Kỳ vọng tăng sức bền từ thảo dược

Trong giới thể thao và người tập luyện thể hình, sâm Maca (tên khoa học Lepidium meyenii) thường được quảng bá như một giải pháp thảo dược tự nhiên giúp tăng thể lực, cải thiện sức bền và giảm mệt mỏi cơ bắp. Không ít người tìm đến các sản phẩm chiết xuất từ loại củ có nguồn gốc Nam Mỹ này với hy vọng chạy bền hơn, đạp xe dẻo dai hơn hoặc hồi phục nhanh hơn sau những bài tập cường độ cao.

Tuy nhiên, liệu sâm Maca có thực sự mang lại hiệu quả tăng sức bền thể thao hay không? Câu trả lời ngắn gọn dựa trên y học thực chứng là: bằng chứng khoa học hiện tại còn rất hạn chế, kết quả giữa các nghiên cứu không đồng nhất và phần lớn thử nghiệm lâm sàng trên vận động viên mới chỉ thực hiện trên cỡ mẫu rất nhỏ.

Cơ chế sinh học được kỳ vọng giải thích thế nào?

Những giả thuyết ban đầu về tiềm năng của sâm Maca bắt nguồn từ các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật. Một số nghiên cứu trên chuột ghi nhận chiết xuất sâm Maca, đặc biệt là Maca đen, có hàm lượng polyphenol cao cùng khả năng chống oxy hóa, giúp kéo dài thời gian bơi đến kiệt sức trong các bài kiểm tra gắng sức [1].

Từ các dữ liệu ở động vật, giới nghiên cứu đặt giả thuyết rằng Maca có thể hỗ trợ đào thải acid lactic trong máu nhanh hơn, cải thiện hoạt động chống oxy hóa và hỗ trợ các yếu tố điều hòa sinh học ty thể, từ đó tối ưu hóa hệ thống năng lượng hiếu khí trong cơ thể khi vận động [2] [3]. Mặc dù vậy, việc chuyển dịch từ cơ chế lý thuyết và mô hình động vật sang hiệu suất thực tế trên cơ thể con người đòi hỏi các thử nghiệm lâm sàng chặt chẽ.

Bằng chứng trên vận động viên xe đạp và bóng ném

Năm 2009, một nghiên cứu sơ bộ được thiết kế theo dạng ngẫu nhiên, bắt chéo để đánh giá tác dụng của việc bổ sung chiết xuất Maca trong 14 ngày đối với hiệu suất sức bền ở 8 vận động viên xe đạp nam [4]. Kết quả cho thấy nhóm dùng chiết xuất Maca có sự cải thiện đáng kể về thành tích hoàn thành bài kiểm tra đạp xe cự ly 40 km so với thời điểm ban đầu (P = 0,01) [4]. Tuy nhiên, khi so sánh trực tiếp thành tích này với nhóm dùng giả dược sau giai đoạn can thiệp, sự khác biệt lại không đạt ý nghĩa thống kê (P > 0,05) [4]. Đồng thời, nghiên cứu này ghi nhận Maca cải thiện điểm số ham muốn tình dục tự đánh giá so với giả dược (P = 0,03) [4].

Đến năm 2023, một nghiên cứu bắt chéo khác có đối chứng với giả dược được tiến hành trên 8 nữ vận động viên bóng ném thành tích cao trong 4 tuần [5]. Những người tham gia được sử dụng viên nang chứa 2.500 mg chiết xuất Maca đen nguyên chất 100% [5]. Kết quả phân tích ghi nhận nhóm dùng Maca đen có sự cải thiện vượt trội so với ban đầu và so với nhóm giả dược ở bài chạy 20 m con thoi (20 m-shuttle run, P < 0,001), cũng như một số chỉ số chức năng cơ đẳng động học của thân người và khớp gối [5]. Các nhà nghiên cứu kết luận Maca đen có thể mang lại tác động tích cực đối với sức bền và chức năng cơ bắp ở các động tác cường độ cao [5].

Nghiên cứu mới về tốc độ thải trừ acid lactic ở vận động viên bóng rổ

Mặc dù có những tín hiệu tích cực ở quy mô nhỏ, dữ liệu mới công bố năm 2025 lại chỉ ra giới hạn của loại thảo dược này [2]. Thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, bắt chéo đã kiểm tra hiệu quả của việc bổ sung 2.000 mg Maca mỗi ngày trong 2 tuần trên 10 nam vận động viên bóng rổ đại học được huấn luyện bài bản [2]. Các vận động viên thực hiện các bài kiểm tra bật nhảy, độ chính xác ném rổ và bài kiểm tra chạy nước rút lặp lại [2].

Kết quả nghiên cứu năm 2025 chỉ ra rằng không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm dùng Maca và nhóm dùng giả dược về chiều cao bật nhảy (P = 0,352), độ chính xác ném bóng, thành tích chạy lặp lại hay chỉ số mệt mỏi (P = 0,266) [2]. Đặc biệt, tốc độ đào thải acid lactic trong máu – yếu tố quan trọng liên quan đến mỏi cơ khi vận động ngắt quãng – cũng không có sự khác biệt giữa hai nhóm (P = 0,258) [2]. Các tác giả kết luận việc dùng Maca trong 2 tuần không đem lại lợi ích tăng cường hiệu suất thể thao hay chống mệt mỏi cho nhóm vận động viên này [2].

