Nhiều người truyền tai rau sam nhỏ (tên khoa học Portulaca quadrifida) trị đái tháo đường hiệu quả. Người bệnh tìm hái hoặc mua thảo dược này sắc nước uống nhằm hạ đường huyết cấp tốc.
Sự thật khoa học khác xa lời đồn đại. Hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh rau sam nhỏ điều trị hay hạ đường huyết. Dữ liệu chỉ dừng ở mức nghiên cứu hóa thực vật và ghi nhận kinh nghiệm dân gian [1].
Bối cảnh và thắc mắc thường gặp
Rau sam nhỏ thuộc họ Rau sam (Portulacaceae), cây thảo mọc bò sát đất, thân mọng nước phân nhánh nhiều dài từ 50 cm trở lên [1]. Tại các mấu thân cây có vòng lông trắng mịn đặc trưng [1]. Cây mọc hoang dã tại nhiều vùng khô cằn châu Phi, điển hình như Ethiopia [1].
Người bệnh tiểu đường thường tìm đến các loại thảo dược tự nhiên do tâm lý sợ tác dụng phụ của thuốc tây. Cây được gọi với tên "cỏ gà" hay các tên bản địa như Kimma, Kawa tại Ethiopia [1]. Trong y học dân gian nơi đây, phần trên mặt đất của cây dùng làm thực phẩm và hỗ trợ loét dạ dày, đau mắt, chống tăng đường huyết [1].
Nhiều người lầm tưởng kinh nghiệm dân gian đồng nghĩa công dụng đã kiểm chứng. Thực tế, truyền miệng không thể thay thế cho các nghiên cứu can thiệp đối chứng ngẫu nhiên trên cơ thể người.
Cơ chế tác động: Giả thuyết khoa học nói gì?
Y học cổ truyền Ethiopia dùng rau sam nhỏ nhờ đặc tính chống oxy hóa [1]. Quá trình oxy hóa gia tăng và phản ứng viêm là yếu tố dẫn đến suy giảm tế bào beta tuyến tụy, làm trầm trọng thêm tình trạng kháng insulin.
Hóa thực vật học phát hiện chiết xuất cồn methanol và chloroform từ phần trên mặt đất của cây có hoạt tính dọn gốc tự do DPPH [1]. Hàm lượng flavonoid tổng số của chiết xuất methanol đạt 2,335 ± 0,0097 mgQE/100 g [1]. Chiết xuất chloroform đạt mức 1,7312 ± 0,0082 mgQE/100 g [1].
Các chất này hỗ trợ trung hòa gốc tự do trong mô hình ống nghiệm [1]. Tuy nhiên, từ khả năng chống oxy hóa trong ống nghiệm đến khả năng hạ đường huyết trên cơ thể người sống là một khoảng cách rất lớn.
Nghiên cứu khoa học nói gì về rau sam nhỏ?
Năm 2018, một nghiên cứu thực nghiệm được công bố nhằm xác định hoạt tính chống oxy hóa và kháng khuẩn của chiết xuất phần trên mặt đất cây rau sam nhỏ (Portulaca quadrifida) [1]. Nghiên cứu tiến hành phân tích hóa thực vật trên các mẫu chiết xuất dung môi methanol và chloroform [1].
Kết quả ghi nhận cả hai dịch chiết đều chứa polyphenol, flavonoid, có hoạt tính chống oxy hóa tốt và tính kháng khuẩn từ yếu đến trung bình đối với một số vi khuẩn thử nghiệm [1]. Nghiên cứu chỉ ra tiềm năng dùng làm chất chống oxy hóa tự nhiên hỗ trợ sức khỏe, bao gồm việc nhắc lại ứng dụng dân gian cho bệnh tiểu đường [1].
Giới hạn lớn nhất của nghiên cứu này là hoàn toàn thực hiện trong phòng thí nghiệm (in vitro) [1]. Nghiên cứu không thử nghiệm hiệu quả kiểm soát glucose máu trên động vật sống hay trên người [1].
Năm 2016, một nghiên cứu khác tại bang Benishangul Gumuz (Ethiopia) đánh giá hàm lượng vi khoáng trong các loại cây ăn được hoang dã [2]. Nghiên cứu phân tích các mẫu thực vật tươi và chế biến tại địa phương [2].
Kết quả cho thấy chỉ cần 125 g thân và lá tươi rau sam nhỏ có thể cung cấp 100% nhu cầu sắt khuyến nghị hàng ngày (RDA) cho người lớn (tính theo mức chuẩn 10 mg sắt/ngày nếu hấp thu trọn vẹn) [2]. Cây cũng cung cấp 35% nhu cầu kẽm khuyến nghị hàng ngày cho phụ nữ đang cho con bú (mức RDA là 12 mg/ngày) [2]. Phần trên mặt đất tươi chứa hàm lượng canxi đạt mức 118 mg/100 g trọng lượng tươi [2]. Nghiên cứu này thuần túy về dinh dưỡng khoáng chất, không kiểm tra tác động hạ đường huyết [2].
Bằng chứng liên quan từ rau sam thông thường
Nhiều người nhầm lẫn rau sam nhỏ (Portulaca quadrifida) với rau sam thông thường (Portulaca oleracea). Dữ liệu hạ đường huyết và bảo vệ chuyển hóa hiện tại chủ yếu ghi nhận trên loài rau sam thông thường.
