Quả mơ giúp cải thiện tiêu hóa: Bằng chứng khoa học nói gì?

Đầy bụng táo bón và thắc mắc về quả mơ

Đầy bụng khó tiêu hay táo bón kéo dài là nỗi ám ảnh thường gặp của nhiều người hiện đại. Chế độ ăn uống thiếu cân bằng và áp lực công việc khiến hệ tiêu hóa ngày càng hoạt động chậm chạp. Trong các mẹo dân gian truyền miệng, quả mơ cùng các loại quả hạch thường được coi là giải pháp vàng giúp nhuận tràng tự nhiên.

Nhiều người tin rằng quả mơ chứa hàm lượng lớn chất xơ hòa tan cùng hợp chất sorbitol giúp làm mềm phân và kích thích nhu động ruột tức thì. Vậy dưới góc độ khoa học thực chứng, các thành phần này trong quả mơ và các loại quả nói chung phát huy vai trò ra sao đối với đường tiêu hóa? Bằng chứng nghiên cứu hiện tại đã làm sáng tỏ điều gì và còn những giới hạn nào cần lưu tâm?

Giải mã tác động của chất xơ và sorbitol tự nhiên

Đường ruột cần sự kết hợp hài hòa giữa cấu trúc phân xốp và lực co bóp cơ học để đào thải chất thải đều đặn. Các loại trái cây nói chung cung cấp chất xơ, sorbitol và polyphenol, tạo môi trường thuận lợi bên trong lòng ruột ^[1]. Trong đó, chất xơ hòa tan và sorbitol đóng vai trò kép: hút nước làm mềm khối phân và cung cấp nguyên liệu sinh học cho lợi khuẩn.

Khác với đường đơn hấp thu hoàn toàn ở ruột non, chất xơ không bị enzyme ruột non phân giải mà đi xuống đại tràng ^[2]. Tại đây, vi khuẩn đường ruột lên men phần chất xơ này thành các axit béo chuỗi ngắn (SCFA), hỗ trợ chức năng tế bào biểu mô ruột và kích thích rút ngắn thời gian phân di chuyển qua đại tràng ^[2]. Mặt khác, sorbitol là dạng rượu đường tự nhiên hoạt động theo cơ chế thẩm thấu, giữ nước lại trong lòng ruột, giúp khối phân không bị khô cứng và dễ dàng tống xuất hơn ^[1].

Bằng chứng khoa học về trái cây và nhu động ruột

Một bài tổng quan công bố năm 2021 đã phân tích tác động của các loại trái cây và chiết xuất từ quả lên hệ vi sinh vật và nhu động ruột ^[1]. Đánh giá này tổng hợp dữ liệu từ thử nghiệm in vitro, mô hình động vật và nghiên cứu lâm sàng ở người ^[1]. Kết quả ghi nhận mận khô, nho khô và chất xơ táo giúp tăng trọng lượng phân ở người, trong khi quả kiwi giúp tăng lượng nước trong ruột non và trong phân ^[1]. Ngoài ra, chất xơ phân lập từ táo, kiwi, bột quả sung và chiết xuất cam rút ngắn thời gian vận chuyển trong ruột, dù mận khô chưa ghi nhận tác động rút ngắn thời gian này ^[1]. Dù vậy, tổng quan nhấn mạnh hiện vẫn còn hạn chế bằng chứng xác định thành phần nào trong trái cây đóng vai trò chủ đạo điều hòa nhu động, hay liệu đây là tác động hiệp đồng của chất xơ, sorbitol và polyphenol ^[1].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu lâm sàng tiến hành từ tháng 1 đến tháng 6 năm 2024 tại 3 trung tâm đã thử nghiệm can thiệp chất xơ trên 60 trẻ em từ 6 đến 12 tuổi (54 trẻ hoàn thành) mắc táo bón chức năng ^[3]. Sau 4 tuần điều trị bằng chất xơ, tần suất đi tiêu tự nhiên hoàn toàn gia tăng rõ rệt, độ đặc của phân cải thiện, đồng thời giảm điểm đau bụng, đầy hơi và rặn ^[3]. Hệ vi sinh đường ruột của trẻ cũng tăng độ phong phú, tăng các chi như Prevotella, Lactococcus và giảm các vi khuẩn bất lợi ^[3].

Tại châu Âu, khảo sát ORISCAV-LUX 2 công bố năm 2022 trên người trưởng thành ở Luxembourg cho thấy lượng tiêu thụ chất xơ từ ngũ cốc có liên quan đến điểm số táo bón thấp hơn ^[2]. Phân tích gộp chỉ ra rằng chất xơ giúp tăng tần suất đi tiêu, nhưng hiệu quả rõ rệt nhất ở mức độ táo bón nhẹ đến trung bình, trong khi ít tác dụng đối với trường hợp nặng ^[2].

Nghiên cứu trên động vật và chiết xuất thực vật

Ở cấp độ tiền lâm sàng, các nghiên cứu tập trung làm rõ cơ chế thần kinh và thể dịch mà chất xơ kích hoạt nhu động ruột. Một nghiên cứu năm 2002 trên chuột bị táo bón do dùng morphine cho thấy chế độ ăn chứa 10% hoặc 20% chất xơ táo trong hai tuần giúp gia tăng số lượng phân, trọng lượng phân và kích thích co bóp đại tràng thông qua việc tăng nồng độ axit béo chuỗi ngắn trong manh tràng ^[4].

