Nhiều người truyền tai nhau các bài thuốc dân gian sử dụng khoáng thạch nghiền mịn, điển hình như không thanh, với mong muốn giúp sáng mắt, chữa đau mắt đỏ hay trị mộng thịt. Đôi mắt vốn là cơ quan vô cùng nhạy cảm, việc tự ý bào chế và tra rửa các chất lạ vào mắt tiềm ẩn nhiều hiểm họa khôn lường. Liệu bài thuốc từ khoáng thạch này có thực sự đem lại hiệu quả hay chỉ là lời đồn tai hại?

Câu trả lời từ y học hiện đại là: Không có bằng chứng khoa học nào chứng minh việc dùng khoáng thạch nghiền như không thanh giúp làm sáng mắt hay điều trị an toàn các bệnh nhãn khoa. Ngược lại, việc tự chế và tra bột khoáng thạch vào mắt mang lại nguy cơ tổn thương cơ học nghiêm trọng, kích ứng kết mạc và nhiễm trùng mắt nặng nề [1], [2].

Cơ chế tác động: Mối nguy từ bụi khoáng và sai lệch hóa học

Cấu trúc giác mạc và kết mạc mắt đòi hỏi một môi trường sinh lý rất ổn định về độ ẩm, áp suất thẩm thấu và độ pH [3]. Khi nghiền mịn các loại khoáng chất thô, dù hạt có kích thước nhỏ đến đâu, chúng vẫn là những hạt vi khoáng có góc cạnh sắc nhọn. Khi tiếp xúc với bề mặt nhãn cầu, những phân tử này hoạt động như một dị vật cơ học gây cọ xát trực tiếp, làm rách hoặc trợt biểu mô kết mạc và giác mạc [2].

Bên cạnh tổn thương cơ học, bề mặt nhãn cầu còn phải đối mặt với phản ứng hóa học bất lợi. Bất kỳ dung dịch nhỏ mắt nào dùng trong nhãn khoa cũng cần đạt độ đẳng trương và pH thích hợp [3]. Sự biến đổi pH hoặc sự hiện diện của các ion khoáng không được kiểm soát có thể gây bỏng hóa chất, lắng đọng cặn trên giác mạc và kích thích phản ứng viêm kết mạc mạn tính [3].

Bằng chứng khoa học về tác hại của bụi khoáng với mắt

Nghiên cứu về tác động của các hạt vi khoáng đối với bề mặt nhãn cầu đã cho thấy những rủi ro rõ ràng. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 1982 đã so sánh 15 công nhân tiếp xúc với sợi khoáng nhân tạo (Rockwool) và 15 người thuộc nhóm đối chứng [2]. Kết quả chỉ ra nhóm tiếp xúc có tần suất xuất hiện các triệu chứng mắt cao hơn đáng kể (p < 0,001) [2].

Chỉ sau 4 ngày tiếp xúc, số lượng tổn thương vi biểu mô (microepithelial defects) trên kết mạc nhãn cầu phía trong tăng lên rõ rệt (p = 0,009) [2]. Nghiên cứu cũng ghi nhận sự gia tăng lượng tế bào chết, thoái hóa và số lượng bạch cầu trung tính trong dịch kết mạc ở 6 công nhân phơi nhiễm [2]. Có mối tương quan chặt chẽ giữa mật độ tích tụ vi hạt khoáng với mức độ tổn thương vi biểu mô (p < 0,01) [2]. Điều này chứng minh các hạt bụi khoáng chất có khả năng cào xước cơ học và kích hoạt phản ứng viêm mắt cấp tính [2].

Mặt khác, một nghiên cứu tổng quan năm 2019 về nồng độ phosphate và áp suất thẩm thấu trong thuốc nhỏ mắt cảnh báo: sự biến đổi độ pH bề mặt nhãn cầu kết hợp với các chất tồn dư có thể thúc đẩy lắng đọng tinh thể, vôi hóa giác mạc cấp hoặc mạn tính [3]. Cơ quan Dược phẩm Châu Âu ghi nhận 117 trường hợp liên quan đến lắng đọng cặn giác mạc khi bề mặt nhãn cầu bị tổn thương tiếp xúc với dung dịch chứa nồng độ khoáng không phù hợp [3]. Việc nghiền bột khoáng thạch tự nhiên chứa vô số tạp chất chưa được phân tích, hoàn toàn không kiểm soát được độ pH, tiềm ẩn nguy cơ gây vôi hóa và viêm kết mạc hóa chất [3], [4].

Nguy cơ nhiễm trùng và tự ý điều trị từ bài thuốc tự chế

Thói quen dùng thuốc tự chế truyền miệng là vấn đề đáng báo động. Một nghiên cứu năm 2009 tại phòng cấp cứu nhãn khoa của Bệnh viện Đại học Y Sao Paulo (Brazil) cho thấy 29,4% bệnh nhân cấp cứu mắt từng sử dụng các chế phẩm tự chế tại nhà trước khi đến viện [1]. Ngay cả những bệnh nhân bị chấn thương mắt hoặc có cảm giác dị vật cũng tự ý tra rửa các dung dịch không an toàn, khiến tình trạng bệnh trở nên phức tạp và trì hoãn can thiệp chuyên khoa đúng lúc [1].

