Nhiều người Việt quen dùng quả dọc nấu canh chua giải nhiệt hoặc tạo vị chua cho món ăn thường ngày. Gần đây, trào lưu tìm kiếm thảo dược hỗ trợ kiểm soát cân nặng khiến không ít người nhầm lẫn cây dọc với quả bứa. Cả hai đều thuộc chi Garcinia, song giá trị sinh học và hiệu quả thực tế lại có sự khác biệt rõ rệt.

Dọc và bứa không có giá trị sinh học tương đương nhau trong việc kiểm soát cân nặng. Quả bứa (Garcinia cambogia) chứa hàm lượng axit hydroxycitric (HCA) dồi dào, là hoạt chất chính trong các nghiên cứu chống béo phì. Trái lại, cây dọc bản địa chủ yếu phục vụ nhu cầu ẩm thực truyền thống, không có bằng chứng khoa học cho thấy sở hữu lượng HCA tương đương để tạo ra tác động giảm béo.

Nguồn gốc tên gọi và sự nhầm lẫn giữa cây dọc với quả bứa

Cây bứa và cây dọc cùng thuộc chi Garcinia, một chi thực vật thuộc họ Bứa (Clusiaceae) gồm hơn 300 loài phân bố tự nhiên ở châu Á và châu Phi [1]. Tại Việt Nam, nhiều loài trong chi này được gọi chung theo tên dân dã là bứa hoặc dọc, gây ra sự ngộ nhận về mặt công dụng dược lý.

Garcinia cambogia (hay còn gọi là Garcinia gummi-gutta) có tên gọi phổ biến là Malabar tamarind [1]. Đây là loài cây bản địa của vùng Nam Á và Đông Nam Á, quả nhỏ trông giống quả bí ngô [2]. Vỏ quả bứa từ lâu đã được sử dụng như một gia vị tạo vị chua sắc sảo cho món cà ri cá và dùng trong y học dân gian để trị táo bón, giun sán, phong thấp [1], [2].

Trong khi đó, cây dọc được trồng và mọc hoang tại nhiều tỉnh miền Bắc và miền Trung nước ta. Quả dọc khi nướng chín, bóc vỏ thường được dùng để nấu canh chua, tạo màu sắc và hương vị đặc trưng cho ẩm thực. Việc quy chụp quả dọc cũng có tác dụng tiêu mỡ, giảm cân như quả bứa Nam Á là một hiểu lầm phổ biến do trùng chi thực vật.

Axit hydroxycitric (HCA) và cơ chế can thiệp chuyển hóa mỡ

Axit hydroxycitric, viết tắt là HCA, được xác định là thành phần axit hữu cơ chính trong vỏ quả bứa [2]. Dạng đồng phân cấu hình tự nhiên trong loài Garcinia cambogia là (2S,3S)-HCA [3], [4]. Hoạt chất này giữ vai trò then chốt tạo nên các tác động sinh học liên quan đến cân nặng đã được y văn ghi nhận [1], [2].

Về cơ chế tế bào, (2S,3S)-HCA ức chế mạnh mẽ enzyme ATP citrate lyase (EC 4.1.3.8) [3], [5]. Enzyme này chịu trách nhiệm xúc tác quá trình phân cắt citrate ngoài ty thể thành oxaloacetate và acetyl-CoA [3], [5]. Khi enzyme bị ngăn chặn, cơ thể thiếu hụt nguồn nguyên liệu acetyl-CoA cần thiết cho quá trình sinh tổng hợp axit béo mới và tích lũy triglyceride, đặc biệt sau các bữa ăn giàu carbohydrate [2], [5].

Bên cạnh việc ức chế tạo mỡ mới, HCA từ quả bứa còn điều hòa thụ thể và dẫn truyền serotonin liên quan đến cảm giác no [2], [6]. Tác động này giúp người dùng giảm lượng thức ăn nạp vào, tạo cảm giác thỏa mãn sau bữa ăn mà không bị thôi thúc ăn quá mức [1], [2]. Đồng thời, chiết xuất bứa cũng kích thích quá trình oxy hóa chất béo trong cơ thể [2], [5].

Các loài thuộc chi Garcinia chứa bao nhiêu HCA?

