Rau rút có giúp hạ huyết áp? Sự thật từ nghiên cứu

Thực hư lời đồn rau rút trị cao huyết áp

Rau rút (hay rau nhút) là món rau dân dã quen thuộc trong bữa cơm của nhiều gia đình Việt Nam. Thời gian gần đây, trên các hội nhóm mạng xã hội lan truyền thông tin ăn rau rút thường xuyên giúp làm giãn mạch, lợi tiểu và hạ huyết áp hiệu quả.

Tuy nhiên, câu trả lời chính xác từ các cơ sở dữ liệu y học là: Hiện chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học đáng tin cậy nào chứng minh rau rút có tác dụng hạ huyết áp hay điều trị bệnh tăng huyết áp ở người. Lời đồn thổi này chủ yếu bắt nguồn từ sự nhầm lẫn khái niệm và việc gán ghép tác dụng dược lý chưa được kiểm chứng.

Người tiêu dùng nếu tin theo lời đồn, tự ý dùng rau rút thay thế thuốc chỉ định sẽ đối mặt với nhiều biến chứng tim mạch nguy hiểm. Việc hiểu đúng bản chất thực vật học và dữ liệu nghiên cứu sẽ giúp người bệnh tiếp cận giải pháp chăm sóc sức khỏe an toàn.

Sự nhầm lẫn tai hại giữa hai loài thực vật

Rau rút có tên khoa học chuẩn xác là Neptunia oleracea Lour, thuộc họ Đậu (Fabaceae) ^[1], ^[2]. Cây phát triển phổ biến tại các vùng ngập nước nhiệt đới và cận nhiệt đới ^[3].

Nhiều tài liệu truyền miệng hoặc một số bài viết thiếu kiểm duyệt đã đánh đồng rau rút với rau sam, loài có tên khoa học là Portulaca oleracea ^[4], ^[5]. Cả hai loài đều mang định danh loài là "oleracea" (nghĩa là dùng làm rau ăn), nhưng thuộc hai chi và hai họ thực vật hoàn toàn khác biệt.

Chính sự trùng hợp ngẫu nhiên về một từ trong tên la-tinh này dẫn tới việc chuyển dịch nhầm lẫn các kết quả thí nghiệm trên rau sam sang cho rau rút. Từ đó, hàng loạt lời đồn thổi về đặc tính "giãn mạch, hạ áp" của rau rút được dựng lên mà không dựa trên bất kỳ căn cứ thực tế nào của loài Neptunia oleracea.

Nghiên cứu giãn mạch và hạ áp: Dữ liệu thực chất thuộc về loài nào?

Khi rà soát các nghiên cứu tiền lâm sàng về tác dụng hạ áp và giãn mạch, các thử nghiệm thực tế đều ghi nhận trên đối tượng chiết xuất từ cây rau sam (Portulaca oleracea), không phải rau rút (Neptunia oleracea) ^[4], ^[5].

Cụ thể, một thử nghiệm công bố năm 2018 trên mô hình chuột cống bị cường giáp cận lâm sàng cho thấy dịch chiết cồn - nước của hạt rau sam (Portulaca oleracea) giúp làm giảm huyết áp phụ thuộc liều dùng và giảm nồng độ chất chỉ thị oxy hóa MDA trong mô tim ^[4]. Chiết xuất này có hiệu quả hạ huyết áp tốt hơn so với vitamin C ở cùng điều kiện thí nghiệm ^[4]. Dù vậy, nghiên cứu cũng ghi nhận dịch chiết không có tác dụng cải thiện tình trạng tim đập nhanh và không làm giảm nồng độ hormone T4 tự do ^[4].

Một tổng quan khoa học năm 2019 cũng tổng hợp các nghiên cứu tiền lâm sàng cho thấy dịch chiết nước của cây Portulaca oleracea thể hiện tác dụng làm giãn cơ trơn và hạ huyết áp trên đáy vị chuột lang, hỗng tràng thỏ và động mạch chủ thỏ ^[5]. Dịch chiết cồn - nước ở nồng độ 0,06, 0,12 và 0,25 mg/ml có tác dụng kích thích thụ thể beta-adrenoceptor trên cơ trơn khí quản chuột lang theo kiểu phụ thuộc liều ^[5]. Dịch chiết này còn thể hiện khả năng ức chế thụ thể muscarinic, mở kênh kali, ức chế phosphodiesterase và đối kháng canxi ^[5].