Bằng chứng mở rộng trên các môn thể thao khác

Cũng trong năm 2023, một nghiên cứu can thiệp kéo dài 8 tuần đã tuyển chọn 44 vận động viên nam xuất sắc thuộc các bộ môn bắn súng, thể thao dùng vợt và bơi chân vịt [3]. Những người tham gia được hướng dẫn uống một viên nang chiết xuất Maca đen 2.500 mg, ngày 2 lần cùng nước lọc [3].

Nghiên cứu ghi nhận sự thay đổi trong hệ thống năng lượng ATP-PC và hệ thống năng lượng hiếu khí, đặc biệt rõ nét ở nhóm vận động viên bơi chân vịt – nhóm đòi hỏi cao về hệ thống hiếu khí [3]. Cơ chế được ghi nhận có liên quan đến việc gia tăng hoạt tính chống oxy hóa và tác động đến các yếu tố điều hòa sinh tổng hợp ty thể [3]. Nghiên cứu cung cấp bằng chứng sơ bộ cho thấy Maca đen có thể mang lại lợi ích nhất định về mức độ viêm và thể lực ở vận động viên [3].

Hiểu lầm phổ biến và giới hạn của các bằng chứng khoa học

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là coi sâm Maca như một chất bổ sung thần kỳ có thể lập tức giúp người tập chạy nhanh hơn, lâu mệt hơn hay đẩy lùi hoàn toàn sự tích tụ acid lactic. Thực tế khoa học cho thấy các kết luận này chưa có nền tảng vững chắc.

Rào cản lớn nhất của các nghiên cứu về sâm Maca trong thể thao nằm ở kích thước mẫu nghiên cứu [4] [5]. Các thử nghiệm đánh giá trực tiếp hiệu suất chạy, đạp xe hay cơ đẳng động học chỉ được thực hiện trên các nhóm rất nhỏ gồm 8 hoặc 10 người [4] [5] [2]. Hơn nữa, kết quả giữa các nghiên cứu có sự xung đột: trong khi vận động viên bóng ném và xe đạp ghi nhận một số thay đổi tích cực so với mức nền, nghiên cứu trên vận động viên bóng rổ lại cho thấy hoàn toàn không có sự vượt trội so với giả dược về sức bền hay tốc độ thanh thải acid lactic [4] [5] [2]. Do đó, Maca chưa thể được xếp vào nhóm chất bổ sung tăng sức bền đã được xác lập vững chắc.

Ai nên thận trọng khi muốn sử dụng sâm Maca?

Mặc dù Maca thường được coi là thực phẩm bổ sung an toàn trong các thử nghiệm ngắn hạn, một số đối tượng cần đặc biệt lưu ý trước khi dùng:

  • Người có các bệnh lý nền mạn tính hoặc đang trong quá trình điều trị y tế bằng thuốc kê đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ để tránh tương tác không mong muốn.
  • Hiện tại, các dữ liệu nghiên cứu về hiệu suất thể thao chủ yếu được thực hiện trên nhóm vận động viên trưởng thành hoặc thanh thiếu niên khỏe mạnh [4] [5] [2] [3]. Chưa có đủ dữ liệu an toàn trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú hay những người có rối loạn nội tiết đặc thù, do đó nhóm đối tượng này không nên tự ý sử dụng.
  • Người tập luyện nếu có phản ứng dị ứng hoặc khó chịu đường tiêu hóa khi sử dụng chiết xuất thảo dược nên ngừng lại ngay.

Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Đối với những người tập luyện muốn tìm hiểu hoặc thử nghiệm bổ sung sâm Maca, việc nhìn nhận đúng giá trị của sản phẩm là rất quan trọng:

  • Liều lượng tham khảo từ nghiên cứu: Các thử nghiệm lâm sàng trên vận động viên thường sử dụng liều chiết xuất Maca từ 2.000 mg/ngày trong 2 tuần đến 2.500 mg/lần (uống 1 đến 2 lần mỗi ngày) kéo dài từ 4 đến 8 tuần [5] [2] [3].
  • Cách sử dụng: Dùng đường uống cùng nước lọc [3].
  • Không phụ thuộc thực phẩm bổ sung: Hiệu suất thể thao và khả năng thanh thải acid lactic phụ thuộc cốt lõi vào giáo án tập luyện lũy tiến, chế độ dinh dưỡng giàu năng lượng cân bằng, ngủ đủ giấc và bù nước hợp lý.

Sâm Maca có thể mang lại một số tác động sinh học sơ bộ đối với hệ năng lượng và thể lực, nhưng bằng chứng về khả năng tăng sức bền vượt trội vẫn chưa thực sự rõ ràng. Người tập luyện không nên xem thảo dược này là giải pháp thay thế cho quá trình rèn luyện thể chất cơ bản và cần tham khảo ý kiến chuyên môn y tế trước khi bổ sung lâu dài.