Ngoài tổn thương cơ học và hóa học, nguy cơ nhiễm khuẩn từ các loại thuốc dân gian tự bào chế là cực kỳ cao. Nghiên cứu tổng quan năm 2022 về ô nhiễm vi sinh trên các lọ thuốc nhỏ mắt cho thấy đầu nhỏ giọt rất dễ bị nhiễm khuẩn từ môi trường và hệ vi sinh vật của người [5]. Tỷ lệ nhiễm vi khuẩn tại đầu lọ thuốc có thể lên đến hơn 1000 đơn vị hình thành khuẩn lạc (CFU) [5].

Trong khi đó, việc điều chế thuốc nhỏ mắt y khoa đòi hỏi quy trình vô trùng nghiêm ngặt. Chẳng hạn, quy trình điều chế dung dịch nhỏ mắt Cyclosporine 2% được công bố năm 2004 yêu cầu buồng thổi khí vô trùng chuyên dụng (laminar airflow hood), phòng kiểm soát hạt bụi cùng nhân viên mặc bảo hộ vô trùng tuyệt đối để ngăn ngừa nhiễm độc hoặc biến chất [6]. Một bài thuốc nghiền thô sơ từ khoáng thạch tại gia đình hoàn toàn không có điều kiện vô trùng, biến chế phẩm thành ổ vi khuẩn trực tiếp xâm nhập vào mắt đang bị cọ xát tổn thương.

Hiểu lầm thường gặp về khoáng thạch "sáng mắt"

Nhiều người lầm tưởng rằng các khoáng vật tự nhiên đều lành tính và việc nghiền càng mịn thì bột sẽ càng vô hại. Đây là sai lầm nguy hiểm. Dù nghiền nhỏ tới đâu, bột khoáng vẫn là tinh thể vô cơ rắn, không thể hòa tan hoàn toàn thành dung dịch sinh lý và vẫn tạo ma sát khi chớp mắt [2].

Một hiểu lầm khác là đánh đồng ghi chép cổ xưa với chỉ định điều trị hiện đại. Trong y học cổ truyền và dân gian, có một số công thức thảo dược đã qua nghiên cứu lâm sàng đối chứng (như công thức Qatoor Ramad trong y học Unani thử nghiệm trên 70 bệnh nhân viêm kết mạc năm 2002 [7], hay nước ép Graptoveria trong nghiên cứu sơ bộ năm 2014 [8]), nhưng những nghiên cứu này chỉ áp dụng cho thảo dược với thành phần sinh học nhất định và quy trình chiết xuất cụ thể. Tuyệt đối không thể đánh đồng các nghiên cứu này với việc tự ý dùng khoáng thạch thô nghiền ra để tra mắt. Hiện tại hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh khoáng thạch không thanh an toàn cho mắt người.

Ai nên thận trọng?

Tất cả mọi người đều không nên tự ý tra bột khoáng thạch nghiền vào mắt. Đặc biệt, những nhóm đối tượng sau càng phải tuyệt đối tránh xa:

  • Người đang bị viêm kết mạc, đau mắt đỏ, khô mắt hoặc trầy xước biểu mô giác mạc: Mắt đang tổn thương khi tiếp xúc với bột khoáng sẽ gia tăng nguy cơ loét giác mạc và vôi hóa vĩnh viễn [3], [2].
  • Trẻ em, người cao tuổi, phụ nữ có thai hoặc người có cơ địa dị ứng: Mắt của các nhóm đối tượng này rất nhạy cảm; chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào về khoáng thạch trên các nhóm này.
  • Bệnh nhân sau phẫu thuật mắt hoặc bị chấn thương mắt: Bột khoáng có thể gây nhiễm trùng nội nhãn dẫn tới suy giảm thị lực nghiêm trọng [1], [5].

Áp dụng thực tế để bảo vệ mắt an toàn

Để bảo vệ đôi mắt sáng khỏe mà không gặp biến chứng nguy hiểm, bạn nên tuân thủ các nguyên tắc y khoa chuẩn mực:

  • Không sử dụng chế phẩm tự chế: Không tự nghiền khoáng thạch, không nhỏ nước lá cây, nước muối tự pha hay các dung dịch truyền miệng vào mắt [1].
  • Tham khảo ý kiến chuyên gia: Khi gặp các triệu chứng mắt đỏ, ngứa, cộm xốn, chảy nước mắt, cần đến khám tại chuyên khoa mắt để được kê đơn thuốc nhỏ phù hợp với pH và áp suất thẩm thấu an toàn [3], [1].
  • Giữ vệ sinh thuốc nhỏ mắt: Chỉ dùng thuốc nhỏ mắt có nguồn gốc rõ ràng, không để đầu lọ thuốc chạm vào lông mi hoặc ngón tay để tránh lây nhiễm vi khuẩn [5].

Lời kết

Đôi mắt là tài sản vô giá nhưng cấu trúc lại vô cùng mong manh. Việc mù quáng tin vào bài thuốc sáng mắt từ không thanh hay khoáng thạch nghiền có thể biến một kích ứng nhẹ thành viêm kết mạc hóa chất, loét giác mạc và nhiễm trùng nặng. Hãy bảo vệ thị lực bằng lối sống lành mạnh, khám mắt định kỳ và luôn hỏi ý kiến bác sĩ nhãn khoa trước khi sử dụng bất kỳ sản phẩm nào cho mắt.