuyển hóa thuốc statin và tác động từ chất béo khẩu phần
Để hiểu rõ khả năng tương tác, cần nhìn vào cách cơ thể xử lý các thuốc nhóm statin khi được đưa qua đường tiêu hóa. Phần lớn các thuốc statin được hấp thu qua ruột và chuyển hóa qua hệ thống enzyme cytochrome P-450 tại gan, ngoại trừ hoạt chất pravastatin [2]. Khi dùng chung statin với thức ăn hoặc các hợp chất dinh dưỡng cụ thể, quá trình dược động học hoặc dược lực học của thuốc có thể bị biến đổi [1].
Sự thay đổi này có thể làm giảm hiệu quả hạ mỡ máu của thuốc hoặc làm tăng nồng độ thuốc trong máu, từ đó làm tăng nguy cơ gặp phải các phản ứng có hại như bệnh cơ hoặc tiêu cơ vân [1]. Chẳng hạn, các chất trong nước bưởi chùm ức chế enzyme cytochrome P-450 3A4, làm giảm chuyển hóa bước đầu qua gan của các thuốc như Simvastatin, Lovastatin và Atorvastatin [1]. Ngược lại, việc tiêu thụ các loại dầu giàu acid béo không bão hòa đa thông qua việc kích hoạt cytochrome P-450 có thể làm giảm thời gian bán thải của một số statin, dẫn tới suy giảm tác dụng hạ mỡ máu [1].
Mặt khác, việc dùng đồng thời statin với các dạng chất béo khác nhau cũng cho ra các phản ứng khác nhau. Nghiên cứu sơ bộ cho thấy dầu ô liu có thể làm tăng hiệu quả hạ lipid máu của Simvastatin khi so sánh với dầu hướng dương [1]. Trong khi đó, liệu pháp kết hợp statin và acid béo n-3 tạo ra tương tác dược lực học giúp cải thiện bộ chỉ số lipid và tăng cường bảo vệ tim mạch [1]. Sự kết hợp giữa statin và sterol thực vật cũng mang lại hiệu ứng bổ trợ rất tích cực, đặc biệt ở những người có hiệu suất hấp thu cholesterol cao [1].
Dữ liệu từ các nghiên cứu về tiêu thụ chất béo ở người dùng statin
Vấn đề dung nạp chất béo ở người đang uống thuốc hạ mỡ máu đã được theo dõi trong nhiều công trình nghiên cứu lâm sàng và dịch tễ học thực tế. Các nghiên cứu tập trung làm rõ hành vi ăn uống và tác động sinh học khi lượng mỡ khẩu phần thay đổi trong giai đoạn dùng thuốc [3], [4], [5].
Năm 2015, một nghiên cứu cắt ngang lặp lại phân tích dữ liệu đại diện quốc gia từ Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Hoa Kỳ (NHANES) từ năm 1999 đến 2010 trên 27.886 người trưởng thành từ 20 tuổi trở lên [3]. Nghiên cứu này đánh giá xu hướng lượng calo và chất béo nạp vào cơ thể qua phương pháp ghi nhớ chế độ ăn 24 giờ giữa nhóm dùng statin và nhóm không dùng [3].
Kết quả cho thấy, trong giai đoạn 1999-2000, người dùng statin tiêu thụ ít calo hơn đáng kể so với người không dùng (2.000 so với 2.179 kcal/ngày) và ăn ít chất béo hơn đáng kể (71,7 so với 81,2 g/ngày) [3]. Tuy nhiên, theo thời gian, sự khác biệt giữa hai nhóm thu hẹp dần và không còn khác biệt thống kê sau giai đoạn 2005-2006 [3]. Đến giai đoạn 2009-2010, lượng calo ở người dùng statin đã tăng 9,6% và lượng chất béo nạp vào tăng 14,4%, trong khi nhóm không dùng thuốc không có sự thay đổi đáng kể [3]. Đồng thời, chỉ số khối cơ thể (BMI) của nhóm dùng statin cũng tăng thêm 1,3 kg/m2, cao hơn mức tăng 0,4 kg/m2 của nhóm không dùng thuốc [3]. Giới hạn của nghiên cứu này là sử dụng thiết kế cắt ngang và dựa trên lời khai khẩu phần ăn 24 giờ của người tham gia.
