Cây trứng cá (tên khoa học Muntingia calabura) là loài cây che bóng mát rất quen thuộc trên các đường phố, sân trường hay bờ kênh tại Việt Nam. Tuổi thơ của nhiều thế hệ gắn liền với những chùm quả trứng cá tròn xoe, khi chín chuyển sang màu đỏ rực, mọng nước và có vị ngọt thanh dễ chịu.

Trước đây, nhiều người chỉ coi đây là món quà vặt đồng nội không mang nhiều giá trị dinh dưỡng. Tuy nhiên, các phân tích khoa học hiện đại cho thấy loại quả nhỏ bé này là một nguồn cung cấp các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên vô cùng phong phú, đặc biệt là nhóm polyphenol đa dạng [1], [2].

Nguồn polyphenol và chất chống oxy hóa tự nhiên trong quả trứng cá

Khác với niềm tin dân gian cho rằng quả trứng cá chỉ chứa nước đường đơn giản, các nhà nghiên cứu đã phân lập được rất nhiều chất chống oxy hóa mạnh từ phần thịt quả [1], [2]. Quả trứng cá khi chín tích tụ một lượng lớn các hợp chất phenolic, đóng vai trò chính trong việc tạo nên hoạt tính sinh học của loại quả này [1], [2].

Về mặt hóa học thực vật, polyphenol là nhóm hợp chất tự nhiên có khả năng vô hiệu hóa các gốc tự do có hại sinh ra trong quá trình trao đổi chất của cơ thể [1]. Dù dữ liệu về hàm lượng vitamin C riêng lẻ cần thêm các công bố định lượng chi tiết, hồ sơ polyphenol phong phú đã khẳng định vị thế của quả trứng cá như một loại quả dại giàu giá trị bảo vệ sức khỏe [2].

Cơ chế dập tắt gốc tự do của quả trứng cá diễn ra thông qua các hoạt động thu gom gốc tự do như DPPH, làm chậm hoặc ngăn ngừa quá trình peroxy hóa lipid và ức chế quá trình oxy hóa hạt mỡ xấu LDL [1]. Khi các chất béo xấu LDL bị oxy hóa, chúng dễ dàng lắng đọng tạo thành mảng xơ vữa trong lòng mạch. Việc ức chế tiến trình này là chìa khóa để bảo vệ mạch máu [1].

Bên cạnh đó, dịch chiết từ quả trứng cá còn cho thấy khả năng ức chế mạnh mẽ enzyme alpha-glucosidase [3]. Đây là enzyme chuyên trách phân giải carbohydrate thành đường đơn trong ruột non non dại, mở ra tiềm năng hỗ trợ điều hòa mức tăng đường huyết tự nhiên sau ăn [3].

Phân tích hợp chất chống oxy hóa từ nghiên cứu quả trứng cá Đài Loan

Để làm rõ quả trứng cá chứa những hoạt chất gì, một nghiên cứu công bố năm 2017 tại Đài Loan đã sử dụng phương pháp phân tách định hướng hoạt tính trên quả trứng cá trồng tại địa phương [1]. Nhóm nghiên cứu tiến hành chiết xuất quả bằng cồn ethanol, sau đó tách phân đoạn qua cột sắc ký silica gel và tinh chế bằng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) [1].

Hiệu quả bảo vệ được đánh giá thông qua khả năng quét gốc tự do DPPH, ức chế quá trình oxy hóa lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL) và năng lực chống oxy hóa tương đương Trolox (TEAC) [1]. Các nhà khoa học đã thu được 15 phân đoạn chiết xuất khác nhau [1]. Trong đó, phân đoạn số 13 và 14 cho thấy hiệu lực chống oxy hóa vượt trội nhất và được đưa vào nhận diện phân tử qua khối phổ (HPLC-MS) và cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) [1].

Kết quả phân tích đã cô lập và xác định hai hợp chất chính tạo nên hoạt tính chống oxy hóa của quả trứng cá là axit gallic và 1,2-benzenedicarboxylic acid diisooctyl ester [1]. Hàm lượng được định lượng chính xác trong quả lần lượt đạt mức 3,76 mg/g đối với axit gallic và 4,62 mg/g đối với dẫn xuất ester nói trên [1].

Nghiên cứu này là báo cáo khoa học đầu tiên làm rõ các hợp chất chống oxy hóa cụ thể tạo nên giá trị sinh học của quả trứng cá [1]. Tuy vậy, nghiên cứu này mới dừng lại ở các thử nghiệm ống nghiệm (in vitro) đối với mẫu quả nuôi trồng tại một vùng địa lý nhất định, chưa theo dõi trên cơ thể người sống [1].

