Nhiều người bệnh đau dạ dày mãn tính thường tìm đến các bài thuốc truyền miệng với mong muốn điều trị dứt điểm mà không cần dùng thuốc Tây. Cây găng nước (thuộc nhóm thực vật dân gian) được nhắc đến qua các kinh nghiệm dân gian như một phương thuốc lành tính giúp làm dịu cơn đau rát thượng vị.
Tuy nhiên, liệu dược liệu này có thực sự chữa khỏi viêm loét dạ dày hay không? Bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy một số thảo dược có tác dụng bảo vệ niêm mạc trên động vật, nhưng hoàn toàn chưa đủ căn cứ để thay thế phác đồ y khoa chính thống trên người bệnh.
Cơ chế bảo vệ niêm mạc trong các thử nghiệm thực nghiệm
Viêm loét dạ dày xảy ra khi có sự mất cân bằng giữa yếu tố tấn công (axit dịch vị, men pepsin, vi khuẩn, thuốc giảm đau kháng viêm) và yếu tố bảo vệ (lớp chất nhầy niêm mạc, lưu lượng máu, các hợp chất chống oxy hóa nội sinh).
Ở các mô hình thực nghiệm, các chiết xuất thảo dược tự nhiên thường được nghiên cứu nhằm đánh giá khả năng trung hòa axit, thúc đẩy tiết chất nhầy hoặc hạn chế phản ứng viêm tại chỗ. Khi dịch vị bớt chua và lớp màng nhầy được củng cố, bề mặt niêm mạc sẽ hạn chế nguy cơ bị bào mòn bởi cồn hoặc các thuốc kháng viêm nhóm NSAID.
Các nghiên cứu trên mô hình động vật ghi nhận điều gì?
Hiện nay, các thử nghiệm dược lý học chủ yếu dừng lại ở việc dùng dịch chiết thực vật trên chuột cống trắng để đánh giá khả năng bảo vệ thành dạ dày trước các chất gây loét cực mạnh.
Nghiên cứu công bố năm 2010 đã đánh giá hoạt tính chống loét của chiết xuất methanol từ toàn cây Hedyotis puberula trên chuột cống bị gây loét bằng indomethacin, ethanol và thắt môn vị [1]. Kết quả cho thấy liều uống 400 mg/kg chiết xuất này có hiệu quả bảo vệ chuột trước vết loét tương đương với thuốc đối chứng omeprazole [1]. Chiết xuất giúp tăng độ pH, giảm thể tích dịch vị, giảm độ axit và giảm hàm lượng pepsin, đồng thời tăng tỷ lệ carbohydrate:protein trong dịch vị [1].
Một nghiên cứu năm 2006 thử nghiệm dịch chiết nước của bài thuốc thảo dược Hingwashtak churna trên chuột bị gây loét bằng ibuprofen và ethanol [2]. Với liều 750 mg/kg đường uống, dịch chiết giúp giảm tổn thương dạ dày lần lượt là 84,96% ở mô hình ibuprofen và 91,12% ở mô hình ethanol, gần tương đương ranitidine (đạt lần lượt 95,54% và 95,2%) [2]. Tác dụng này được cho là nhờ hoạt tính chống oxy hóa [2].
Ở nghiên cứu năm 2013, dịch chiết methanol từ lá trứng cá (Muntingia calabura) được thử nghiệm trên chuột cống bị gây loét dạ dày do indomethacin và ethanol [3]. Thử nghiệm độc tính cấp cho thấy liều gây chết trung bình (LD50) qua đường uống lớn hơn 2000 mg/kg [3]. Khi dùng liều từ 25 đến 500 mg/kg, dịch chiết thể hiện hoạt tính bảo vệ niêm mạc phụ thuộc liều [3]. Tác dụng này bị giảm hoặc triệt tiêu khi chuột được tiền xử lý bằng L-NAME hoặc N-ethylmaleimide, cho thấy cơ chế liên quan đến nitric oxide nội sinh và các hợp chất sulfhydryl không chứa protein [3].
Năm 2018, nghiên cứu dầu hạt Celastrus paniculatus trên mô hình thắt môn vị, cồn và indomethacin ở chuột ghi nhận liều 200 mg/kg và 400 mg/kg có hiệu quả bảo vệ niêm mạc rõ rệt so với ranitidine 40 mg/kg [4]. Dầu hạt làm giảm thể tích và độ axit dịch vị, tăng pH, đồng thời ức chế các cytokine gây viêm như TNF-alpha và IL-6, làm tăng IL-10 [4]. Chuột dùng dầu hạt còn ghi nhận giảm MDA và tăng hoạt tính men chống oxy hóa SOD và catalase [4].
Một nghiên cứu năm 2015 phân lập hợp chất diligustilide từ rễ Ligusticum porteri trên chuột bị tổn thương dạ dày do ethanol [5]. Chiết xuất hữu cơ ở liều 30 mg/kg và hợp chất diligustilide ở liều 10 mg/kg giúp ngăn ngừa đáng kể tổn thương [5]. Hiệu quả bị triệt tiêu khi dùng N-ethylmaleimide và suy giảm khi dùng indomethacin, cho thấy vai trò của các nhóm sulfhydryl và prostaglandin nội sinh [5].