Hàm lượng hoạt chất HCA phân bổ rất không đồng đều giữa các loài trong chi Garcinia. Nghiên cứu sinh hóa cho thấy (-)-HCA là axit chính được tìm thấy nhiều nhất trong vỏ quả của các loài Garcinia cambogia, Garcinia indica và Garcinia atroviridis [5].

Một nghiên cứu xác thực bằng quang phổ NMR năm 2018 phân tích dịch chiết nước từ vỏ quả Garcinia gummi-gutta ghi nhận hàm lượng trung bình của (-)-HCA và dạng lactone của nó đạt tới 32% [7]. Trong khi đó, dịch chiết nước từ quả Garcinia indica chỉ chứa khoảng 19% [7]. Một số phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) trên các chế phẩm thương mại quả bứa còn ghi nhận tỷ lệ (-)-HCA lên tới 51% đến 55% [7].

Đối với cây dọc, tài liệu phân loại và trích dẫn hóa thực vật quốc tế không ghi nhận loài này là nguồn nguyên liệu chiết xuất HCA công nghiệp. Việc một loài cùng chi không đồng nghĩa với việc chúng tích lũy cùng một nhóm hoạt chất ở nồng độ có hoạt tính trị liệu. Do đó, ăn quả dọc không thể cung cấp lượng HCA tương đương mức đã được thử nghiệm ở Garcinia cambogia.

Bằng chứng nghiên cứu về tác dụng giảm cân của quả bứa

Nghiên cứu tiền lâm sàng trên mô hình động vật và tế bào in vitro đã liên tục ghi nhận chiết xuất quả bứa cùng hoạt chất (-)-HCA giúp hạn chế thèm ăn, giảm tổng hợp mỡ và thúc đẩy sụt cân [2], [5]. Các thử nghiệm này cho thấy hoạt động của enzyme tổng hợp axit béo bị kìm hãm rõ rệt dưới tác động của HCA [5].

Tuy nhiên, khi tiến hành trên người, các thử nghiệm lâm sàng lại mang lại kết quả chưa đồng nhất [5]. Một số dữ liệu thực nghiệm ghi nhận người tham gia giảm bớt khối mỡ cơ thể và giảm cảm giác đói nhờ cơ chế tăng serotonin [2]. Ngược lại, nhiều nghiên cứu lâm sàng khác lại kết luận hiệu quả giảm béo của chiết xuất bứa còn yếu, không vượt trội đáng kể so với nhóm dùng giả dược [5].

Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng phần lớn hiệu quả giảm cân phụ thuộc trực tiếp vào việc kiểm soát tổng calo nạp vào hàng ngày [2], [5]. Việc bổ sung chiết xuất bứa chỉ đóng vai trò thứ cấp, không thể thay thế cho chế độ thâm hụt năng lượng và vận động thể lực đều đặn [2].

Thực trạng chất lượng thực phẩm chức năng chứa quả bứa

Nhu cầu tìm mua viên uống giảm cân chứa Garcinia cambogia trên mạng và nhà thuốc rất lớn, song chất lượng sản phẩm là vấn đề đáng lo ngại [7]. Phân tích 10 mẫu thực phẩm bổ sung Garcinia ngẫu nhiên từ thương mại điện tử và nhà thuốc cho thấy sự thiếu nhất quán nghiêm trọng giữa nhãn mác và thành phần thực tế [7].

Nghiên cứu năm 2018 chỉ ra phần lớn sản phẩm không ghi rõ loại dung môi dùng để chiết xuất, khiến người tiêu dùng không thể biết thành phần bên trong là chất tan trong nước như HCA hay hợp chất ưa mỡ như garcinol [7]. Đáng chú ý, hai sản phẩm ghi nhãn chứa 500 mg và 525 mg dịch chiết chuẩn hóa 60% HCA, nhưng khi phân tích thực tế chỉ chứa lần lượt 36 mg (5,5%) và 29 mg (4,6%) (-)-HCA [7].

Tám sản phẩm còn lại dao động từ 59 mg đến 289 mg (12,8% đến 50,5%) HCA trên mỗi viên [7]. Một thử nghiệm trước đó dùng phương pháp điện di mao quản cũng phát hiện một mẫu sản phẩm hoàn toàn không chứa chiết xuất Garcinia atroviridis như nhãn công bố [7]. Điều này cho thấy việc tự ý sử dụng chế phẩm bứa thương mại tiềm ẩn nguy cơ dùng phải sản phẩm kém chất lượng, không đạt hàm lượng hoạt chất mong muốn [7], [8].