Ngoài ra, dịch chiết nước của Portulaca oleracea được chứng minh cải thiện tình trạng suy giảm giãn mạch do acetylcholine và sodium nitroprusside gây ra trên vòng động mạch chủ của chuột nhắt đái tháo đường db/db ^[5]. Tác dụng cải thiện này đi kèm với sự suy giảm đáng kể nồng độ chất co mạch endothelin-1 (ET-1) ^[5]. Dịch chiết cũng ức chế sự biểu hiện quá mức của các phân tử bám dính VCAM-1, ICAM-1, E-selectin và enzym MMP-2 trên mô động mạch chủ chuột db/db ^[5]. Hoạt chất quercetin chiết xuất từ loài cây này được ghi nhận làm giãn cơ trơn nội mô mạch máu thông qua kích thích giải phóng prostaglandin nhiều hơn nitric oxide, đồng thời ức chế sự co mạch do phenylephrine gây ra trên động mạch chủ chuột ^[5].

Như vậy, toàn bộ chuỗi cơ chế sinh học về hạ áp, đối kháng canxi, giãn cơ trơn mạch máu kể trên chỉ tồn tại trên thực nghiệm của Portulaca oleracea ^[4], ^[5]. Tuyệt đối không có cơ sở khoa học để gán ghép các hoạt tính này cho cây rau rút (Neptunia oleracea).

Khoa học thực tế ghi nhận gì về rau rút?

Trái ngược với đồn đoán hạ áp, các công bố khoa học quốc tế về rau rút (Neptunia oleracea Lour) tập trung chủ yếu vào giá trị dinh dưỡng bản địa và hoạt tính ức chế tế bào ung thư trong phòng thí nghiệm ^[1], ^[3], ^[2].

Tại khu vực Đông Bắc Ấn Độ, một nghiên cứu năm 2011 xác định Neptunia oleracea là một trong những loài thực vật thủy sinh ăn được có nhu cầu tiêu thụ cao tại các chợ địa phương dù sản lượng thu hái tự nhiên có hạn ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra các loại thực vật hoang dã này là nguồn cung cấp vitamin và vi chất dinh dưỡng quan trọng cho người dân nông thôn, trong đó chồi non và lá của các loài rau vùng ngập nước chứa hàm lượng protein cao ^[3].

Về mặt hóa học thực vật và dược lý, một nghiên cứu từ năm 1996 đã phân lập được 6 hợp chất liên quan đến diệp lục tố từ lá rau rút (Neptunia oleracea) ^[2]. Trong đó, chất pheophorbide a được xác định là thành phần hoạt tính chính có tác dụng ức chế sự kích hoạt của virus Epstein-Barr gây u khi thử nghiệm trong ống nghiệm ^[2].

Đến năm 2022, một nghiên cứu sâu hơn về chiết xuất methanol của Neptunia oleracea Lour ghi nhận hoạt tính chống tăng sinh trên các dòng tế bào ung thư huyết học trong ống nghiệm ^[1]. Chiết xuất này thúc đẩy quá trình chết theo chương trình ở tế bào ung thư thông qua việc tăng phân cắt PARP, giảm nồng độ protein BCL-2, đồng thời làm giảm mức biểu hiện của protein c-Myc và pERK1/2 mà không gây hại cho tế bào lành ^[1]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận theo các cơ sở dữ liệu thực vật dân tộc học, cây từng được dùng hỗ trợ trị đau tai, kiết lỵ, giang mai và khối u theo kinh nghiệm dân gian ^[1].

Tổng hợp lại, không có tài liệu nào trong số các nghiên cứu trên ghi nhận rau rút (Neptunia oleracea) có tác dụng hạ huyết áp, giãn mạch hay lợi tiểu hạ áp ^[1], ^[3], ^[2]. Mọi thông tin quảng bá rau rút như một "vị thuốc hạ áp thần kỳ" đều là suy diễn vô căn cứ.

Những rủi ro tiềm ẩn khi dùng rau rút sai cách

Tăng huyết áp là bệnh lý mạn tính nguy hiểm, được mệnh danh là "kẻ giết người thầm lặng". Việc người bệnh tin vào tác dụng hạ áp chưa được kiểm chứng của rau rút có thể dẫn đến hành vi tự ý giảm liều hoặc bỏ hẳn thuốc điều trị được bác sĩ kê đơn.

Hệ quả của việc gián đoạn phác đồ y khoa là huyết áp giao động mất kiểm soát, tăng nguy cơ đột quỵ não, nhồi máu cơ tim, suy tim và tổn thương thận không thể đảo ngược. Rau rút không chứa nồng độ hoạt chất chuẩn hóa và không có khả năng kiểm soát áp lực dòng máu ổn định.