Năm 2011, nghiên cứu trên rễ cây Simaba ferruginea và hoạt chất canthin-6-one cho thấy khả năng chống loét gây bởi ethanol và indomethacin ở chuột [6]. Tác động này đi kèm với tăng sản sinh nitric oxide bảo vệ, giảm mức MPO, MDA và giảm cytokine IL-8 trong huyết tương khi bị loét do indomethacin [6].
Cũng trong năm 2011, tinh dầu đinh hương (Syzygium aromaticum) và thành phần eugenol được chứng minh có hoạt tính chống loét do indomethacin và ethanol/HCl trên chuột [7]. Nghiên cứu chỉ ra tinh dầu không làm thay đổi thể tích hay độ axit dịch vị mà bảo vệ dạ dày nhờ kích thích tăng sinh chất nhầy tự do [7].
Nghiên cứu năm 2003 trên chiết xuất cồn của cây cỏ hôi (Ageratum conyzoides) ở liều 500 và 750 mg/kg ghi nhận mức bảo vệ tổn thương 80,59% và 89,33% ở mô hình ibuprofen (so với misoprostol đạt 74,43%); đạt 97,09% và 99,24% ở mô hình stress lạnh (so với famotidine 77,86% và 92,71%); và đạt 86,58% đến 92,29% ở mô hình cồn [8].
Bằng chứng hiện tại có ý nghĩa gì và còn thiếu sót gì?
Các nghiên cứu trên cung cấp cơ sở sinh học ban đầu, chứng minh nhiều loại thực vật có chứa các hoạt chất chống viêm, chống oxy hóa và kích thích lớp nhầy bảo vệ thành dạ dày.
Tuy nhiên, toàn bộ dữ liệu trên chỉ được thực hiện trên chuột cống trắng hoặc chuột nhắt trong điều kiện phòng thí nghiệm. Quá trình chuyển hóa, khả năng hấp thu cũng như liều lượng an toàn trên cơ thể người hoàn toàn khác biệt so với động vật gặm nhấm.
Đặc biệt, chưa có nghiên cứu lâm sàng quy mô trên người đối với cây găng nước hay các bài thuốc tương tự để chứng minh chúng có thể làm liền ổ loét hoặc tiệt trừ vi khuẩn Helicobacter pylori (HP) - nguyên nhân hàng đầu gây viêm loét dạ dày mạn tính. Do đó, việc coi găng nước là thuốc chữa bệnh là ngộ nhận nguy hiểm.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cây thuốc dân gian trị đau dạ dày
Một sai lầm rất phổ biến là quan niệm "cây cỏ tự nhiên không độc, uống bao nhiêu cũng được". Bất kỳ loại thảo mộc nào khi hấp thu vào cơ thể đều phải qua gan chuyển hóa và thận đào thải, nếu dùng không rõ nguồn gốc hoặc quá liều đều tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc tế bào.
Sai lầm nghiêm trọng hơn là người bệnh tự ý ngưng thuốc kháng sinh tiệt trừ HP hoặc thuốc ức chế tiết axit do bác sĩ kê toa để chuyển hẳn sang uống nước lá găng. Ổ loét không được kiểm soát có thể âm thầm tiến triển, dẫn tới các biến chứng nguy hiểm như xuất huyết tiêu hóa, thủng dạ dày hoặc hẹp môn vị.
Cũng cần phân biệt rõ giữa cảm giác êm dịu tạm thời do uống một loại nước mát với việc vết loét đã lành về mặt tổn thương học. Hết đau lâm sàng không đồng nghĩa với niêm mạc đã phục hồi hoàn toàn.
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Người đang có chẩn đoán loét dạ dày tiến triển, đang điều trị vi khuẩn HP tuyệt đối không tự ý bỏ phác đồ chuẩn y khoa.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần tránh dùng các loại nước sắc thảo dược dân gian truyền miệng do chưa có dữ liệu kiểm chứng an toàn trên các đối tượng nhạy cảm này.
Người có bệnh lý nền về gan, suy thận hoặc đang dùng các thuốc điều trị tim mạch, chống đông máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào để tránh tương tác thuốc bất lợi.
Lời khuyên áp dụng trong đời sống
Nếu muốn sử dụng các loại nước lá dân gian như một biện pháp hỗ trợ nhẹ nhàng cho hệ tiêu hóa, chỉ nên dùng với lượng vừa phải và coi đây là biện pháp bổ trợ thư giãn, không dùng để thay thế nước lọc hàng ngày.
Người bệnh cần tuân thủ chế độ ăn uống khoa học: ăn đúng giờ, không bỏ bữa, hạn chế rượu bia, thức ăn quá cay nóng và giảm căng thẳng thần kinh.
Quan trọng nhất, khi xuất hiện các triệu chứng đau bụng, ợ hơi, ợ chua hay sụt cân bất thường, người bệnh cần đến cơ sở y tế chuyên khoa để nội soi, chẩn đoán chính xác nguyên nhân và dùng thuốc theo đúng chỉ dẫn của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa.
