Nhiều người có thói quen nhâm nhi ly rượu vang trong bữa tối hoặc uống vài chén rượu mạnh khi gặp gỡ bạn bè. Tuy nhiên, với người có nồng độ axit uric cao, câu hỏi thường trực là loại rượu nào dễ làm bùng phát cơn đau khớp dữ dội hơn. Không ít người tin rằng rượu vang nhẹ nhàng, lành tính hơn nên sẽ an toàn cho bệnh gút so với các loại rượu chưng cất nồng độ cao.

Thực tế nghiên cứu cho thấy rượu mạnh kích hoạt nguy cơ tăng axit uric và khởi phát bệnh gút rõ rệt hơn rượu vang ở người khỏe mạnh [3, 7]. Dù vậy, khi đã mắc bệnh gút, cả rượu mạnh lẫn rượu vang đều làm tăng nguy cơ bùng phát cơn đau cấp tính trong vòng 24 giờ sau khi uống [1]. Sự khác biệt nằm ở nồng độ cồn, cơ chế chuyển hóa và hàm lượng các hoạt chất đi kèm trong từng loại đồ uống [2].

Rượu tác động lên axit uric trong cơ thể như thế nào?

Cơ chế khiến đồ uống có cồn làm tăng axit uric máu bắt nguồn chủ yếu từ chính thành phần ethanol [5, 7]. Khi cơ thể dung nạp cồn, gan phải ưu tiên chuyển hóa ethanol, quá trình này thúc đẩy giáng hóa adenosine triphosphate (ATP) thành adenosine monophosphate (AMP), từ đó kích thích sản sinh nhiều axit uric hơn trong máu [2]. Đồng thời, quá trình chuyển hóa cồn tạo ra axit lactic, chất này cạnh tranh đào thải với urat tại ống thận, dẫn đến việc thận giảm bài tiết axit uric ra nước tiểu [3].

Bên cạnh ethanol, các yếu tố về chuyển hóa purine và tình trạng stress oxy hóa cũng đóng vai trò trực tiếp vào việc bùng phát các đợt viêm [2]. Rượu mạnh chứa hàm lượng cồn nguyên chất rất cao trên mỗi khẩu phần, khiến nồng độ ethanol trong máu tăng vọt nhanh chóng. Điều này kéo theo tình trạng giữ muối urat và tăng axit uric máu diễn ra dồn dập [3].

Ngược lại, rượu vang có nồng độ ethanol thấp hơn rượu mạnh và chứa một số hợp chất chống oxy hóa tự nhiên [1, 5]. Một số ý kiến cho rằng các hợp chất polyphenol và phytoestrogen trong rượu vang có thể mang lại tác dụng kháng viêm hoặc hỗ trợ bảo vệ nhất định [1, 5]. Tuy nhiên, nếu lượng cồn nạp vào vượt mức kiểm soát, tác động tiêu cực của ethanol vẫn chiếm ưu thế hoàn toàn [1, 2].

Bằng chứng so sánh: Rượu mạnh làm tăng axit uric mạnh hơn rượu vang

Nhiều công trình dịch tễ học quy mô lớn đã đi sâu phân tích nồng độ axit uric huyết thanh bị ảnh hưởng ra sao trước từng loại đồ uống có cồn riêng biệt.

Một nghiên cứu cắt ngang dựa trên khảo sát sức khỏe NHANES ghi nhận axit uric huyết thanh tăng đáng kể theo lượng rượu mạnh tiêu thụ sau khi hiệu chỉnh theo độ tuổi [3]. Cụ thể, axit uric tăng thêm 0,29 mg/dl (khoảng tin cậy 95%: 0,14 đến 0,45) cho mỗi khẩu phần rượu mạnh mỗi ngày [3]. Mức tăng này vẫn có ý nghĩa thống kê sau khi các nhà nghiên cứu hiệu chỉnh thêm các yếu tố gây nhiễu như chế độ ăn, thuốc lợi tiểu, huyết áp, chỉ số khối cơ thể (BMI) và creatinine [3]. Trái lại, nghiên cứu này không quan sát thấy mối liên quan có ý nghĩa giữa việc uống rượu vang và sự gia tăng nồng độ axit uric huyết thanh [3].