Hồ sơ vi chất, axit hữu cơ và hợp chất bay hơi trong quả trứng cá chín

Một nghiên cứu chi tiết khác công bố năm 2018 đã phân tích toàn diện thành phần carbohydrate, chất bay hơi, hàm lượng phenolic và hoạt tính chống oxy hóa của quả trứng cá [2]. Các mẫu quả được phân tích bằng phương pháp chiết xuất pha rắn kết hợp sắc ký khí khối phổ (SPME-GC-MS) và sắc ký lỏng siêu hiệu năng cao ghép đầu dò khối phổ hai lần (UHPLC-MS/MS) [2].

Nghiên cứu cho thấy hai hợp chất terpene bay hơi chính tạo nên mùi thơm đặc trưng của quả là beta-farnesene và dendrolasin [2]. Về carbohydrate, quả trứng cá chứa lượng thấp các chất nhóm FODMAP (các carbohydrate chuỗi ngắn dễ lên men) với lượng glucose và fructose tương đương nhau, giúp quả được xếp vào nhóm thực phẩm low-FODMAP thân thiện với hệ tiêu hóa [2].

Về mặt phenolic, nghiên cứu ghi nhận axit gallic là thành phần chiếm ưu thế vượt trội với hàm lượng lên tới 5325 microgam/gam trọng lượng khô (tương đương 5,325 mg/g khô), cùng với sắc tố tạo màu đỏ cyanidin-3-O-glucoside đạt 171 microgam/gam khô [2]. Axit gallic trong quả tồn tại ở cả dạng ester hóa (2883 microgam/gam khô) và dạng liên kết không tan (2272 microgam/gam khô) [2]. Ngoài ra, quả còn chứa các axit phenolic khác như gentisic acid, caffeic acid và protocatechuic acid [2].

Đáng chú ý, các phân đoạn dạng tự do và glycosyl hóa trong quả trứng cá thể hiện hoạt tính chống oxy hóa cao nhất nhờ sự góp mặt của hàng loạt dẫn xuất flavonoid tự nhiên với nồng độ từ 0,28 đến 27 microgam/gam khô [2]. Các flavonoid tiêu biểu được định danh gồm có catechin, gallocatechin, epigallocatechin, naringenin và quercetin [2]. Các kết quả này chứng minh quả trứng cá là một loại quả mọng năng lượng thấp nhưng cung cấp lượng lớn các chất thực vật bảo vệ tế bào [2].

Khả năng ức chế enzyme tiêu hóa đường của quả trứng cá

Không chỉ dừng lại ở hoạt tính thu dọn gốc tự do, một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá dịch chiết cồn 70% của 8 loại quả nhiệt đới ít được chú ý, trong đó có quả trứng cá (Muntingia calabura) [3]. Các nhà khoa học đã tiến hành kiểm tra khả năng bắt giữ gốc tự do DPPH, hàm lượng phenolic tổng số và đặc biệt là năng lực ức chế enzyme alpha-glucosidase [3].

Kết quả thử nghiệm cho thấy dịch chiết quả trứng cá thể hiện hoạt tính ức chế enzyme alpha-glucosidase rất mạnh mẽ, nằm trong nhóm dẫn đầu cùng với quả sung quả to gai (Ficus auriculata) mà không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai loại quả này [3]. Phân tích UHPLC-MS/MS đã nhận diện sơ bộ tổng cộng 65 chất chuyển hóa tự nhiên trong các mẫu chiết xuất [3].

Phát hiện này gợi mở triển vọng nghiên cứu ứng dụng quả trứng cá vào các sản phẩm thực phẩm chức năng nhằm hỗ trợ kiểm soát tốc độ hấp thu đường [3]. Dẫu vậy, đây vẫn là các quan sát thực hiện trên mô hình enzyme phòng thí nghiệm, cần thêm các thử nghiệm lâm sàng thực tế để xác định mức đáp ứng đường huyết trên người [3].

Các bằng chứng khoa học khác từ cây trứng cá

Bên cạnh quả, các bộ phận khác của cây trứng cá như lá cũng thu hút sự chú ý lớn từ giới khoa học nhờ hoạt tính sinh học cao [4], [5], [6], [7], [8]. Một nghiên cứu năm 2011 xác nhận dịch chiết lá trứng cá rất giàu hợp chất phenolic (đạt từ 1279,9 đến 2978,1 mg/100 g quy đổi theo axit gallic) và có khả năng chống oxy hóa, ức chế một số dòng tế bào ung thư nuôi cấy trong ống nghiệm nhưng an toàn không gây độc cho tế bào bình thường 3T3 [5].

Năm 2021, nghiên cứu phân tích chất chuyển hóa của lá trứng cá qua phổ 1H-NMR đã ghi nhận sự hiện diện của 43 chất chuyển hóa bao gồm đường, axit hữu cơ, axit amin, phytosterol và phenolic [4]. Các thử nghiệm tiền lâm sàng trên chuột cống đực dùng dịch chiết lá đường uống liên tục trong 90 ngày với liều lên tới 500 mg/kg không ghi nhận tác dụng phụ độc hại hay biến đổi huyết học tiêu cực nào [7]. Lá cây cũng thể hiện khả năng bảo vệ niêm mạc dạ dày và bảo vệ tế bào gan trước ngộ độc paracetamol trên động vật thí nghiệm [6], [8].