Một nghiên cứu đoàn hệ dọc năm 2007 đã theo dõi 71 bệnh nhân mới được kê đơn statin để phòng ngừa bệnh tim mạch nguyên phát [5]. Các đối tượng được phỏng vấn vào thời điểm kê đơn, sau đó tái khám vào tháng thứ 3 và tháng thứ 6 để đánh giá khẩu phần chất béo bão hòa trong 24 giờ [5]. Tại thời điểm nhận đơn, 76% người tham gia muốn giảm chất béo trong khẩu phần và 70% tin rằng uống thuốc có thể chữa khỏi bệnh rối loạn mỡ máu của họ [5]. Sau 6 tháng sử dụng statin, nghiên cứu ghi nhận không có sự thay đổi đáng kể nào về lượng chất béo bão hòa tiêu thụ trong bữa ăn của bệnh nhân [5]. Giới hạn lớn nhất của nghiên cứu này là quy mô mẫu nhỏ và thời gian theo dõi chỉ kéo dài 6 tháng.
Ảnh hưởng của thuốc statin lên quá trình chuyển hóa chất béo của toàn bộ cơ thể cũng từng được khảo sát vào năm 2007 [4]. Nghiên cứu kiểm tra giả thuyết quá trình oxy hóa tổng lượng chất béo cơ thể (TBFO) bị suy giảm bởi statin trên 6 bệnh nhân dung nạp thuốc (không bị tác dụng phụ đau cơ) và 7 bệnh nhân không dung nạp thuốc (từng có triệu chứng đau cơ do statin), với độ tuổi trung bình khoảng 58 tuổi [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ trao đổi hô hấp trước tập luyện ở nhóm không dung nạp thấp hơn đáng kể so với nhóm dung nạp (0,73 so với 0,84) [4]. Dù lượng chất béo ăn vào không khác biệt, nồng độ triglyceride máu ở nhóm dung nạp thuốc thấp hơn 35% so với nhóm không dung nạp [4]. Tuy nhiên, chỉ số oxy hóa chất béo toàn cơ thể bị suy giảm ở những bệnh nhân dung nạp thuốc dù không có khiếm khuyết di truyền [4]. Nghiên cứu này có số lượng mẫu rất hạn chế và mang tính gợi ý bước đầu chứ chưa thể kết luận chắc chắn cho toàn bộ quần thể.
Giới hạn của bằng chứng và nguy cơ khi tự ý bù trừ dinh dưỡng
Một số quan điểm cho rằng việc uống statin đều đặn có thể xóa bỏ hoàn toàn tác hại từ các thói quen ăn uống kém lành mạnh hoặc chế độ ăn nhiều chất béo [6]. Một phân tích tổng hợp trên 7 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng gồm 42.848 bệnh nhân dùng statin trong phòng ngừa bệnh mạch vành nguyên phát đã so sánh mức giảm nguy cơ tim mạch của statin với mức tăng nguy cơ do chất béo tổng và chất béo chuyển hóa [6].
Kết quả phân tích cho thấy mức giảm nguy cơ liên quan đến việc uống statin hàng ngày mạnh hơn mức tăng nguy cơ do việc nạp thêm chất béo hàng ngày từ một khẩu phần đồ ăn nhanh nhiều dầu mỡ [6]. Dù vậy, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng việc dùng thuốc không thể thay thế cho việc cải thiện lối sống có hệ thống, bao gồm chế độ ăn lành mạnh, tập thể dục thường xuyên, kiểm soát cân nặng và bỏ thuốc lá [6].
