Thực hư chuyện rễ đinh lăng càng già càng quý

Nhiều người có thói quen săn lùng các củ đinh lăng nhiều năm tuổi, thậm chí trả giá cao cho những gốc cây 10 năm, 20 năm vì tin rằng rễ càng để lâu thì dược tính càng vượt trội. Đinh lăng vốn được ví von dân dã là "nhân sâm của người nghèo", thường xuất hiện trong các bình rượu ngâm gia đình hoặc các bài thuốc bồi bổ thể lực.

Tuy nhiên, liệu có phải cứ rễ đinh lăng càng nhiều năm tuổi thì hàm lượng saponin và acid amin càng cao? Theo các dữ liệu sinh học hiện nay, chu kỳ canh tác tự nhiên phổ biến của đinh lăng thường kéo dài từ 3 đến 5 năm [1]. Việc tích lũy hoạt chất trong rễ cây phụ thuộc vào nhiều yếu tố sinh học, và hiện chưa có bằng chứng nghiên cứu công bố nào xác nhận rễ 10 năm vượt trội hơn hẳn rễ 3 hay 5 năm về các chỉ số định lượng cụ thể.

Thành phần dinh dưỡng và cơ chế tích lũy dược tính

Đinh lăng (Polyscias fruticosa) thuộc họ Nhân sâm (Araliaceae), phân bố tự nhiên và trồng nhiều tại Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam [2]. Rễ là cơ quan chính tổng hợp và tích lũy các saponin triterpenoid – nhóm hoạt chất tạo nên giá trị sinh học quan trọng [1].

Bên cạnh saponin, toàn cây đinh lăng chứa hệ dưỡng chất phong phú gồm alkaloid, các vitamin như B1, B2, B6, vitamin C, cùng 20 loại acid amin khác nhau [2]. Dược liệu này còn chứa glycosid, sterol, phytosterol, tanin, acid hữu cơ, tinh dầu và các loại đường như glucose, glucuronic acid, galactose [2]. Dù lá cũng chứa saponin triterpen khoảng 1,65% nhưng hàm lượng dưỡng chất trong lá vẫn thấp hơn so với rễ [2].

Cơ chế sinh học giải thích giá trị của rễ nằm ở nhóm saponin triterpenoid với các đặc tính kháng viêm, hạ đường huyết và gây độc tế bào bất thường [1]. Dù vậy, nồng độ saponin tự nhiên trong rễ được đánh giá là tương đối thấp [1]. Việc cây sinh trưởng chậm trong tự nhiên khiến chu kỳ thu hoạch kéo dài từ 3 đến 5 năm, dẫn đến hiệu quả kinh tế thu hái truyền thống chưa cao [1].

Bằng chứng khoa học về nồng độ saponin theo năm tuổi

Nhiều người kỳ vọng có bảng số liệu rõ ràng so sánh từng mốc 3 năm, 5 năm và 10 năm. Dù vậy, các nhà khoa học chỉ rõ hiện nay đinh lăng vẫn chưa có một bảng thành phần hóa học cụ thể và hoàn chỉnh, các công trình vẫn đang trong giai đoạn tiếp tục phân tích và tổng hợp [2].

Về mốc 3 năm tuổi, một nghiên cứu tổng hợp năm 2025 dẫn lại công trình của Loc và cộng sự cho thấy dữ liệu cụ thể từ mẫu cây [1]. Nhóm tác giả lấy mẫu từ lá của cây đinh lăng 3 năm tuổi trồng trong nhà kính để tạo rễ bất định trong môi trường nuôi cấy nhân tạo [1]. Kết quả phân tích trọng lượng cho thấy, rễ bất định nuôi cấy đạt hàm lượng saponin khô là 1,67%, tương đương 83,5% so với hàm lượng saponin tìm thấy ở rễ cây trồng tự nhiên ngoài đồng ruộng (đạt mức 1,99%) [1].

