Nhiều người bệnh đái tháo đường có thói quen dùng thêm các loại nước sắc thảo mộc dân gian để giải nhiệt hoặc hạ chỉ số đường huyết nhanh hơn. Trong số các thảo dược quen thuộc, cây sài đất thường được người dân thu hái để nấu uống hàng ngày. Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp sài đất với các loại thuốc hạ đường huyết đang sử dụng có thể làm thay đổi kiểm soát đường huyết và tiềm ẩn những rủi ro bất lợi.
Câu trả lời ngắn gọn là người bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc tây y tuyệt đối không nên tùy tiện dùng kèm sài đất liều cao hoặc dùng kéo dài. Dữ liệu phòng thí nghiệm cho thấy sài đất sở hữu các hoạt chất có khả năng ức chế enzyme tiêu hóa đường, từ đó có thể tạo tác động hạ glucose cộng dồn khi dùng chung với thuốc tân dược. Việc phối hợp không được theo dõi chặt chẽ dễ dẫn đến tình trạng hạ đường huyết đột ngột, gây nguy hiểm tính mạng.
Nguy cơ tương tác thuốc hạ đường huyết trong điều trị đái tháo đường
Đái tháo đường típ 2 là bệnh mạn tính thường gặp ở nhóm tuổi trung niên và người cao tuổi [1]. Những người này phần lớn mắc thêm nhiều bệnh lý kèm theo như béo phì, tăng huyết áp, rối loạn lipid máu, suy tim, bệnh mạch vành hay thoái hóa khớp [1]. Tình trạng đa bệnh lý kéo theo việc phải dùng đồng thời rất nhiều loại thuốc (polymedication) [1].
Chính việc sử dụng nhiều thuốc cùng lúc làm gia tăng đáng kể nguy cơ xảy ra tương tác thuốc, đặc biệt nghiêm trọng ở bệnh nhân lớn tuổi [1]. Các thuốc hạ đường huyết đường uống phổ biến bao gồm nhóm sulfonylurea, biguanide (chủ yếu là metformin) và nhóm ức chế alpha-glucosidase điển hình là acarbose [1]. Khi bệnh nhân dùng thêm các thuốc khác, tương tác dược động học hoặc dược lực học có thể xảy ra, dẫn đến hệ quả hạ đường huyết nghiêm trọng do tác dụng của thuốc hạ đường huyết bị tăng cường quá mức [2], [1].
Cơ chế tác động và khả năng cộng hưởng của sài đất
Sài đất (tên khoa học là Wedelia chinensis) là một loài thảo mộc thuộc họ Cúc Asteraceae [3]. Các tương tác thuốc nói chung có thể chia thành hai nhóm: tương tác dược động học (ảnh hưởng hấp thu, chuyển hóa qua gan, thải trừ qua thận) và tương tác dược lực học (ảnh hưởng qua lại trực tiếp trên cùng tác động sinh học) [1].
Khi hai hay nhiều chất có cùng tác dụng sinh học được dùng chung, sự cộng hưởng tác động có thể diễn ra [2]. Một phương pháp phổ biến trong kiểm soát bệnh đái tháo đường típ 2 là ức chế hai enzyme tiêu hóa carbohydrate quan trọng: alpha-glucosidase và alpha-amylase [4]. Thuốc ức chế alpha-glucosidase như acarbose hoạt động giới hạn tại đường tiêu hóa bằng cách cản trở quá trình phân giải tinh bột thành đường đơn [1]. Nếu một thảo mộc cũng sở hữu khả năng ức chế chính các enzyme này, tác động làm chậm hấp thu đường sẽ tăng vọt hoặc làm hạ glucose máu ngoài dự tính khi phối hợp với phác đồ điều trị thường quy [4].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về sài đất và nguy cơ hạ đường huyết?
Hiện nay, các tác động chuyển hóa của sài đất chủ yếu được làm rõ thông qua các thử nghiệm sinh hóa và cô lập chất trong phòng thí nghiệm.
Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã phân tích hoạt tính ức chế enzyme alpha-amylase và alpha-glucosidase từ các thành phần hóa học trong lá cây sài đất Wedelia chinensis [4]. Trong nghiên cứu này, các nhà khoa học đã cô lập hai hợp chất mới (gồm một megastigmane sesquiterpenoid sulfonic acid và một dẫn xuất cyclohexylethanoid) cùng 7 hợp chất đã biết [4]. Cấu trúc của chúng được xác định bằng các phương pháp quang phổ (NMR 1D, 2D, IR, MS) và phương pháp Mosher cải tiến [4]. Kết quả cho thấy chiết xuất methanol của lá sài đất có khả năng ức chế cả enzyme alpha-amylase và alpha-glucosidase [4]. Đáng chú ý, hợp chất số 7 cho thấy tác dụng mạnh nhất với giá trị nồng độ ức chế 50% (IC50) là 112,8 ± 15,1 µg/mL đối với alpha-amylase và 785,9 ± 12,7 µg/mL đối với alpha-glucosidase [4]. Các hợp chất 1, 8 và 9 thể hiện khả năng ức chế ở mức trung bình [4]. Nghiên cứu chỉ ra đặc tính hạ đường huyết của lá sài đất không chỉ đến từ một hợp chất đơn lẻ mà còn nhờ sự tiếp cận của các nhóm polyphenol đối với hai enzyme tiêu hóa trên [4].
Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2020 khi phân tích về cây sài đất Wedelia chinensis đã phân lập được hai hoạt chất đặc trưng thông qua các bước tinh chế là axit vanillic và axit gallic bằng phân tích quang phổ [3]. Nghiên cứu này ghi nhận sài đất là cây thuốc có giá trị dược lý, đồng thời hai hoạt chất này cho thấy hoạt tính sinh học rất rõ rệt ở mức nồng độ ức chế 50% (I50) từ 0,04-15,4 mM với axit vanillic và 0,45-6,6 mM với axit gallic trên các mô hình thử nghiệm thực vật [3].
Về mặt lâm sàng và tương tác dược lý, một nghiên cứu trên mô hình chuột năm 2013 kiểm tra tương tác giữa thuốc voriconazole và các thuốc hạ đường huyết đường uống (gồm glibenclamide và pioglitazone) trên chuột bình thường và chuột đái tháo đường do alloxan [2]. Nghiên cứu giải thích rằng khi dùng đồng thời hai hay nhiều thuốc với thuốc trị đái tháo đường, các trường hợp hạ đường huyết xảy ra do tương tác dược động học hoặc dược lực học [2]. Dù voriconazole không tự có hoạt tính hạ đường huyết, các báo cáo tài liệu ghi nhận khi phối hợp thuốc trị đái tháo đường uống với các thuốc khác nhằm điều trị bệnh mắc kèm có thể dẫn tới hạ đường huyết nặng [2].
Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng hiện tại
Các kết quả trong ống nghiệm cho thấy sài đất có tiềm năng ức chế quá trình tiêu hóa tinh bột, tương tự cơ chế của thuốc acarbose [1], [4]. Tuy nhiên, khoảng trống nghiên cứu hiện tại còn rất lớn. Toàn bộ dữ liệu về khả năng ức chế alpha-amylase và alpha-glucosidase của sài đất mới dừng lại ở mức thử nghiệm chiết xuất lá và các hợp chất cô lập trong phòng thí nghiệm hóa sinh [4].
