Thói quen ngâm rượu dược liệu và những nhầm lẫn tai hại

Ngâm rượu từ rễ và thân củ các loại thảo mộc là nét văn hóa dân gian lâu đời của nhiều gia đình Việt nhằm bồi bổ sức khỏe. Khi nhắc đến các vị thuốc quý dạng củ, người dùng thường nghĩ ngay tới sâm cau hay ba kích với mục đích tăng cường sinh lực. Tuy nhiên, gần đây thị trường thảo dược xuất hiện cái tên "sâm bòng bong" khiến nhiều người tiêu dùng hoang mang về nguồn gốc thực sự và giá trị dược lý của nó.

Nhiều người lầm tưởng rằng sâm bòng bong cũng có công dụng bổ thận, tráng dương tương tự sâm cau hay ba kích nên đã mua về ngâm chung hoặc dùng thay thế. Thực tế khoa học chỉ ra rằng đây là các loài thực vật hoàn toàn khác biệt về mặt phân loại học, sở hữu hệ thống hoạt chất riêng biệt và hướng đến các tác động sinh học không hề giống nhau.

Hiểu rõ bản chất dược liệu giúp người dùng tránh được tình trạng "tiền mất tật mang" do ngâm rượu sai loại hoặc sử dụng không đúng mục đích. Việc đánh giá cẩn trọng dựa trên các nghiên cứu khoa học là cơ sở duy nhất để xác định giá trị thật của từng loại thảo mộc này.

Nhận diện bản chất thực vật của sâm bòng bong và sâm cau

Sâm bòng bong (thường được định danh trong y học dân gian là loài Helminthostachys zeylanica, thuộc họ Dương xỉ âm dương Ophioglossaceae) [1]. Loài thực vật này phân bố ở một số vùng nhiệt đới châu Á, trong đó thân rễ của nó theo truyền thống được các bộ tộc bản địa sử dụng nhằm hỗ trợ các bệnh lý về gan [2].

Trong khi đó, sâm cau chuẩn có tên khoa học là Curculigo orchioides Gaertn., thuộc họ Tỏi voi (Amaryllidaceae) [3], [4]. Cây thân thảo sống lâu năm này phân bố chủ yếu ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới châu Á như Ấn Độ, miền nam Trung Quốc, Indonesia [5], [6]. Trong y học cổ truyền Trung Hoa và Ayurveda Ấn Độ, thân rễ sâm cau được sử dụng cho các vấn đề phụ khoa, suy nhược cơ thể, vàng da, hen suyễn, liệt dương và loãng xương [7], [6].

Cần lưu ý rằng, trong các dữ liệu nghiên cứu khoa học đối chiếu, không có dữ liệu thực nghiệm về cây ba kích (tên khoa học thông thường là Morinda officinalis). Do đó, việc so sánh tính chất dược lý thực nghiệm hiện chỉ có thể xác lập một cách chuẩn xác giữa cây sâm bòng bong (Helminthostachys zeylanica) và cây sâm cau (Curculigo orchioides). Người dùng không nên suy diễn rằng ba kích cũng có cùng nhóm hoạt chất với hai loại cây này khi chưa có đối chiếu khoa học độc lập.

Khác biệt cốt lõi về nhóm chất chính

Sự khác biệt lớn nhất giữa sâm bòng bong và sâm cau nằm ở hồ sơ chuyển hóa thứ cấp tạo nên hoạt tính sinh học của từng loài.

Đối với sâm bòng bong (Helminthostachys zeylanica), các nghiên cứu dược lý và hóa thực vật xác định nhóm hoạt chất chính liên quan đến hoạt tính là các hợp chất flavonoid đặc thù gồm Ugonin (U, J, K, M) và Neougonin A [1]. Đây là các hợp chất đóng vai trò quan trọng trong việc điều biến phản ứng viêm và bảo vệ tế bào [1].

Ngược lại, sâm cau (Curculigo orchioides) sở hữu hệ hợp chất phenolic và glycoside rất phong phú [3], [5]. Bằng phương pháp phân tích UHPLC-Q-Orbitrap HRMS, các nhà khoa học đã nhận diện hàng chục hợp chất phân bố ở mô sẹo và lá cây, trong đó nhóm phenolic chiếm ưu thế vượt trội [3]. Các hợp chất tiêu biểu phân lập từ thân rễ sâm cau gồm có curculigoside A, curculigoside B, orcinol glucoside, (1S,2R)-O-methylnyasicoside, curculigine A, curculigine D, 2,6-dimethoxy benzoic acid và các dẫn xuất triterpenoid khung cycloartane [3], [8], [7]. Hàm lượng phenolic tổng số trong loài Curculigo dao động từ 142,09 đến 452,47 mg GAE/g, trong khi hàm lượng flavonoid chỉ chiếm từ 0,82 đến 5,44 mg QE/g [5].