Nghiên cứu theo dõi tiến cứu trong suốt 12 năm (1986–1998) trên 47.150 nam giới không có tiền sử bệnh gút ban đầu đã củng cố thêm nhận định trên [4]. Trong thời gian theo dõi, các tác giả xác nhận 730 trường hợp mới mắc gút theo tiêu chuẩn của Hội Thấp khớp học Hoa Kỳ [4]. Kết quả cho thấy nguy cơ mắc gút tăng dần theo lượng cồn nạp vào mỗi ngày so với người không uống rượu: tỷ số nguy cơ tương đối (RR) là 1,32 đối với mức 10,0–14,9 g cồn/ngày; 1,49 đối với mức 15,0–29,9 g cồn/ngày; 1,96 đối với mức 30,0–49,9 g cồn/ngày và đạt 2,53 (khoảng tin cậy 95%: 1,73 đến 3,70) khi uống từ 50 g cồn/ngày trở lên (p xu hướng < 0,0001) [4].

Khi phân tích riêng từng loại đồ uống, việc tiêu thụ rượu mạnh làm tăng nguy cơ mắc bệnh gút mới với tỷ số nguy cơ tương đối đa biến là 1,15 (khoảng tin cậy 95%: 1,04 đến 1,28) cho mỗi ly tiêu chuẩn mỗi ngày [4]. Ngược lại, rượu vang ở mức uống 4-oz (khoảng 118 ml) mỗi ngày không làm tăng nguy cơ mắc mới, với RR là 1,04 (khoảng tin cậy 95%: 0,88 đến 1,22) [4].

Dữ liệu gần đây từ Ngân hàng sinh học Vương quốc Anh (UK Biobank) theo dõi 331.865 người tham gia trong thời gian trung bình 11,7 năm đã ghi nhận 5.728 ca mắc gút mới [5]. Sử dụng mô hình hồi quy Cox, nghiên cứu chỉ ra rượu mạnh làm tăng nguy cơ mắc gút ở mọi mức tiêu thụ [5]. Trong khi đó, việc uống nhẹ rượu vang đỏ hoặc rượu vang tăng độ lại liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc gút [5]. Mặc dù vậy, nghiên cứu này có giới hạn là dữ liệu uống rượu dựa trên tự báo cáo định kỳ, và mối quan hệ giảm nguy cơ dạng chữ J chỉ quan sát thấy rõ ở nữ giới (HR 0,78, khoảng tin cậy 95%: 0,65 đến 0,94, p = 0,01) chứ không thấy ở nam giới [5].

Tại New Zealand, một nghiên cứu di truyền học trên các nhóm dân số cũng cho thấy việc tiêu thụ rượu mạnh liên quan đến tăng nguy cơ mắc gút ở nhóm người da trắng gốc Âu, trong khi việc dùng rượu vang lại liên quan đến việc giảm nguy cơ mắc bệnh ở nhóm đối tượng này [6].

Cảnh báo từ nghiên cứu: Đã mắc gút thì rượu vang hay rượu mạnh đều nguy hiểm

Mặc dù rượu vang có vẻ "nhẹ tội" hơn rượu mạnh trong các khảo sát về nguy cơ khởi phát bệnh ban đầu, bức tranh hoàn toàn thay đổi đối với những người đã có sẵn bệnh gút trong người.

Một nghiên cứu thiết kế bắt chéo ca bệnh (case-crossover) thực hiện trực tuyến tại Hoa Kỳ theo dõi 724 bệnh nhân gút (78% là nam giới, độ tuổi trung bình 54) có ít nhất một đợt đau trong vòng một năm theo dõi [1]. Nghiên cứu này đánh giá mối liên hệ giữa việc uống rượu trong vòng 24 giờ trước đó với nguy cơ bùng phát đợt gút cấp, sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu [1].