Tương tự, nghiên cứu năm 2022 trên 80 lợn nái mang thai giai đoạn muộn so sánh các loại xơ khác nhau, phát hiện tinh bột kháng (PRS) làm tăng tần suất đi tiêu và cải thiện độ đặc của phân ^[5]. Tinh bột kháng kích thích các yếu tố điều hòa nhu động ruột trong huyết thanh gồm 5-hydroxytryptamine (5-HT hay serotonin), motilin và acetylcholinesterase, đồng thời tăng nồng độ axit butyrate và vi khuẩn có lợi ^[5]. Nghiên cứu năm 2024 trên chuột táo bón cũng chỉ ra chất xơ không hòa tan từ quả óc chó giúp rút ngắn thời gian tống phân nhờ kích hoạt các thụ thể tiết serotonin ^[6].

Đáng chú ý, các bộ phận khác thuộc chi mận mơ Prunus cũng được tìm hiểu dược lý. Nghiên cứu năm 2015 thử nghiệm chiết xuất ethyl acetate từ hoa đào Prunus persica trên mô đại tràng chuột cô lập ghi nhận nồng độ 10^-8 đến 10^-5 g/mL gây co thắt cơ trơn đại tràng phụ thuộc nồng độ, hoạt động chủ yếu qua cơ chế kích thích giải phóng histamine từ dưỡng bào ^[7].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng mơ cải thiện tiêu hóa

Nhiều người lầm tưởng rằng cứ ăn thật nhiều quả mơ tươi hoặc mơ sấy khô thì hệ tiêu hóa sẽ lập tức thông suốt mà không gặp tác dụng phụ nào. Thực tế khoa học chỉ ra ăn quá mức các loại quả chứa nhiều xơ và sorbitol có thể dẫn đến phản tác dụng. Khi chất xơ và đường lên men quá nhanh trong đại tràng, vi khuẩn đường ruột sẽ sinh khí ồ ạt, gây trướng bụng, ợ hơi và sôi bụng khó chịu ^[2].

Một số bệnh nhân táo bón vô căn thậm chí ghi nhận triệu chứng cải thiện tốt hơn khi giảm bớt lượng xơ nạp vào do tránh được tình trạng ứ đọng khối bã và sinh khí ^[2]. Ngoài ra, trái cây không thể thay thế phác đồ điều trị cho các bệnh lý đường tiêu hóa nặng hoặc táo bón do tắc nghẽn cơ học.

Những ai nên thận trọng khi dùng quả mơ?

Người mắc hội chứng ruột kích thích (IBS) thể nhạy cảm với nhóm carbohydrate chuỗi ngắn dễ lên men (FODMAP) cần hết sức cẩn thận với quả mơ. Hàm lượng sorbitol tự nhiên trong quả có thể gây tiêu chảy thẩm thấu, đau quặn bụng và tăng tình trạng khó tiêu ở người có đường ruột mẫn cảm ^[1], ^[2].

Trường hợp bệnh nhân nuôi ăn qua ống thông cũng không nên tự ý bổ sung chất xơ nhằm trị táo bón. Dữ liệu y khoa năm 1991 ghi nhận các thử nghiệm có kiểm soát chưa chứng minh được chất xơ hỗn hợp giúp kiểm soát hay giải quyết táo bón ở nhóm bệnh nhân này ^[8]. Người đang gặp bệnh lý đường ruột mạn tính, người dùng thuốc điều trị đau liều cao hoặc phụ nữ mang thai cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa trước khi thay đổi lượng lớn khẩu phần ăn.

Áp dụng quả mơ và chế độ dinh dưỡng đúng cách

Nếu muốn bổ sung quả mơ vào bữa ăn hàng ngày để hỗ trợ tiêu hóa, bạn nên bắt đầu với lượng nhỏ để đường ruột dần thích nghi. Không nên ăn dồn dập nhiều quả cùng một lúc, nhất là quả mơ sấy khô có mật độ chất xơ và đường cô đặc. Bạn có thể cắt nhỏ vài miếng quả tươi hoặc khô trộn cùng sữa chua không đường vào bữa phụ sáng hoặc chiều.

Chất xơ chỉ phát huy hiệu quả làm mềm phân tối ưu khi cơ thể nhận đủ nước ^[2]. Khi tăng cường mơ hoặc các loại trái cây giàu xơ khác như táo, kiwi hay sung, bạn bắt buộc phải uống đủ 1,5 đến 2 lít nước mỗi ngày ^[1]. Bên cạnh đó, kết hợp trái cây với nguồn chất xơ từ ngũ cốc nguyên hạt và duy trì vận động thể chất thường xuyên sẽ giúp nhu động ruột hoạt động nhịp nhàng, bền vững ^[2].

Khoa học ghi nhận chất xơ và sorbitol tự nhiên trong trái cây hỗ trợ tích cực cho hệ vi sinh và nhu động ruột ở các trường hợp táo bón nhẹ đến vừa ^[1], ^[2], ^[3]. Tuy vậy, quả mơ không phải thần dược chữa bách bệnh đường ruột mà cần được dùng với lượng vừa phải, lắng nghe cơ thể để đạt hiệu quả sức khỏe tốt nhất.