Chính sự phân hóa sâu sắc về thành phần hóa học này là nguyên nhân dẫn đến các tính chất dược lý hoàn toàn tách biệt giữa hai cây thuốc khi được chiết xuất hoặc ngâm rượu.

Tính chất dược lý thực nghiệm: Sâm bòng bong hướng gan, sâm cau hướng xương và nội tiết

Khi ngâm rượu, dung môi cồn sẽ hòa tan các phân tử có hoạt tính sinh học từ dược liệu. Các nghiên cứu đã phân tích tác động sinh học của các chiết xuất này trên các mô hình tế bào và động vật thí nghiệm.

Đối với sâm bòng bong (Helminthostachys zeylanica): Một nghiên cứu công bố năm 2004 đã kiểm tra tác động bảo vệ gan của chiết xuất methanol từ thân rễ sâm bòng bong trên chuột cống trắng Wistar bị tổn thương gan do carbon tetrachloride (CCl4) [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất này làm giảm nồng độ men gan trong huyết thanh, duy trì cấu trúc mô học gan gần như bình thường so với nhóm đối chứng [2]. Chiết xuất này còn làm tăng hoạt tính tiết mật ở chuột được gây mê, rút ngắn thời gian ngủ do thuốc hexobarbitone gây ra (vốn bị kéo dài bởi độc chất CCl4) và thể hiện tác dụng chống oxy hóa lipid in vitro [2]. Tổng quan năm 2024 cũng chỉ ra cây có khả năng ức chế các cytokine gây viêm như TNF-alpha, IL-1beta, IL-6 và các men ALT, AST, đồng thời có thể sở hữu tiềm năng bảo vệ tim mạch dù dữ liệu còn rất hạn chế [1].

Đối với sâm cau (Curculigo orchioides): Dược tính của sâm cau lại tập trung mạnh mẽ vào cơ xương và trục nội tiết:

  • Tác động chống loãng xương: Nghiên cứu năm 2009 cho thấy chiết xuất ethanol từ sâm cau và 6 hợp chất phenolic phân lập kích thích sự tăng sinh của tế bào tạo xương (osteoblast) trên mô nuôi cấy vòm sọ chuột sơ sinh, đồng thời tăng hoạt tính enzyme phosphatase kiềm (ALP) [8]. Song song đó, các hợp chất này cùng chiết xuất ethanol làm giảm diện tích hốc tiêu xương, giảm sự hình thành tế bào hủy xương (osteoclast) từ tủy chuột và ức chế enzyme phosphatase acid kháng tartrate (TRAP) [8].
  • Hoạt tính estrogen và sinh sản: Một nghiên cứu năm 2007 thử nghiệm trên chuột cống trắng bị cắt bỏ buồng trứng hai bên, chia thành 5 nhóm (n=9) được cho uống dịch chiết ethanol rễ sâm cau với ba mức liều (300, 600, 1200 mg/kg thể trọng) hoặc thuốc đối chứng diethylstilbestrol (DES liều 2 mg/kg) mỗi ngày trong 7 ngày [4]. Kết quả ghi nhận chiết xuất sâm cau làm tăng đáng kể tỷ lệ sừng hóa âm đạo, tăng trọng lượng ướt của tử cung (P<0.001), tăng lượng glycogen trong tử cung (P<0.001) và gây ra các biến đổi tăng sinh nội mạc tử cung [4]. Chiết xuất ethanol của sâm cau cũng được ghi nhận tăng cường hành vi tình dục ở chuột đực trong các nghiên cứu thực nghiệm [6].
  • Hoạt tính chống viêm và chống oxy hóa: Nghiên cứu năm 2022 phân lập các triterpenoid loại cycloartane từ thân rễ sâm cau, phát hiện hợp chất 1 và 4 ức chế sản sinh oxit nitric (NO) trên dòng tế bào RAW264.7 do LPS kích thích với giá trị IC50 lần lượt là 12,4 và 11,8 microM [7]. Khảo sát năm 2021 cũng xác định chiết xuất Curculigo có hoạt tính chống oxy hóa và ức chế enzyme alpha-glucosidase [5].

Những hiểu lầm phổ biến khi chọn ngâm rượu

Hiểu lầm lớn nhất hiện nay là quan niệm "cứ thảo dược mang tên 'sâm' là giúp tăng cường sinh lý nam". Tên gọi sâm bòng bong hoàn toàn mang tính dân dã địa phương. Dữ liệu khoa học hiện hành cho thấy sâm bòng bong thiên về bảo vệ tế bào gan và kháng viêm (thông qua hạ men gan, giảm cytokine) chứ không có bằng chứng khoa học chứng minh khả năng kích thích nội tiết tố hay tăng lực sinh lý nam giới [2], [1].