Kết quả cho thấy nguy cơ tái phát cơn gút tăng phụ thuộc rõ rệt vào liều lượng cồn dung nạp (p xu hướng < 0,001) [1]. Nguy cơ bùng phát cơn gút cao gấp 1,36 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,00 đến 1,88) khi uống trên 1 đến 2 đơn vị đồ uống có cồn, và tăng vọt lên 1,51 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,09 đến 2,09) khi uống trên 2 đến 4 đơn vị đồ uống trong 24 giờ trước đó so với lúc không uống [1].

Điều cốt lõi là nghiên cứu phát hiện: uống rượu vang, rượu bia hay rượu mạnh đều độc lập liên quan đến việc gia tăng nguy cơ bùng phát cơn đau gút [1]. Như vậy, ngay cả lượng rượu vừa phải tiêu thụ theo đợt ngắn (uống dồn trong một bữa) cũng đủ sức châm ngòi cho khớp sưng tấy dữ dội [1].

Tổng quan hệ thống công bố năm 2022 sau khi sàng lọc hàng nghìn bài báo và phân tích 15 nghiên cứu chuyên sâu cũng tái khẳng định: việc uống rượu bia theo từng đợt sẽ kích hoạt các đợt gút cấp tính bất kể đó là loại đồ uống có cồn nào [7]. Dù một số nghiên cứu ghi nhận rượu vang có chất chống oxy hóa, đại đa số tài liệu đều nhấn mạnh uống rượu từng đợt là tác nhân kích hoạt cơn đau cấp tính [7].

Yếu tố cơ địa và di truyền cũng tạo ra sự khác biệt lớn về độ nhạy cảm trước cồn. Nghiên cứu năm 2013 chỉ ra tương tác phi cộng gộp giữa biến thể gen rs2544390 và mức tiêu thụ cồn ở quần thể người Maori và Đảo Thái Bình Dương, trong đó nhóm mang kiểu gen T-allele âm tính có nguy cơ mắc gút tăng gấp 4,18 lần khi tiếp xúc với bất kỳ lượng cồn nào so với người không uống [6]. Các biến thể gen điều hòa vận chuyển urat như SLC2A9, ABCG2 cũng như men chuyển hóa cồn ADH1B, ALDH2 quyết định tốc độ đào thải axit uric và độ nhạy cảm của từng cá nhân đối với rượu [2].

Những hiểu lầm tai hại về rượu vang và rượu mạnh

Một hiểu lầm rất phổ biến là cho rằng "uống rượu vang đỏ giúp chữa hoặc phòng ngừa được bệnh gút". Mặc dù rượu vang có chứa chất chống oxy hóa polyphenol và có nghiên cứu dịch tễ ghi nhận tỷ lệ mắc gút mới thấp hơn ở người uống vang điều độ, đồ uống này không phải là thuốc [1, 4, 5]. Với người đã có nồng độ axit uric cao trong máu, ethanol trong rượu vang vẫn làm chậm quá trình bài tiết urat qua thận và hoàn toàn có thể khởi phát cơn đau cấp [1, 2].

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "chỉ cần uống rượu mạnh nguyên chất, không pha nước ngọt thì không sợ tăng axit uric". Dù rượu mạnh không chứa purine hay đường fructose như bia hay cocktail, lượng ethanol cô đặc trong rượu mạnh vẫn trực tiếp làm tăng phân hủy purine nội sinh tại gan và ức chế bài tiết axit uric tại thận [5, 7]. Số liệu cho thấy mỗi ly rượu mạnh mỗi ngày vẫn làm tăng axit uric máu thêm 0,29 mg/dl và tăng nguy cơ mắc gút lên 1,15 lần [3, 7].