Về mốc 5 năm tuổi, các tài liệu xác định chu kỳ canh tác chuẩn của cây kéo dài từ 3 đến 5 năm [1]. Khi cây đạt độ tuổi này, rễ đã tích lũy đủ sinh khối và hàm lượng saponin để thu hoạch phục vụ sản xuất. Tuy nhiên, trích đoạn nghiên cứu hiện có chưa cung cấp bảng định lượng riêng biệt đối đầu giữa mốc 5 năm và 10 năm về tỷ lệ saponin hay acid amin.

Về mốc 10 năm tuổi, hiện hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm định lượng độc lập công bố nồng độ saponin hay từng acid amin. Do đó, quan niệm rễ 10 năm tuổi có dược tính gấp nhiều lần rễ 3 đến 5 năm chỉ là kinh nghiệm truyền miệng, chưa có cơ sở khoa học đối chứng xác thực.

Các nghiên cứu phân tích hoạt chất chuyên sâu

Nghiên cứu về thành phần hóa học của đinh lăng đã đạt nhiều bước tiến qua các phương pháp phân tích hiện đại. Các nhà khoa học đã nhận diện hơn 120 chất chuyển hóa trong cây, bao gồm saponin triterpenoid, polyphenol, sterol, hợp chất bay hơi, polyacetylene và acid béo [3].

Một nghiên cứu công bố năm 1998 đã phân lập thành công từ lá và rễ đinh lăng tám loại saponin acid oleanolic mới, đặt tên từ polyscioside A đến H, cùng ba saponin đã biết nhờ công nghệ cộng hưởng từ hạt nhân phổ NMR [4]. Nghiên cứu năm 2025 cũng chỉ ra các saponin tiêu biểu có cơ chế hoạt động rõ ràng như chikusetsusaponin IVa, Polyscias fruticosa saponin (PFS) và zingibroside R1 [3].

Nhằm khắc phục tình trạng nồng độ saponin tự nhiên thấp và chu kỳ thu hoạch 3-5 năm kéo dài, công nghệ sinh học đã can thiệp vào quá trình tạo rễ bất định [1]. Nghiên cứu của Le và cộng sự ghi nhận khi xử lý rễ nuôi cấy với chất kích thích jasmonic acid (JA) ở liều 2,5 mM, tổng hàm lượng saponin đạt 167,19 +- 3,29 mg/L dịch chiết (tương đương aescin), tăng gấp hơn ba lần so với nhóm đối chứng không xử lý (54,08 mg/L) [1].

Ở một loài cùng chi là Polyscias filicifolia, nghiên cứu năm 2021 cũng chứng minh sự tăng trưởng tự nhiên diễn ra chậm [5]. Phân tích hóa học trên cây tái sinh qua phôi sinh học ghi nhận hàm lượng acid oleanolic đạt 439,72 microg/g trọng lượng khô, acid ursolic đạt 111,85 microg/g trọng lượng khô và hederagenin là 19,07 microg/g trọng lượng khô [5].

Tác dụng dược lý từ lá và rễ đinh lăng

Dù rễ là nơi tập trung tích lũy saponin, các bộ phận khác như lá đinh lăng cũng chứng minh nhiều hoạt tính sinh học giá trị trong các thử nghiệm tiền lâm sàng.

Một nghiên cứu năm 2018 kiểm tra hoạt tính của saponin triterpenoid PFS chiết xuất từ lá đinh lăng [6]. Thử nghiệm cho thấy hoạt chất PFS ức chế mạnh men alpha-amylase từ tụy lợn và alpha-glucosidase từ nấm men [6]. Khi thử nghiệm dung nạp đường trên chuột ăn chế độ nhiều sucrose, liều PFS 100 mg/kg thể trọng đã làm giảm đáng kể mức đường huyết sau ăn ở động vật [6].

Nghiên cứu năm 2022 trên mô hình ruồi giấm (Drosophila melanogaster) bị suy thoái thần kinh tương tự Parkinson ghi nhận chiết xuất lá đinh lăng giúp làm chậm quá trình thoái hóa nơ-ron dopaminergic ở cả giai đoạn ấu trùng lẫn trưởng thành [7]. Điều này góp phần cải thiện khả năng vận động của ruồi thí nghiệm [7].