Hiểu lầm thứ hai là việc gom sâm cau, ba kích và sâm bòng bong vào cùng một bình ngâm để "tăng gấp ba tác dụng". Như đã phân tích, sâm cau thể hiện tác động nội tiết estrogenic rõ rệt trên động vật [4], trong khi sâm bòng bong tác động lên men gan và tiết mật [2]. Việc phối trộn bừa bãi không qua chỉ định có thể gây tương tác không lường trước giữa các nhóm chất phenolic, triterpenoid và flavonoid [3], [1], [7].

Hiểu lầm thứ ba là tin rằng rượu ngâm có thể chữa khỏi bệnh gan, liệt dương hay loãng xương. Toàn bộ các kết quả đã công bố của sâm cau và sâm bòng bong mới dừng lại ở mức độ nghiên cứu trên tế bào nuôi cấy và mô hình chuột thí nghiệm [4], [2], [8], [7]. Chúng không đại diện cho kết quả lâm sàng chắc chắn trên cơ thể người và không thể thay thế phác đồ điều trị của y khoa hiện đại.

Những ai cần đặc biệt thận trọng?

Do mang hoạt tính sinh học mạnh mẽ, việc sử dụng các vị thuốc này, đặc biệt dưới dạng ngâm rượu, đòi hỏi sự thận trọng cao độ ở các nhóm đối tượng:

  • Người có bệnh lý nhạy cảm với nội tiết (u xơ tử cung, lạc nội mạc tử cung, ung thư vú...): Cần hết sức thận trọng với sâm cau. Dữ liệu trên chuột cho thấy chiết xuất ethanol của rễ cây này làm tăng sinh nội mạc tử cung và kích thích trọng lượng tử cung tương tự chất có hoạt tính estrogen [4].
  • Người mắc bệnh gan mạn tính hoặc xơ gan: Tuy sâm bòng bong có tác dụng hạ men gan trên chuột nhiễm độc CCl4 [2], việc dùng dưới dạng "rượu ngâm" là một nghịch lý nguy hiểm. Cồn (ethanol) là chất trực tiếp gây độc và phá hủy tế bào gan, hoàn toàn có thể làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh gan sẵn có.
  • Người đang dùng thuốc điều trị tiểu đường hoặc thuốc chống viêm: Các hợp chất trong sâm cau ức chế alpha-glucosidase và kháng viêm qua ức chế sinh NO [5], [7], có thể gây tương tác hiệp đồng hoặc đối kháng với các loại thuốc Tây y chuyển hóa qua gan.
  • Phụ nữ có thai và cho con bú: Chưa có dữ liệu thử nghiệm an toàn trên phụ nữ mang thai đối với cả hai loại dược liệu này, do đó tuyệt đối không tự ý sử dụng.

Hướng dẫn lựa chọn và sử dụng dược liệu đúng cách

Nếu bạn đang cân nhắc ngâm rượu bồi bổ, việc đầu tiên là xác định rõ mục tiêu sức khỏe để lựa chọn đúng loại dược liệu:

  • Xác minh xuất xứ loài: Hãy đảm bảo mua đúng loại thảo dược từ nguồn được kiểm định thực vật học rõ ràng. Sâm cau chuẩn là rễ cây Curculigo orchioides [3], không nên mua các loại rễ không rõ nguồn gốc dán nhãn "sâm rừng" hay "sâm bòng bong" khi bản thân đang tìm kiếm tác dụng của sâm cau.
  • Lượng dùng và liều lượng: Trong các nghiên cứu trên chuột, liều chiết xuất sâm cau được sử dụng là 300 đến 1200 mg/kg thể trọng [4]. Tuy nhiên, các tài liệu không đưa ra quy chuẩn quy đổi trực tiếp cho người khi ngâm rượu thủ công. Vì vậy, người dùng chỉ nên sử dụng ở mức độ vừa phải, không lạm dụng rượu thuốc như đồ uống giải trí thông thường. Tốt nhất nên tham khảo ý kiến của thầy thuốc hoặc bác sĩ y học cổ truyền trước khi dùng.
  • Thận trọng với nguồn dược liệu hoang dã: Các nghiên cứu năm 2021 và 2025 chỉ ra rằng sâm cau tự nhiên đang bị khai thác quá mức, sinh trưởng chậm và đối mặt nguy cơ cạn kiệt [3], [6]. Nguồn hàng trôi nổi ngoài thị trường rất dễ bị làm giả hoặc pha lẫn tạp chất, gây nguy cơ ngộ độc khi ngâm rượu.

Việc phân biệt rạch ròi sâm bòng bong và sâm cau là bước đầu tiên để sử dụng thảo dược an toàn. Mỗi loại cây sở hữu cấu trúc hóa học và tác động sinh học riêng biệt, không thể đánh đồng công dụng chỉ dựa vào cái tên gọi dân gian. Thay vì phó mặc sức khỏe cho các bình rượu ngâm truyền miệng, người tiêu dùng nên tìm hiểu kỹ thông tin khoa học và tham vấn ý kiến chuyên gia y tế trước khi đưa vào cơ thể.