Bên cạnh đó, việc nạp nhiều acid béo chuyển hóa hoặc acid béo bão hòa vẫn để lại những hệ lụy tim mạch phức tạp. Nghiên cứu năm 2013 trên phụ nữ sau mãn kinh cho thấy lượng chất béo chuyển hóa cao hơn có liên quan đến việc gia tăng tỷ lệ đột quỵ thiếu máu cục bộ thể lỗ khuyết và thuyên tắc từ tim [7]. Dù các thuốc statin mang lại lợi ích giảm nguy cơ đột quỵ thiếu máu cục bộ độc lập với mức hạ cholesterol máu toàn phần, bằng chứng về lợi ích của liệu pháp này ở nhóm người có nguy cơ tim mạch thấp vẫn còn hạn chế [7]. Do đó, việc dung nạp một lượng lớn acid béo từ bất kỳ nguồn thực phẩm nào, bao gồm quả cọ, với suy nghĩ thuốc statin sẽ trung hòa hết mọi rủi ro là một quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nguy cơ cho sức khỏe.
Những ai cần thận trọng với chế độ ăn giàu béo khi uống statin?
Người đang điều trị bằng các nhóm thuốc statin chuyển hóa mạnh qua cytochrome P-450 như Simvastatin, Lovastatin, Atorvastatin cần đặc biệt thận trọng với những thay đổi đột ngột về lượng dầu mỡ và chất béo nạp vào hàng ngày [1], [2]. Do tương tác giữa các thành phần phụ trong dầu thực vật và statin mới chỉ được nghiên cứu ở mức độ sơ bộ, việc bổ sung ồ ạt các chế phẩm cô đặc từ quả cọ có thể tạo gánh nặng chuyển hóa không mong muốn [1].
Những bệnh nhân từng có tiền sử không dung nạp statin, xuất hiện triệu chứng đau cơ hoặc mỏi cơ khi dùng thuốc cũng cần chú ý đến khẩu phần mỡ [4]. Khoảng 7% số người dùng statin gặp các tác dụng phụ về cơ, dù phần lớn các triệu chứng này có thể hồi phục [4]. Quá trình oxy hóa chất béo trong cơ thể bị xáo trộn ở người dùng statin có thể gây khó khăn cho việc xử lý nguồn năng lượng dư thừa từ một khẩu phần ăn quá nhiều acid béo [4].
Ngoài ra, người mắc bệnh đái tháo đường týp 2 đang dùng thuốc statin để kiểm soát biến chứng cũng cần kiểm soát chặt chẽ tỷ lệ các chất đa lượng trong bữa ăn [8]. Trong một nghiên cứu năm 2014, việc áp dụng chế độ ăn hạn chế carbohydrate hoặc hạn chế chất béo có tác động tương đương lên việc giảm cân khi tổng năng lượng nạp vào được kiểm soát tương đương nhau [8]. Thuốc statin có tác dụng làm giảm nồng độ protein phản ứng C (CRP) trong huyết tương, nhưng các can thiệp dinh dưỡng không hợp lý có thể làm suy giảm mục tiêu kiểm soát phản ứng viêm mạn tính và biến chứng tim mạch [8].
Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng an toàn
Hiện nay không có liều lượng khuyến nghị chính thức nào cho việc sử dụng quả cọ như một thực phẩm bổ trợ khi đang uống thuốc statin. Nếu người bệnh yêu thích hương vị của quả cọ hoặc các món ăn truyền thống sử dụng cọ, chỉ nên ăn với lượng vừa phải như một phần của khẩu phần ăn thông thường, tránh dùng dạng tinh dầu hoặc chiết xuất cô đặc nồng độ cao.
Người bệnh không nên uống thuốc cùng lúc với các bữa ăn quá giàu chất béo hoặc sử dụng các thực phẩm chức năng từ cọ mà không thông báo cho bác sĩ điều trị. Việc dùng chung một số loại chất xơ như pectin hoặc cám yến mạch cùng lúc với Lovastatin có thể làm giảm hấp thu thuốc, cho thấy thời điểm và thành phần bữa ăn có tác động rõ rệt đến nồng độ dược chất [1].
Để đảm bảo an toàn tuyệt đối, người bệnh rối loạn lipid máu cần duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng, kiểm soát tốt tổng lượng chất béo bão hòa nạp vào và tuân thủ đúng liều lượng statin được kê đơn. Không tự ý dùng thêm các sản phẩm bổ sung từ quả cọ để thay thế thuốc hoặc tự ý điều chỉnh đơn thuốc khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa tim mạch hoặc dinh dưỡng.