Năm 2023, phân tích qua phương pháp dược lý mạng và tế bào xác định 71 hợp chất thân dầu trong lá đinh lăng có khả năng chống oxy hóa mạnh, kích thích biểu hiện catalase và heme oxygenase-1 trên dòng tế bào RAW 264.7, đồng thời giảm các yếu tố tiền viêm ở đại thực bào [8].

Hiểu lầm thường gặp về tuổi cây đinh lăng

Hiểu lầm lớn nhất của người tiêu dùng là cho rằng rễ đinh lăng trồng càng lâu năm thì giá trị chữa bệnh càng cao. Việc gán ghép rễ 10 năm có phẩm chất tốt vượt trội thường do tâm lý so sánh với nhân sâm hoặc chiêu trò đẩy giá trên thị trường.

Thực tế, rễ cây ngoài đồng ruộng ở mốc 3 năm tuổi đã chứa khoảng 1,99% saponin khô [1]. Sau chu kỳ 3 đến 5 năm, thân rễ có thể già hóa, lõi gỗ hóa tăng lên nhưng chưa có bằng chứng nào ghi nhận tỷ lệ hoạt chất saponin tiếp tục tăng vọt theo thời gian.

Một hiểu lầm khác là chỉ có rễ mới có giá trị sử dụng. Mặc dù rễ chứa nhiều dưỡng chất hơn, lá đinh lăng vẫn chứa 1,65% saponin triterpen [2] cùng polyphenol và flavonoid mang lại hoạt tính chống oxy hóa [7], giảm đường huyết [6] và kháng viêm rõ rệt [8].

Ai nên thận trọng khi sử dụng đinh lăng?

Dù là thảo dược quen thuộc, saponin trong đinh lăng có đặc tính phá huyết và gây độc tế bào ở nồng độ nhất định [1]. Việc lạm dụng các chế phẩm rễ ngâm rượu hoặc thuốc sắc liều cao có thể gây mệt mỏi, nôn nao hoặc rối loạn tiêu hóa.

Người có bệnh lý nền mạn tính, người đang dùng thuốc điều trị tiểu đường cần hết sức cẩn trọng khi uống đinh lăng đậm đặc, bởi saponin PFS có thể làm hạ đường huyết, dễ tương tác bất lợi với thuốc điều trị [6]. Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý dùng các loại rượu ngâm hay bài thuốc từ rễ đinh lăng khi chưa có chỉ định y khoa.

Gợi ý sử dụng đinh lăng an toàn trong đời sống

Người tiêu dùng khi tìm mua rễ đinh lăng làm dược liệu chỉ cần chọn củ đạt độ tuổi từ 3 đến 5 năm [1]. Củ trong độ tuổi này đã hoàn thành chu kỳ sinh trưởng tiêu chuẩn, đảm bảo hàm lượng saponin tự nhiên và tránh lãng phí tiền bạc vào các gốc cây già bị thổi phồng giá trị.

Nên dùng đinh lăng với lượng vừa phải, không uống rượu ngâm rễ đinh lăng thay cho đồ uống hàng ngày. Đối với lá tươi, có thể sử dụng làm rau ăn kèm hoặc nấu canh, hãm trà ở lượng chừng mực. Nếu muốn dùng đinh lăng để hỗ trợ điều trị bệnh, người dân nên tham khảo ý kiến bác sĩ y học cổ truyền để được hướng dẫn liều lượng thích hợp.

Đinh lăng là cây thuốc quý mang lại nhiều lợi ích bồi bổ và hỗ trợ sức khỏe. Tuy nhiên, người dùng cần tỉnh táo trước các đồn thổi về tuổi thọ của củ, lựa chọn dược liệu từ 3 đến 5 năm tuổi đúng chuẩn và dùng đúng liều lượng để đạt hiệu quả an toàn nhất.