Thực hư trào lưu dùng sâm đất trị bệnh gan
Tình trạng men gan tăng cao do rượu bia, dùng thuốc kéo dài hoặc gan nhiễm mỡ ngày càng phổ biến trong đời sống hiện đại. Trước tâm lý lo ngại tác dụng phụ của thuốc tây, nhiều người tìm đến các bài thuốc dân gian truyền miệng. Trong đó, sâm đất (còn có tên khoa học là Boerhavia diffusa, trong y học cổ truyền Ấn Độ gọi là Punarnava) được quảng cáo như một loại "thần dược" thanh lọc, hạ men gan cấp tốc.
Liệu loài cây cỏ mọc hoang dã này có thực sự đem lại hiệu quả kỳ diệu cho lá gan như lời đồn? Câu trả lời thẳng thắn từ giới khoa học: Sâm đất có ghi nhận tiềm năng bảo vệ gan, nhưng toàn bộ dữ liệu mới chỉ dừng lại ở mức tiền lâm sàng trên chuột và tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm đối chứng trên người để khẳng định sâm đất có thể hạ được men gan trên thực tế lâm sàng.
Những hoạt chất sinh học được tìm thấy trong sâm đất
Sâm đất từ lâu đã được y học cổ truyền nhiều nước nhiệt đới sử dụng để hỗ trợ điều trị các vấn đề về gan, khớp, hen suyễn hay thận [1]. Khi phân tích thành phần hóa học dưới góc độ khoa học hiện đại, các nhà nghiên cứu nhận thấy loài thực vật này chứa một kho tàng hợp chất tự nhiên phong phú.
Thành phần hóa thực vật của sâm đất bao gồm các nhóm alkaloid, flavonoid, glycoside, phenolic và saponin [1]. Sự kết hợp của các nhóm hoạt chất này mang lại nhiều đặc tính sinh học đáng chú ý như chống viêm, kháng khuẩn, chống đái tháo đường và bảo vệ gan [1]. Một số dẫn chất flavonoid đặc thù phân lập từ lá sâm đất, chẳng hạn như eupalitin-3-O-beta-D-galactopyranoside, cũng đã được tách chiết thành công để thử nghiệm sâu hơn về khả năng bảo vệ tế bào gan [2].
Cơ chế tác động: Giảm stress oxy hóa và hoại tử mô gan
Trong bệnh lý gan, sự giải phóng quá mức của các gốc tự do (stress oxy hóa) là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến việc phá hủy màng tế bào gan, làm rò rỉ các enzyme nội bào như AST/SGOT và ALT/SGPT vào máu. Khi các chỉ số này tăng vọt trong xét nghiệm sinh hóa, bác sĩ sẽ chẩn đoán người bệnh bị tổn thương tế bào gan hoặc tăng men gan.
Các nghiên cứu tổng quan cho thấy nhiều hoạt chất tự nhiên từ thực vật bảo vệ gan thông qua cơ chế can thiệp đa tầng vào các con đường bệnh lý mô học [3]. Chúng hỗ trợ giảm các gốc oxy hóa và nitơ hoạt tính, từ đó giảm nhẹ độc tính gây hại gan [3]. Cùng với hoạt tính chống oxy hóa trực tiếp, dịch chiết sâm đất giúp giảm bớt hiện tượng hoại tử tế bào do các chất độc hóa học gây ra [4].
Bằng chứng phòng thí nghiệm: Thử nghiệm trên động vật và tế bào
Nghiên cứu công bố năm 2017 tiến hành đánh giá tiềm năng chống oxy hóa và bảo vệ gan của dịch chiết sâm đất (Boerhavia diffusa) bào chế theo hai phương pháp truyền thống là Swaras (dịch ép tươi) và Hima (ngâm lạnh) [4]. Thí nghiệm thực hiện trên chuột nhắt trắng Swiss albino, sử dụng mô hình gây độc gan bằng paracetamol liều cao 500 mg/kg thể trọng [4]. Động vật được cho dùng dịch chiết sâm đất với liều 200 mg/kg thể trọng mỗi ngày trong 7 ngày liên tục trước khi gây độc [4]. Kết quả cho thấy cả hai dạng dịch chiết nước của sâm đất đều làm giảm đáng kể mức men gan SGOT (P < 0.01) và phosphatase kiềm - ALP (P < 0.01), đồng thời giảm hoại tử tế bào gan trên hình ảnh giải phẫu bệnh [4].
Năm 2022, một nghiên cứu khác tập trung tối ưu hóa phương pháp chiết xuất hoạt chất eupalitin-3-O-beta-D-galactopyranoside từ lá sâm đất bằng phương pháp bề mặt đáp ứng Box-Behnken [2]. Hoạt chất này sau khi phân lập và làm sạch (đạt tỷ lệ 0,1578% w/w) đã được đưa vào thử nghiệm nhằm đánh giá hiệu quả bảo vệ tế bào trước độc chất carbon tetrachloride (CCl4) [2].
Đến năm 2023, nghiên cứu trên hợp chất eupalitin-3-O-beta-D-galactopyranoside (EGP) thuộc chi sâm đất tiếp tục được công bố nhằm đánh giá cả trên tế bào HepG2 và chuột cống trắng [5]. Trên tế bào gan HepG2 bị gây độc bởi CCl4, khi tiếp xúc với EGP ở nồng độ 200 microg/ml, tỷ lệ sống của tế bào tăng lên mức 60,52 ± 1,22% và nồng độ men LDH giảm còn 23,81 ± 1,89 U/ml [5].
