Nhiều người khi dùng bọ mẩy đỏ (chi Clerodendrum) làm thuốc hoặc pha trà thường băn khoăn: nên hái dùng tươi hay phơi, sấy khô? Liệu nhiệt độ khi làm khô và quá trình đun nấu có làm hao hụt các chất chống oxy hóa quý giá hay không?

Theo các nghiên cứu về xử lý dược liệu, dạng khô thường mang lại khả năng thu hồi hoạt chất phenolic cao hơn so với mẫu tươi. Việc làm khô đúng kỹ thuật giúp phá vỡ cấu trúc mô tế bào, tạo độ xốp và ngăn chặn các enzyme tự nhiên phân hủy hoạt chất, từ đó giúp nước sôi hòa tan các hợp chất phenolic dễ dàng hơn khi sắc.

Phenolic là gì và vì sao cần bảo toàn?

Phenolic là nhóm hợp chất chuyển hóa thứ cấp dồi dào trong các loài thực vật và thảo mộc [5, 7]. Nhóm chất này mang hoạt tính chống oxy hóa cao, bảo vệ tế bào khỏi stress oxy hóa và giảm thiểu tổn thương do gốc tự do sinh ra [1, 3].

Ở lá tươi, các hợp chất này thường bị giữ chặt trong thành tế bào hoặc tạo liên kết với polysaccharide và protein [1]. Khi dược liệu chưa được xử lý khô, các phản ứng sinh hóa nội tại cùng hoạt động của enzyme oxy hóa vẫn tiếp diễn, có thể gây biến đổi và làm giảm sút chất lượng của các hợp chất phenolic theo thời gian [3, 5].

Dùng tươi hay khô: Nghiên cứu nói gì?

Quá trình sấy khô giúp ức chế vi sinh vật phát triển, ngăn chặn thoái hóa sinh hóa và kéo dài thời hạn bảo quản dược liệu [3, 5]. Đáng chú ý, việc làm khô thực vật có thể làm tăng lượng phenolic giải phóng ra dung dịch chiết xuất [1, 5].

Một nghiên cứu năm 2023 về chiết xuất vỏ cam quýt cho thấy hàm lượng polyphenol tổng số (TPC) tăng lên đáng kể sau quá trình sấy so với dịch chiết thô ban đầu [2]. Cụ thể, TPC tăng tới 35% sau 24 giờ sấy vỏ quýt clementine và tăng 24% sau 72 giờ sấy vỏ chanh (p < 0,05) [2]. Các nhà nghiên cứu giải thích rằng hiện tượng này bắt nguồn từ sự phân cắt các chuỗi phenolic polyme hoặc glycosyl hóa thành dạng tự do đơn giản hơn, dễ phản ứng hơn [2]. Khả năng ức chế gốc tự do DPPH của dịch chiết khô cũng ghi nhận sự cải thiện rõ rệt [2].

Một đánh giá tổng quan năm 2022 về cây thuốc lưu ý rằng các kỹ thuật sấy khô có thể giúp bảo toàn hoạt chất trước sự tấn công của enzyme và vi khuẩn làm hư hỏng [3]. Việc loại bỏ nước tạo độ xốp trên bề mặt mô, giúp dung môi thẩm thấu tốt hơn vào cấu trúc thực vật [3]. Ví dụ, mẫu lá ô liu sấy không khí nóng ở 120 độ C cho hiệu quả thu hồi phenolic cao hơn so với sấy đông khô (vốn làm thất thoát tới 39% polyphenol theo trọng lượng khô) [3].

Một nghiên cứu năm 2020 trên lá tươi của cây Clerodendrum volubile (chi Bọ mẩy) cũng cho thấy quy trình chuẩn bị dược liệu chuẩn mực đòi hỏi lá phải được rửa sạch và phơi khô hoàn toàn trong không khí ở nhiệt độ phòng (28-33 độ C) đến khi khối lượng không đổi, sau đó nghiền thành bột mịn rồi mới tiến hành chiết xuất [4]. Bột lá khô qua chiết xuất bằng cồn cho thấy sự hiện diện rõ ràng của phenol tổng, flavonoid, saponin, tannin cùng nhiều chất chuyển hóa quan trọng khác [4].

Tuy nhiên, hiệu quả của phương pháp làm khô cũng phụ thuộc vào từng loại thực vật và loại hợp chất [5, 7]. Nghiên cứu năm 2012 trên lá chùm ngây (Moringa oleifera) so sánh 3 phương pháp làm khô (sấy lò xo, phơi nắng và sấy khô bằng không khí môi trường) ghi nhận TPC lần lượt là 12,28, 12,65 và 13,14 mg GAE/g trọng lượng khô, với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa phương pháp sấy lò và sấy bằng không khí môi trường (p < 0,001) [5]. Ngược lại, nghiên cứu năm 2021 lại chỉ ra rằng bạc hà xanh sấy đông khô cho hàm lượng phenolic cao nhất, tiếp theo là sấy khô bằng không khí, còn sấy lò cho hàm lượng thấp nhất [6].