Tuy nhiên, độc giả cần lưu ý không đánh đồng các kết quả chiết xuất nồng độ cao từ lá trong phòng thí nghiệm với việc tự ý đun sắc lá uống tại nhà. Các dữ liệu này chủ yếu cung cấp nền tảng khoa học sơ bộ nhằm định hướng phát triển dược liệu trong tương lai chứ chưa phải phác đồ điều trị lâm sàng [4], [7].

Hiểu lầm thường gặp và những ai cần thận trọng

Nhiều người lầm tưởng rằng quả trứng cá là quả dại mọc hoang nên "vô bổ", chỉ chứa nước đường, hoặc ngược lại, tin vào những lời đồn thổi trên mạng xã hội rằng ăn quả trứng cá có thể "chữa khỏi dứt điểm" bệnh tiểu đường hay huyết áp. Cả hai góc nhìn này đều không chuẩn xác. Quả trứng cá thực sự giàu chất chống oxy hóa tự nhiên đã được chứng minh [1], [2], nhưng nó chỉ đóng vai trò như một thực phẩm bổ sung vi chất, không thể thay thế thuốc chữa bệnh.

Một hiểu lầm khác là càng ăn nhiều quả trứng cá càng tốt. Dù quả thuộc nhóm thực phẩm ít carbohydrate lên men (low-FODMAP) [2], ăn quá nhiều quả ngọt cùng lúc vẫn có thể làm dư thừa năng lượng hoặc gây cảm giác khó chịu dạ dày ở người có cơ địa nhạy cảm.

Những đối tượng cần thận trọng khi sử dụng quả trứng cá:

  • Người nhặt quả mọc ở ven đường giao thông đông đúc, gần mương rãnh ô nhiễm: Cây trứng cá dễ tích tụ bụi mịn, kim loại nặng hoặc hóa chất từ khói xe và nước bẩn xung quanh.
  • Người có tiền sử dị ứng với phấn hoa hoặc các loại quả mọng nhiệt đới.
  • Người mắc bệnh đái tháo đường đang sử dụng thuốc hạ đường huyết: Quả trứng cá có hoạt tính ức chế alpha-glucosidase [3], nếu ăn lượng lớn cùng lúc với việc dùng thuốc điều trị có thể làm tăng nguy cơ hạ đường huyết quá mức, cần theo dõi chỉ số đường huyết định kỳ.
  • Trẻ nhỏ: Khi ăn cần chú ý vì hạt trứng cá rất nhỏ, tránh nguy cơ sặc hoặc hóc dị vật khi quả chưa được rửa sạch.

Cách áp dụng an toàn quả trứng cá vào đời sống

Để tận dụng nguồn polyphenol quý giá từ quả trứng cá một cách an toàn và hợp lý, bạn có thể tham khảo một số gợi ý thực tế sau:

  • Nguồn thu hái an toàn: Chỉ nên hái và ăn những quả trứng cá chín đỏ mọng ở những cây trồng trong vườn nhà, vùng nông thôn trong lành, tránh xa khu công nghiệp, bãi rác và trục đường quốc lộ nhiều khói bụi.
  • Rửa sạch trước khi dùng: Quả trứng cá có lớp vỏ mỏng, mềm. Trước khi ăn, hãy ngâm rửa nhẹ nhàng dưới vòi nước sạch hoặc ngâm nước muối loãng vài phút để loại bỏ bụi bẩn và côn trùng bám dính.
  • Lượng dùng hợp lý: Mỗi lần chỉ nên ăn một nắm nhỏ (khoảng 30-50 gram quả tươi), dùng như một món tráng miệng hoặc bữa phụ trong tuần để đa dạng hóa các nguồn chất chống oxy hóa tự nhiên từ thực vật.
  • Cách chế biến linh hoạt: Ngoài việc ăn tươi trực tiếp, bạn có thể dằm nhẹ quả trứng cá vào sữa chua không đường hoặc kết hợp cùng các loại trái cây khác làm món salad hoa quả tươi mát.

Quả trứng cá là một món quà thiên nhiên bình dị chứa đựng hàm lượng polyphenol, axit gallic và các flavonoid chống oxy hóa rất đáng ghi nhận [1], [2]. Thưởng thức loại quả này một cách điều độ, đảm bảo vệ sinh sẽ mang lại nguồn bổ sung dinh dưỡng thú vị cho gia đình. Nếu bạn đang mắc bệnh mạn tính hoặc có bất kỳ lo ngại nào về sức khỏe, hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ loại thảo mộc hay quả dại nào vào chế độ ăn thường nhật.