Trên mô hình chuột cống bị phá hủy tế bào gan do CCl4, các chỉ số men gan ở nhóm bệnh tăng rất cao với SGPT đạt 64 ± 1,89 U/ml, SGOT đạt 86 ± 1,47 U/ml, ALP đạt 252,6 ± 2,96 U/ml và bilirubin toàn phần là 5,45 ± 0,32 mg/dl [5]. Khi được điều trị kết hợp hoạt chất EGP ở liều 60 mg/kg thể trọng, nồng độ SGPT đã giảm xuống còn 26 ± 1,34 U/ml và SGOT giảm xuống 42,92 ± 1,6 U/ml (p < 0.01) [5]. Hình ảnh mô bệnh học xác nhận cấu trúc hình thái gan được duy trì và phục hồi rõ rệt [5].
Giới hạn lớn nhất: Sinh khả dụng thấp và thiếu thử nghiệm trên người
Mặc dù các số liệu từ phòng thí nghiệm cho thấy hiệu quả rất hứa hẹn, bức tranh ứng dụng thực tế lại gặp rào cản rất lớn. Đa số các thành phần hoạt tính bảo vệ gan có nguồn gốc thảo mộc nói chung và sâm đất nói riêng đều có đặc điểm hấp thu rất kém sau khi dùng qua đường uống [2, 6].
Do sinh khả dụng thấp, hoạt chất khi vào đường tiêu hóa khó có thể ngấm đủ vào tuần hoàn máu để đến mô gan phát huy tác dụng tương đương với liều lượng đã được thử nghiệm [2, 6]. Để khắc phục vấn đề này, các nhà khoa học đang phải nghiên cứu các hạt nano xanh nhằm tăng cường độ dẫn truyền, cải thiện độ hòa tan và hạn chế độc tính của các phân tử chiết xuất từ sâm đất [1].
Chính vì thiếu dữ liệu dược lý đầy đủ và thiếu các nghiên cứu lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng trên người bệnh, các chế phẩm thảo dược chứa những phân tử này chưa thể được khuyến cáo như một loại thuốc điều trị bệnh gan chính thống [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng sâm đất hạ men gan
Nhiều người lầm tưởng rằng cứ là cây cỏ tự nhiên thì "vô thưởng vô phạt", uống càng đặc càng nhanh mát gan. Tuy nhiên, việc tự ý hái cây sâm đất tươi về đun nấu uống thay nước lọc tiềm ẩn nhiều nguy cơ. Dịch chiết tự nhiên trong lá hoặc rễ cây ở dạng thô chứa rất nhiều tạp chất chưa được phân tách.
Một hiểu lầm tai hại khác là coi sâm đất có thể thay thế thuốc kháng virus trong viêm gan B, C hoặc thay thế thuốc điều trị viêm gan tự miễn. Men gan chỉ là một chỉ số phản ánh tình trạng tổn thương tế bào gan chứ không phải là căn nguyên bệnh. Nếu chỉ tìm cách hạ men gan tạm thời bằng thảo mộc không rõ nguồn gốc mà bỏ qua việc điều trị nguyên nhân gốc rễ, tế bào gan vẫn tiếp tục bị phá hủy âm thầm dẫn đến xơ gan và suy gan.
Ai nên đặc biệt thận trọng với sâm đất?
Hiện tại, chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào xác nhận mức độ an toàn của sâm đất trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ, trẻ nhỏ hay người có bệnh nền suy thận nặng. Mọi dữ liệu nghiên cứu về liều lượng bảo vệ gan hiện có đều thực hiện trên chuột nhắt và chuột cống trắng [1, 5].
Những người đang mắc bệnh gan mạn tính, xơ gan tiến triển hoặc đang trong phác đồ dùng các loại thuốc chuyển hóa qua gan cần tuyệt đối cẩn trọng. Việc nạp thêm một lượng lớn dịch chiết thảo dược chưa qua kiểm chuẩn có thể làm tăng gánh nặng chuyển hóa cho tế bào gan đang bị tổn thương, thậm chí gây tương tác bất lợi với các loại thuốc điều trị đang sử dụng.
Ứng dụng thực tế: Dùng sao cho an toàn?
Nếu bạn sử dụng sâm đất như một loại rau ăn thường ngày trong bữa cơm gia đình, có thể dùng với lượng vừa phải như các loại rau thông thường khác để bổ sung chất xơ và vi chất. Tuy nhiên, tuyệt đối không được tự ý thu hái cây bụi hoang dã để cô đặc thành cao hoặc sắc uống dài ngày với mục đích chữa bệnh.
Khi xét nghiệm phát hiện men gan tăng cao, bước quan trọng hàng đầu là đi khám chuyên khoa tiêu hóa - gan mật để tìm chính xác nguyên nhân (do virus, do rượu, nhiễm mỡ hay do thuốc). Mọi ý định sử dụng thêm các sản phẩm bổ trợ từ thảo dược, bao gồm sâm đất, cần phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo an toàn, tránh gây hại thêm cho gan.
Sâm đất thực sự là loài thực vật tiềm năng dưới góc nhìn của các nhà khoa học và dược lý học hiện đại. Dẫu vậy, khoảng cách từ ống nghiệm và mô hình động vật tới viên thuốc kê đơn cho người bệnh vẫn còn rất xa. Một chế độ ăn uống cân bằng, hạn chế tối đa rượu bia, uống đủ nước và tuân thủ y lệnh bác sĩ luôn là nền tảng vững chắc nhất để bảo vệ tế bào gan.