Sau những bữa tiệc tùng nhiều bia rượu, không ít người bất ngờ khi nhận kết quả xét nghiệm máu với chỉ số mỡ máu, đặc biệt là triglyceride, tăng vọt. Nhiều người lầm tưởng chỉ thức ăn dầu mỡ mới làm tăng mỡ máu, còn thức uống có cồn chỉ gây hại cho gan hoặc dạ dày.

Thực tế, rượu bia tác động trực tiếp và mạnh mẽ lên quá trình chuyển hóa lipid tại gan [1], [2]. Khi cồn đi vào cơ thể, gan buộc phải thay đổi toàn bộ ưu tiên chuyển hóa, kích thích sản sinh ồ ạt các hạt mỡ vận chuyển và làm chỉ số triglyceride trong máu tăng cao đột biến [1], [3].

Cồn chuyển hóa tại gan và nguồn gốc tích tụ chất béo

Triglyceride trong máu phần lớn được vận chuyển bởi hai loại hạt lipoprotein chính: chylomicron (có nguồn gốc từ thức ăn hấp thu qua ruột) và VLDL (lipoprotein tỷ trọng rất thấp, do gan tự tổng hợp) [1], [4]. Trong điều kiện bình thường, gan thu nhận axit béo từ nhiều nguồn: axit béo tự do từ mô mỡ, axit béo từ thức ăn thừa qua hạt tàn dư chylomicron, hoặc tự tổng hợp mới (de novo) từ chất bột đường [5], [2].

Khi rượu bia xuất hiện, quá trình oxy hóa cồn diễn ra chủ yếu tại tế bào gan và gây biến đổi chuyển hóa sâu sắc [2]. Hoạt động oxy hóa ethanol làm giảm quá trình đốt cháy (oxy hóa) axit béo bình thường, đồng thời thúc đẩy quá trình tổng hợp axit béo mới ngay tại gan [2]. Nguồn axit béo dồi dào từ mô mỡ đổ về kết hợp với mỡ từ thức ăn tạo nên một lượng cơ chất khổng lồ [2]. Gan không kịp đốt cháy lượng mỡ này mà buộc phải gắn chúng vào khung phân tử để biến thành triglyceride [1], [2].

Cơ chế kích thích gan tăng tổng hợp và tiết VLDL

Khi nồng độ triglyceride nội bào tăng vọt, gan phải tìm cách giải phóng lượng mỡ thừa này vào tuần hoàn để tránh ứ đọng phá hủy tế bào [1], [3]. Cơ chế chủ yếu là lắp ráp các phân tử triglyceride vào các hạt VLDL lớn để tiết ra máu [1], [3].

Bên cạnh việc kích thích gan sản xuất hạt mỡ mới, cồn còn can thiệp vào quá trình dọn dẹp mỡ khỏi máu. Khi uống rượu bia cùng bữa ăn, cồn gây ức chế cấp tính hoạt tính của enzym lipoprotein lipase – enzym giữ vai trò phân giải chylomicron và các mảnh tàn dư VLDL trong lòng mạch [1]. Sự kết hợp giữa hai yếu tố "tăng sản xuất ở gan" và "giảm phân hủy tại ngoại vi" dẫn đến hiện tượng bùng nổ chỉ số triglyceride máu sau ăn, đặc biệt là các bữa ăn chứa nhiều chất béo bão hòa [1].

Bằng chứng khoa học về tác động của rượu lên hạt VLDL

Mối liên hệ giữa cồn và sự gia tăng các hạt vận chuyển mỡ đã được ghi nhận qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng:

Một nghiên cứu thực nghiệm trên loài khỉ đầu chó được cho ăn khẩu phần chứa 50% năng lượng từ ethanol kéo dài từ 5 đến 16 tháng nhằm đánh giá chuyển hóa lipid [3]. Kết quả cho thấy nhóm tiêu thụ cồn phát triển tổn thương gan giai đoạn sớm kèm theo tăng triglyceride máu rõ rệt [3]. Ở trạng thái nhịn ăn, lượng triglyceride tăng gấp 6 lần trong các phân đoạn VLDL và IDL [3]. Đáng chú ý, lượng VLDL-triglyceride do gan tiết vào tĩnh mạch gan đã tăng gấp 3 lần [3]. Các hạt VLDL này có kích thước lớn bất thường với đặc tính nổi Sf lớn hơn 400, khác hẳn với kích thước Sf 20-400 ở nhóm đối chứng [3].

Một nghiên cứu lâm sàng công bố năm 1984 đã tiến hành đo đạc động học chu chuyển VLDL-triglyceride ở 10 nam giới nghiện rượu không có bệnh gan và nhóm đối chứng tương đồng [6]. Kết quả cho thấy trước khi cai rượu, tốc độ chu chuyển tổng thể (sản xuất) và tốc độ thoái giáng của VLDL-triglyceride đều tăng có ý nghĩa thống kê (P < 0,05) ở người uống rượu [6]. Sau 2 tuần ngừng uống rượu hoàn toàn, cả tốc độ tổng hợp và tốc độ phân giải VLDL đều hồi phục về mức bình thường [6].