Tác dụng phụ và những ai cần đặc biệt thận trọng

Mặc dù chiết xuất bứa được dùng rộng rãi, nhiều báo cáo an toàn đã ghi nhận các phản ứng bất lợi đáng lưu ý [2], [6]. Các khiếu nại về độc tính thường liên quan đến các sản phẩm phối hợp nhiều thành phần, dù vậy việc sử dụng Garcinia liều cao đơn lẻ vẫn cần được giám sát y tế [2], [8].

HCA trong quả bứa thể hiện đặc tính làm tăng dẫn truyền serotonin thông qua cơ chế ức chế tái hấp thu chọn lọc serotonin [6]. Một báo cáo ca bệnh năm 2019 đã ghi nhận trường hợp một phụ nữ trẻ xuất hiện triệu chứng hưng cảm và rối loạn tâm thần chỉ sau khoảng 1 tuần dùng thực phẩm bổ sung chứa Garcinia cambogia [6]. Bệnh nhân biểu hiện kích động tâm thần vận động, hoang tưởng, ảo thanh và phải điều trị nội trú bằng thuốc an thần trước khi hồi phục sau 8 ngày ngừng dùng thảo dược [6]. Tổng cộng có ít nhất 7 ca lâm sàng tương tự ghi nhận khởi phát hưng cảm hoặc loạn thần trong khoảng thời gian từ 1 đến 8 tuần sau khi uống quả bứa [6].

Những đối tượng tuyệt đối nên tránh hoặc phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng chế phẩm Garcinia gồm:

  • Người có tiền sử rối loạn cảm xúc, trầm cảm, rối loạn lưỡng cực hoặc đang dùng thuốc điều hòa thần kinh [6].
  • Người đang dùng thuốc chống trầm cảm thuộc nhóm ức chế tái hấp thu serotonin (SSRI), do nguy cơ tương tác làm tăng quá mức nồng độ serotonin [6].
  • Bệnh nhân có bệnh lý gan, thận hoặc người đang điều trị đa bệnh mạn tính [2].
  • Phụ nữ mang thai, bà mẹ đang cho con bú và trẻ nhỏ do thiếu dữ liệu an toàn dài hạn [2].

Sử dụng quả dọc và quả bứa đúng cách trong đời sống

Để khai thác đúng giá trị của từng loại quả, người tiêu dùng cần phân định rõ mục đích ẩm thực và hỗ trợ sức khỏe, tránh các kỳ vọng sai lệch.

Quả dọc nên được giữ đúng vị trí là một loại gia vị truyền thống tuyệt vời trong gian bếp. Bạn có thể dùng quả dọc nướng để nấu các món canh cá, canh sườn chua thanh đạm, giúp kích thích tiêu hóa và làm phong phú thực đơn gia đình [2]. Không nên mua các loại bột hay quả dọc phơi khô với niềm tin rằng chúng giúp "đốt cháy mỡ bụng".

Nếu có ý định dùng chiết xuất quả bứa chuẩn hóa HCA để hỗ trợ kiểm soát cảm giác thèm ăn, người tiêu dùng cần đọc kỹ nguồn gốc, lựa chọn các nhãn hàng minh bạch quy trình chiết xuất và hàm lượng hoạt chất [7], [1]. Tuyệt đối không tự ý dùng liều cao vượt khuyến cáo của nhà sản xuất khi chưa hiểu rõ dược động học của sản phẩm [8]. Khi đang điều trị bất kỳ bệnh lý nào, việc tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị là bắt buộc trước khi bổ sung chiết xuất thảo mộc [6].

Cây dọc và quả bứa là hai loại thực vật cùng chi nhưng khác biệt hoàn toàn về ứng dụng sinh học và nồng độ axit hydroxycitric. Sử dụng quả dọc mang lại giá trị hương vị ẩm thực phong phú, trong khi hiệu quả giảm mỡ của quả bứa cần sự kiểm soát chặt chẽ về liều lượng và chất lượng hoạt chất. Không có loại quả nào thay thế được lối sống lành mạnh, chế độ ăn thâm hụt calo hợp lý và thói quen rèn luyện thể chất bền bỉ.