Một nghiên cứu năm 2017 đánh giá tác dụng của cao chiết nước rau sam thông thường (Portulaca oleracea) trên chuột cống đực bị đái tháo đường do tiêm streptozotocin (STZ) [3]. Chuột chia thành các lô 8 con, dùng liều 100, 200 và 400 mg/kg/ngày trong 4 tuần [3]. STZ làm tăng glucose, chất chỉ thị oxy hóa malondialdehyde (MDA), các chất gây viêm IL-6, TNF-alpha và giảm glutathione (GSH) cùng tổng trạng thái chống oxy hóa (TAS) (p < 0,01) [3]. Chiết xuất rau sam giúp cải thiện đáng kể các chỉ số glucose, MDA, IL-6, TNF-alpha, GSH và TAS so với nhóm bệnh không điều trị (p < 0,05) [3].
Năm 2014, một nghiên cứu khác can thiệp trên 12 chuột cống trắng Wistar đực cho ăn chế độ giàu 1% cholesterol trong 10 ngày [4]. Sau đó, chuột tăng cholesterol được chia nhóm bổ sung 0,5% cao đông khô rau sam (Portulaca oleracea) trong 4 tuần [4]. Kết quả cho thấy nhóm dùng rau sam giảm cholesterol toàn phần 1,6 lần, giảm triglycerid huyết thanh 1,8 lần và triglycerid tại gan 1,6 lần so với nhóm đối chứng [4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận tăng hoạt tính enzyme LCAT lên 1,2 lần và tăng apolipoprotein A-I lên 2 lần, hỗ trợ vận chuyển cholesterol ngược chống xơ vữa [4].
Cần nhấn mạnh đây là kết quả của loài rau sam thông thường trên chuột cống, hoàn toàn không thể đánh đồng hay suy diễn trực tiếp sang công dụng của rau sam nhỏ trên con người.
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Rau sam nhỏ có giá trị như một loại rau ăn giàu vi chất. Cây cung cấp nguồn sắt, kẽm và canxi dồi dào trong khẩu phần ăn hàng ngày [2]. Các chất chống oxy hóa tự nhiên như flavonoid và phenol trong cây hỗ trợ bảo vệ tế bào khỏi stress oxy hóa [1].
Tuy vậy, giới hạn bằng chứng hiện tại rất rõ ràng. Chưa có nghiên cứu lâm sàng nào đo lường mức giảm HbA1c hay chỉ số đường huyết lúc đói trên bệnh nhân dùng rau sam nhỏ. Dữ liệu y học hiện đại đối với tác dụng trị đái tháo đường của loài này chỉ dừng ở mức ghi nhận bài thuốc truyền thống tại châu Phi [1].
Mọi quảng cáo coi rau sam nhỏ là thần dược hạ đường huyết, thay thế thuốc chữa bệnh tiểu đường đều không có cơ sở khoa học.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng rau dại hạ đường huyết
Hiểu lầm lớn nhất là tin rằng thảo dược thiên nhiên an toàn và có thể bỏ thuốc điều trị theo toa. Người bệnh tự ý ngưng thuốc điều trị tiểu đường chuyển sang uống nước sắc rau sam nhỏ có nguy cơ đối mặt biến chứng cấp tính do đường huyết tăng vọt.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng mọi loài thuộc họ Rau sam. Rau sam nhỏ (P. quadrifida) và rau sam thông thường (P. oleracea) là hai loài khác nhau, thành phần hoạt chất và dữ liệu nghiên cứu không tương đương [1, 2].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng hàm lượng khoáng chất tính toán trên giấy tờ hấp thu trọn vẹn vào cơ thể. Nghiên cứu chỉ rõ việc tính toán nhu cầu sắt chưa xét đến các yếu tố kháng dinh dưỡng có thể làm giảm khả năng hấp thu khoáng chất trong thực tế [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người mắc bệnh đái tháo đường type 1 và type 2 đang điều trị thuốc tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược thay thuốc. Việc phối hợp nước thảo dược đậm đặc thiếu kiểm soát có thể gây tương tác không mong muốn hoặc ảnh hưởng chức năng gan, thận.
Phụ nữ mang thai và cho con bú cần thận trọng. Dù nghiên cứu cho thấy rau sam nhỏ chứa kẽm hỗ trợ nhu cầu dinh dưỡng của phụ nữ cho con bú (35% RDA trong 500 g phần ăn) [2], tính an toàn dược lý liều cao chưa được xác lập.
Người có cơ địa dị ứng thực vật hoặc mắc bệnh lý dạ dày, tiêu hóa mãn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng cây thuốc hoang dã làm thực phẩm thường xuyên.
Cách áp dụng thực tế an toàn
Người dân chỉ nên xem rau sam nhỏ như một loại rau bổ sung dinh dưỡng khoáng chất trong bữa ăn, không dùng làm thuốc chữa bệnh.
- Lượng dùng: Dùng lượng vừa phải như một loại rau ăn kèm định kỳ, không lạm dụng ăn liên tục số lượng lớn thay thế bữa ăn chính.
- Cách chế biến: Rửa thật sạch dưới vòi nước để loại bỏ đất cát, vi khuẩn và ký sinh trùng bám trên cây mọc bò sát đất. Nên nấu chín kỹ trước khi ăn để giảm các yếu tố kháng dinh dưỡng tự nhiên [2].
- Thời điểm: Dùng trong các bữa ăn chính như canh rau hoặc rau luộc thông thường.
- Kết hợp: Phối hợp đa dạng cùng các nhóm thực phẩm giàu đạm, chất xơ khác. Người bệnh tiểu đường phải tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa, kết hợp tập luyện thể dục đều đặn.
Rau sam nhỏ là nguồn thực phẩm giàu sắt, canxi và hợp chất chống oxy hóa tự nhiên hữu ích [1, 6]. Tuy nhiên, chưa có bằng chứng khoa học trên người chứng minh loại rau này có khả năng hạ hoặc trị bệnh đái tháo đường. Người bệnh cần tỉnh táo, duy trì lối sống lành mạnh và tuân thủ hướng dẫn y khoa thay vì phụ thuộc vào các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng.