Ngoài ra, ở người khỏe mạnh về mặt chuyển hóa, việc dung nạp ethanol cũng có thể kích khởi tình trạng tăng triglyceride máu có thể đảo ngược [2]. Các nghiên cứu này cho thấy sự gia tăng mỡ máu sau uống rượu có tính phục hồi nếu loại bỏ cồn kịp thời [2], [6].

Lợi ích giả tạo và giới hạn của bằng chứng

Nhiều người thường nghe thông tin uống rượu làm tăng chỉ số "mỡ tốt" HDL cholesterol nên chủ quan [2], [6]. Nghiên cứu năm 1984 ghi nhận người uống rượu mạn tính có HDL cao hơn và LDL thấp hơn nhóm đối chứng, liên quan đến việc tăng thanh thải hạt VLDL và chuyển các thành phần bề mặt sang hạt HDL [6].

Tuy nhiên, sự gia tăng này không đồng nghĩa với việc cồn bảo vệ hệ tim mạch hoàn toàn. Nồng độ VLDL trong máu đã được chứng minh có tương quan với nguy cơ sinh xơ vữa động mạch ở người trung niên [2]. Các nhà khoa học khẳng định còn quá sớm để kết luận việc biến đổi lipoprotein do cồn đem lại lợi ích hay thúc đẩy xơ vữa động mạch [2]. Không thể lấy lý do tăng HDL để biện minh cho việc lạm dụng rượu bia khi nguy cơ gây hại gan và rối loạn chuyển hóa là hiển nhiên [1], [2].

Hiểu lầm thường gặp về rượu bia và mỡ máu

Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là: "Chỉ khi nào uống rượu say xỉn nhiều năm mới bị tăng mỡ máu". Thực tế, một liều cồn cấp tính đi kèm bữa ăn nhiều mỡ lập tức làm chậm quá trình dọn dẹp chylomicron và tạo đỉnh triglyceride sau ăn cao hơn hẳn bình thường [1].

Hiểu lầm thứ hai là: "Uống rượu xịn, rượu vang thì không lo tăng triglyceride". Bất kể nguồn gốc từ bia hay rượu vang, chính phân tử ethanol là thủ phạm gây ức chế oxy hóa axit béo và thúc đẩy tổng hợp mỡ tại gan [1], [2]. Nếu bữa nhậu có thêm các món chiên xào, thịt mỡ hay nhiều đường ngọt, áp lực lên chuyển hóa lipid tại gan sẽ càng nặng nề [1], [5].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Tác động của cồn không giống nhau trên mọi cá nhân. Một số người có thể gặp nguy hiểm tính mạng nếu uống rượu khi đã có sẵn bệnh nền chuyển hóa:

  • Người mắc bệnh đái tháo đường type 2 hoặc béo phì: Tình trạng kháng insulin vốn đã kích thích gan tăng sản xuất các hạt mỡ VLDL [7], [8]. Khi cộng hưởng thêm tác động của cồn, người bệnh có thể xuất hiện hội chứng tăng triglyceride máu nặng do rượu (SHIBA), làm tăng vọt nguy cơ viêm tụy cấp nguy hiểm [1].
  • Người đang dùng các thuốc gây tăng triglyceride: Nhóm người đang điều trị bằng thuốc chẹn beta, corticoid, thuốc lợi tiểu, estrogen, thuốc ức chế miễn dịch hoặc thuốc kháng virus cần thận trọng tối đa, vì các loại thuốc này kết hợp với rượu sẽ làm rối loạn lipid máu trầm trọng hơn [1].
  • Người có tiền sử mỡ máu cao di truyền hoặc suy giảm chức năng gan [1], [7].

Lời khuyên áp dụng vào thực tế đời sống

Để kiểm soát chỉ số triglyceride và bảo vệ sức khỏe lá gan, người trưởng thành nên lưu ý những nguyên tắc thực tế sau:

  • Tiết chế lượng cồn: Hạn chế tối đa rượu bia, đặc biệt không uống dồn một lượng lớn trong một buổi. Khi cần kiểm tra mỡ máu, nên kiêng cồn hoàn toàn vài ngày trước khi lấy máu để kết quả xét nghiệm phản ánh đúng thực tế [2], [6].
  • Tách biệt cồn khỏi bữa ăn giàu chất béo: Tránh thói quen nhậu cùng các món chứa nhiều mỡ động vật, đồ chiên rán ngập dầu vì cồn sẽ ức chế enzym phân giải, làm mỡ tích tụ trong máu lâu hơn [1].
  • Chế độ ăn uống cân bằng: Giảm lượng đường và chất béo nạp vào để giải tỏa bớt áp lực dư thừa axit béo cho gan [5]. Bổ sung chất xơ từ rau xanh, uống đủ nước lọc.
  • Tăng cường vận động: Duy trì hoạt động thể chất đều đặn và giảm cân hợp lý giúp điều hòa dòng vận chuyển axit béo, cải thiện độ nhạy insulin và giảm gánh nặng mỡ máu [5], [7].

Chỉ số triglyceride tăng cao do rượu bia là một cảnh báo sớm từ lá gan đang quá tải chuyển hóa [1], [3]. Nhận biết sự biến đổi này giúp mỗi người chủ động điều chỉnh lối sống, thăm khám định kỳ và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa nếu có bệnh lý nền kèm theo [1].