Nhiệt độ sấy và nhiệt độ nước sắc ảnh hưởng thế nào?

Nhiệt độ đóng vai trò quyết định trong việc bảo tồn hoặc phá hủy hoạt chất [1, 5]. Nghiên cứu năm 2023 trên vỏ clementine cho thấy sấy ở 40 độ C giúp tối ưu cả hàm lượng phenolic và flavonoid, trong khi nhiệt độ cao hơn dẫn đến sự phân hủy các chất kém bền nhiệt [2]. Tương tự, nghiên cứu năm 2022 về rong biển cũng khuyến nghị nhiệt độ sấy lò tối ưu là 40 độ C để đạt nồng độ TPC và hoạt tính chống oxy hóa tối đa [1].

Mặt khác, với một số nguyên liệu thực vật khác, nhiệt độ chiết xuất cao lại giúp dung môi hòa tan hoạt chất tốt hơn. Nghiên cứu năm 2018 tối ưu hóa quá trình chiết xuất phenolic từ vỏ bơ cho thấy nhiệt độ sấy 85 độ C đem lại lượng TPC cao nhất [7]. Trong số 47 hợp chất phenolic được định lượng, các axit phenolic tỏ ra bền vững với quá trình sấy, trong khi hợp chất procyanidin lại dễ bị nhiệt phân hủy [7]. Ở nghiên cứu lá chùm ngây năm 2012, nhiệt độ chiết xuất tối ưu được xác định lên tới 90 độ C trong thời gian 60 phút [5].

Hiểu lầm thường gặp về việc dùng thảo mộc tươi

Nhiều người mặc định dùng lá tươi mới hái trên cây là "nguyên chất" và tốt nhất. Tuy nhiên, lá tươi chứa hàm lượng nước rất lớn, làm loãng nồng độ hoạt chất khi đun nấu. Ngoài ra, thành tế bào lá tươi còn nguyên vẹn, cản trở sự khuếch tán của các phân tử phenolic ra nước [1].

Lá tươi bảo quản ở điều kiện thông thường rất nhanh hỏng do tiếp xúc với oxy, ánh sáng, độ ẩm và sự phân hủy của enzyme nội sinh [1]. Việc làm khô đúng mức không chỉ là biện pháp bảo quản mà còn là bước tiền xử lý giúp giải phóng hoạt chất [3].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù bọ mẩy đỏ là vị thuốc quen thuộc, người dùng không nên lạm dụng nước sắc quá đặc hoặc thay thế hoàn toàn nước uống hằng ngày.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần tham khảo ý kiến thầy thuốc trước khi dùng. Những người có bệnh lý nền mạn tính về gan, thận hoặc đang sử dụng thuốc điều trị theo toa cần trao đổi với bác sĩ để tránh nguy cơ tương tác thảo dược - thuốc ngoài ý muốn.

Cách áp dụng thực tế: Phơi, sấy và sắc đúng cách

Để bảo toàn tối đa lượng phenolic trong bọ mẩy đỏ, bạn có thể thực hiện theo các bước sau:

  • Sơ chế và làm khô: Rửa sạch lá tươi dưới vòi nước chảy để loại bỏ bụi bẩn, tạp chất và để ráo nước [3, 8]. Hong khô lá ở nơi râm mát, thoáng khí trong nhà hoặc dùng tủ sấy ở nhiệt độ thấp khoảng 40 độ C cho đến khi lá khô giòn đều [1, 3, 8]. Tránh phơi nắng gắt quá lâu vì tia sáng và nhiệt độ cao có thể làm oxy hóa các phenolic kém bền nhiệt [1, 3].
  • Kích thước mẫu: Sau khi lá khô giòn, vò nhẹ hoặc tán nhỏ thành kích thước hạt mịn để tăng diện tích tiếp xúc với dung môi khi đun sắc [3, 7].
  • Bảo quản: Cất dược liệu khô trong hộp kín khí, tránh ẩm, tránh ánh sáng để ngăn ngừa phản ứng phân hủy [3, 8].
  • Cách sắc nước: Dùng nước sạch đun sôi để sắc lá khô, đậy kín nắp ấm để hạn chế tiếp xúc với oxy không khí [1, 3]. Không nên đun lửa to quá lâu; thời gian sắc duy trì sôi nhẹ trong khoảng 30-60 phút là đủ để hoạt chất hòa tan [5].

Việc sử dụng bọ mẩy đỏ dạng phơi hoặc sấy khô ở nhiệt độ vừa phải giúp bảo toàn và giải phóng hợp chất phenolic tốt hơn dạng tươi. Tuy nhiên, người dùng cần sơ chế đúng cách và tham khảo ý kiến chuyên môn y tế khi áp dụng cho mục đích trị bệnh.