Bên cạnh đó, rau rút sinh trưởng dưới nước, trên bề mặt ao hồ, ruộng trũng nên thân cây xốp rất dễ bám dính bùn đất, kim loại nặng và các loại ấu trùng sán lá gan, sán lá ruột. Nếu ăn sống, chần tái hoặc chế biến không đảm bảo vệ sinh, người dùng có nguy cơ cao bị nhiễm ký sinh trùng đường tiêu hóa và nhiễm khuẩn nặng.

Nhóm đối tượng cần thận trọng khi sử dụng rau rút

Dù là thực phẩm bổ dưỡng, rau rút không phải là món ăn phù hợp tuyệt đối cho mọi tình trạng thể chất. Những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng trước khi đưa loại rau này vào thực đơn:

Người có hệ tiêu hóa kém, hay đầy bụng, lạnh bụng hoặc tiêu chảy: Theo đặc tính ẩm thực truyền thống, rau rút có tính hàn, dễ gây lạnh bụng, rối loạn tiêu hóa nếu dùng nhiều hoặc chế biến chưa chín kỹ.

Người mắc bệnh gout hoặc có acid uric máu cao: Rau rút chứa hàm lượng đạm thực vật tương đối cao ở chồi non và lá ^[3], có thể thúc đẩy tổng hợp acid uric nếu ăn quá nhiều trong một bữa.

Phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ: Đây là nhóm có hệ miễn dịch nhạy cảm với các loại giun sán và ký sinh trùng thủy sinh. Cần tuyệt đối tránh sử dụng các món rau rút chưa nấu chín hoàn toàn.

Người bệnh tăng huyết áp đang điều trị: Cần hiểu rõ rau rút chỉ là một loại rau ăn kèm trong bữa cơm gia đình. Không dùng rau rút dưới dạng nước ép đậm đặc hay sắc uống thay thế các loại thuốc kiểm soát huyết áp hàng ngày.

Hướng dẫn sử dụng rau rút an toàn và khoa học

Để tận dụng giá trị ẩm thực và dinh dưỡng từ rau rút mà không ảnh hưởng xấu đến sức khỏe, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc chế biến cơ bản sau:

Nguồn gốc và sơ chế: Chọn rau rút hái từ những vùng nước sạch, không bị ô nhiễm bởi rác thải sinh hoạt hay hóa chất nông nghiệp. Trước khi nấu, cần tước bỏ phần phao trắng xốp bên ngoài thân, nhặt sạch rễ phụ và lá úa, sau đó ngâm rửa nhiều lần dưới vòi nước chảy.

Nấu chín hoàn toàn: Luôn nấu chín kỹ rau rút qua nhiệt độ sôi (nấu canh chua, nấu canh cua, xào thịt nạc). Quá trình gia nhiệt chín giúp tiêu diệt hoàn toàn nang ấu trùng ký sinh trùng và vi khuẩn bám trên thành thân rau. Tuyệt đối không ăn rau rút sống dưới dạng gỏi tái hoặc chần sơ qua loa.

Liều lượng hợp lý: Chỉ nên xem rau rút là một loại rau xanh luân phiên trong tuần, sử dụng lượng vừa phải từ 100 - 200g mỗi bữa, ăn 1 - 2 lần mỗi tuần, kết hợp đa dạng các loại rau củ khác để cân bằng vi chất.

Khi phát hiện huyết áp tăng cao, giải pháp duy nhất là đến cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám, đo đạc chỉ số chính xác và xây dựng phác đồ điều trị phù hợp. Người bệnh tuyệt đối không tự điều trị bằng các bài thuốc truyền miệng.

Lời khuyên cân bằng cho người bệnh huyết áp

Rau rút là món ăn ngon miệng, giàu dưỡng chất và bổ sung chất xơ hữu ích cho thực đơn gia đình nếu được chế biến hợp vệ sinh và nấu chín kỹ ^[3]. Tuy nhiên, loài cây này hoàn toàn không có khả năng làm giãn mạch hay hạ huyết áp như các tin đồn sai lệch dựa trên nghiên cứu của rau sam ^[4], ^[5], ^[1].

Người bị tăng huyết áp cần duy trì chế độ dinh dưỡng lành mạnh, giảm muối, tăng cường vận động thể lực và tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn dùng thuốc của bác sĩ điều trị. Không nên đặt niềm tin sai chỗ vào các mẹo dân gian để bảo vệ an toàn tối đa cho hệ tim mạch.