Chưa có thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên cơ thể người bệnh đái tháo đường nhằm đánh giá hiệu quả thực tế cũng như mức độ an toàn khi kết hợp chiết xuất sài đất với các nhóm thuốc điều trị chuẩn. Dược động học của sài đất, mức độ hấp thu các polyphenol, hay liều lượng an toàn trên người hoàn toàn chưa được thiết lập. Do đó, việc coi sài đất là giải pháp hỗ trợ điều trị đái tháo đường an toàn hay thay thế thuốc tân dược là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng sài đất chữa bệnh
Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược thiên nhiên thì lành tính, uống bao nhiêu cũng được". Thực tế, bất kỳ thảo mộc nào có chứa hoạt chất sinh học can thiệp vào các enzyme chuyển hóa đều có nguy cơ tạo ra tương tác ngoài ý muốn [4]. Khi người bệnh tự ý uống nước sài đất đặc cùng lúc với thuốc ức chế alpha-glucosidase hoặc sulfonylurea, tác dụng hạ đường huyết có thể bị cộng dồn hoặc khuếch đại [1], [4].
Một sai lầm khác là tự ý giảm liều thuốc đái tháo đường hoặc bỏ thuốc tây để chuyển hẳn sang uống nước sắc sài đất. Thảo dược tự nhiên không thể thay thế cho phác đồ đã được chuẩn hóa. Bỏ thuốc điều trị dễ khiến đường huyết mất kiểm soát, trong khi việc dùng sài đất không kiểm soát liều lượng tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc hoặc hạ đường huyết thất thường [5], [4].
Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?
Người cao tuổi mắc đái tháo đường cần hết sức cẩn trọng [5]. Ở nhóm người cao tuổi, những thay đổi về dược động học và dược lực học liên quan đến quá trình lão hóa vốn đã làm tăng xuất hiện tương tác thuốc [5]. Hạ đường huyết mang lại rất nhiều rủi ro nghiêm trọng ở người lớn tuổi, bao gồm té ngã, rối loạn tri giác hoặc các tai biến tim mạch [5].
Người bệnh đái tháo đường đang dùng nhiều loại thuốc phối hợp (như thuốc hạ đường huyết kết hợp thuốc tim mạch, huyết áp) cũng phải cẩn thận [1], [6]. Một nghiên cứu cơ sở dữ liệu lớn ghi nhận hạ đường huyết được báo cáo ở 6.208 bệnh nhân dùng phối hợp thuốc trị đái tháo đường với các nhóm thuốc khác [6]. Người suy giảm chức năng gan, thận hoặc có bệnh nền phức tạp không bao giờ được tự ý thử nghiệm thêm các loại nước lá thảo dược không rõ liều chuẩn [7]. Ngoài ra, phụ nữ mang thai và phụ nữ cho con bú chưa có dữ liệu nghiên cứu về độ an toàn của sài đất, do đó nhóm đối tượng này cần tuyệt đối thận trọng và tránh sử dụng.
Cách áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn
Nếu bạn hoặc người thân đang điều trị đái tháo đường típ 2, hãy luôn duy trì phác đồ thuốc theo chỉ dẫn của bác sĩ chuyên khoa [1]. Không tự ý phối hợp các bài thuốc nam, nước sắc sài đất lá tươi hoặc viên thực phẩm chức năng có chứa sài đất cùng thời điểm dùng thuốc tây [4].
Trong trường hợp muốn dùng thảo dược hỗ trợ, bệnh nhân phải thông báo danh sách tất cả các sản phẩm thảo dược và thực phẩm chức năng cho bác sĩ điều trị để được đánh giá nguy cơ tương tác [1]. Việc theo dõi chỉ số đường huyết mao mạch thường xuyên tại nhà là biện pháp tối quan trọng giúp phát hiện sớm các dấu hiệu hạ đường huyết bất thường [5]. Hãy ưu tiên lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và tuân thủ thuốc được kê đơn.
Tóm lại, dù sài đất cho thấy tiềm năng sinh học trong việc ức chế enzyme hấp thu đường ở các thử nghiệm tế bào và ống nghiệm, nguy cơ tương tác làm hạ đường huyết quá mức khi dùng chung với thuốc tân dược là điều cần cảnh giác [4]. Người bệnh không nên tự ý kết hợp hay dùng sài đất thay thế thuốc điều trị. Mọi quyết định thay đổi chế độ dùng thuốc hay sử dụng thêm thảo dược đều cần có sự đồng thuận và theo dõi từ bác sĩ chuyên khoa.