Ngoài ra, việc sử dụng các loại rượu tự nấu thủ công, rượu chưng cất không rõ nguồn gốc (moonshine) còn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc chì [3]. Chì tích tụ gây suy giảm chức năng thận, giảm bài tiết urat và tăng tổng hợp urat, dẫn đến thể bệnh gút nhiễm chì (saturnine gout) đặc biệt nguy hiểm [3].

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối thận trọng

Những người đã được chẩn đoán mắc bệnh gút, từng trải qua các đợt viêm khớp ngón chân cái hoặc khớp cổ chân sưng nóng đỏ đau, cần hạn chế tối đa mọi loại rượu, bao gồm cả rượu vang và rượu mạnh [1, 2]. Nguy cơ tái phát cơn gút có thể tăng 1,36 đến 1,51 lần chỉ sau 1 đến 4 ly rượu trong vòng 24 giờ [1].

Người có tiền sử gia đình mắc bệnh gút, người có các đột biến gen chuyển hóa urat và ethanol cũng cần cẩn trọng cao độ vì nồng độ axit uric có thể vọt lên rất nhanh sau các buổi tiệc tùng [5, 6].

Bên cạnh đó, người đang sử dụng các thuốc hạ axit uric máu hoặc thuốc điều trị các bệnh lý nền mạn tính cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi có ý định sử dụng bất kỳ loại thức uống có cồn nào, nhằm tránh tương tác thuốc và ngăn ngừa nguy cơ cơn gút bùng phát đột ngột.

Hướng dẫn thực hành: Kiểm soát đồ uống trong sinh hoạt

Để bảo vệ các khớp xương và duy trì nồng độ axit uric ổn định, người bệnh cần tuân thủ những nguyên tắc thực tế sau:

  • Giới hạn số lượng nghiêm ngặt: Nếu có chỉ định phải kiêng hoặc đã từng bị cơn gút cấp, giải pháp an toàn nhất là kiêng hoàn toàn rượu bia [1, 2]. Trong trường hợp bắt buộc phải giao tiếp, tuyệt đối không uống dồn nhiều ly cùng lúc vì nguy cơ bùng phát cơn đau tăng vọt theo liều lượng cồn nạp vào trong 24 giờ [1].
  • Lựa chọn loại thức uống khi chưa mắc bệnh: Với người khỏe mạnh muốn kiểm soát nguy cơ, dữ liệu cho thấy rượu vang đỏ uống ở mức rất nhẹ ít gây tăng axit uric hơn so với việc dùng rượu mạnh [4, 7]. Tuy nhiên, nếu đã được chẩn đoán mắc gút, quy tắc này không còn hiệu lực bảo vệ [1].
  • Uống nhiều nước lọc song song: Khi uống đồ uống có cồn, cơ thể rất dễ mất nước, làm tăng cô đặc nồng độ urat trong máu. Việc bổ sung nước lọc liên tục giúp hỗ trợ thận tăng cường đào thải các sản phẩm chuyển hóa.
  • Không uống khi bụng đói và tránh ăn kèm mồi nhiều đạm: Tránh kết hợp rượu mạnh hay rượu vang với các món nhậu quá giàu purine như nội tạng động vật, thịt đỏ hay hải sản, vì sự cộng hưởng giữa việc tăng sản sinh và giảm đào thải urat sẽ đẩy axit uric lên mức báo động.

Cả rượu vang và rượu mạnh đều có tác động nhất định đến hệ thống chuyển hóa của cơ thể. Trong khi rượu mạnh đẩy nồng độ axit uric máu tăng nhanh và trực tiếp làm tăng nguy cơ mắc bệnh gút mới, rượu vang cũng không hề vô hại khi đã có bệnh nền [2, 3, 7]. Người có nguy cơ cao hoặc đã mắc bệnh gút cần xây dựng lối sống lành mạnh, chủ động kiểm soát lượng cồn dung nạp và luôn lắng nghe tư vấn chuyên môn từ bác sĩ để bảo vệ sức khỏe xương khớp lâu dài.