Sự thật về bài thuốc truyền miệng từ hạt lục lạc lá ổi tròn

Lời đồn giải độc và thực tế nguy hiểm

Nhiều người truyền tai nhau rằng hạt cây lục lạc lá ổi tròn (Crotalaria spectabilis) có thể sắc uống để thải độc gan, làm mát cơ thể hoặc đắp chữa mụn nhọt ngoài da. Những lời truyền miệng này khiến không ít người tự ý tìm hái, thu gom hạt để dùng làm thuốc tự nhiên tại nhà.

Tuy nhiên, khoa học hiện đại khẳng định điều hoàn toàn ngược lại. Hạt của loài cây này không có tác dụng thanh lọc cơ thể mà chứa hàm lượng độc tố tự nhiên rất cao, gây tổn thương gan, suy thận và hủy hoại phổi [2, 3, 7].

Việc sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ loại hạt này tiềm ẩn mối đe dọa nghiêm trọng cho sức khỏe, thậm chí dẫn tới ngộ độc cấp tính và tổn thương nội tạng vĩnh viễn [2, 3].

Cơ chế biến độc chất thành bẫy tử thần cho gan

Loài thực vật thuộc chi Crotalaria nói chung và lục lạc lá ổi tròn nói riêng chứa nhóm hợp chất tự nhiên gọi là pyrrolizidine alkaloids (PAs) [1, 2]. Nhóm độc tố này nổi tiếng về khả năng gây độc cho gan (hepatotoxic) và gây độc cho gen di truyền (genotoxic) ^[1].

Khi một người ăn hoặc uống các sản phẩm có chứa nhóm hợp chất này, các độc tố chưa gây hại ngay lập tức. Sau khi đi vào hệ tiêu hóa và hấp thu vào máu, chúng được chuyển hóa tại gan bởi các enzyme cytochrome P450 (CYP) ^[2]. Quá trình biến đổi sinh học này tạo ra các chất trung gian độc hại chuyển hóa ^[2].

Các chất chuyển hóa phản ứng liên kết trực tiếp với tế bào gan và mạch máu, dẫn đến tình trạng xơ gan, hội chứng tắc tĩnh mạch gan (veno-occlusive disease) và làm tổn thương hệ thống lọc của thận [3, 7]. Thay vì thanh lọc chất có hại, gan trở thành nơi hứng chịu hủy hoại nặng nề nhất.

Hạt chứa độc tố cao gấp 123 lần lá

Nghiên cứu khoa học công bố năm 2020 đã làm rõ sự phân bố độc chất giữa các bộ phận của cây lục lạc lá ổi tròn ^[3]. Các nhà nghiên cứu dùng phương pháp sắc ký lỏng ghép đầu dò khối phổ hai lần (HPLC-MS/MS) để phân tích định lượng chiết xuất từ lá và hạt ^[3].

Kết quả định lượng cho thấy hoạt chất độc chính là monocrotaline, thuộc nhóm pyrrolizidine alkaloid ^[3]. Đáng chú ý, nồng độ monocrotaline tích tụ trong hạt cao gấp 123 lần so với nồng độ tìm thấy trong lá ^[3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hàm lượng chất độc đậm đặc này được cây tích lũy chủ yếu nhằm kháng lại tuyến trùng gây hại trong đất nông nghiệp chứ không phải để làm thuốc bổ ^[3].

Một nghiên cứu khác vào năm 2013 cũng chỉ ra rằng loài Crotalaria spectabilis có hàm lượng ancaloit dao động từ 0,01% đến 1,52% trong lá, nhưng vọt lên mức 2,41% đến 5,35% ở hạt ^[4]. Ngoài ra, các báo cáo tổng quan chỉ ra hạt của các loài thuộc chi này có thể chứa tới 5% ancaloit độc ^[2].

Sự chênh lệch lớn này đập tan quan niệm cho rằng hạt của cây là phần tinh túy nhất để chữa bệnh. Ngược lại, hạt chính là bộ phận nguy hiểm nhất của cây lục lạc lá ổi tròn [1, 2].

Nghiên cứu trên thế giới nói gì về độc tính của hạt

Năm 2020, một công trình nghiên cứu về các loài thuộc chi Crotalaria tại Colombia đã phân tích rễ, lá, hoa và hạt của 6 loài, trong đó có Crotalaria spectabilis ^[1]. Bằng kỹ thuật phân tích khối phổ tiên tiến, các nhà khoa học đã nhận diện được 45 loại pyrrolizidine alkaloids khác nhau ^[1].

Kết quả cho thấy hạt và hoa luôn là những bộ phận tích lũy lượng độc tố cao nhất so với rễ và thân lá ^[1]. Các nhà nghiên cứu cảnh báo thẳng thắn: Việc con người hoặc gia súc nuốt phải hạt hoặc các bộ phận của cây thông qua thảo dược, nước sắc uống hoặc các bài thuốc tự nhiên là một mối đe dọa sức khỏe cực kỳ nghiêm trọng do sự có mặt của nhóm chất 1,2-unsaturated pyrrolizidine alkaloids ^[1].

Độc tính phá hủy cơ thể của hạt cây này cũng từng được ghi nhận trong nghiên cứu thực nghiệm năm 1983 trên 180 con gà tây trống một ngày tuổi ^[5]. Các con non được chia thành 12 nhóm ngẫu nhiên (15 con mỗi nhóm) và ăn các chế độ ăn có chứa hạt cây lục lạc (Crotalaria spectabilis) ^[5].

Kết quả ghi nhận nhóm ăn hạt bị sụt giảm cân nặng toàn thân, teo gan, giảm mạnh nồng độ protein toàn phần, albumin và các phân đoạn globulin trong máu ^[5]. Độc chất monocrotaline từ hạt tạo ra các tổn thương giải phẫu bệnh lý nghiêm trọng và chất chuyển hóa dehydroretronecine của nó đọng lại trực tiếp trong gan của động vật ^[5]. Nghiên cứu cũng phát hiện khoáng chất selen không mang lại tác dụng bảo vệ nào trước độc tính của monocrotaline ^[5].

Về mặt tác động toàn thân, một nghiên cứu sinh lý và mô học trên chuột ngộ độc chất monocrotaline từ cây Crotalaria spectabilis vào năm 1981 cho thấy một tác hại nghiêm trọng khác ^[6]. Độc tố này gây tổn thương xơ gan, phì đại tế bào gan và gây viêm tắc tĩnh mạch gan ^[6]. Đồng thời, chất độc làm dày thành mạch máu phổi nhỏ theo thời gian, dẫn tới tăng áp lực động mạch phổi tiến triển và phì đại tâm thất phải ^[6].

Bằng chứng trong phòng thí nghiệm không tương đương bài thuốc uống

Gần đây, một số nghiên cứu trong phòng thí nghiệm phát hiện những hướng đi mới đối với các chiết xuất từ cây lục lạc lá ổi tròn. Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã điều chế 15 loại dịch chiết phân cực từ lá, hạt, quả, thân, hoa và rễ của cây bằng hệ dung môi nước ^[7].

Nghiên cứu này ghi nhận dịch chiết từ các bộ phận, bao gồm cả dịch chiết hạt (ký hiệu CS-ST), có khả năng ức chế các enzyme protease và làm giảm khả năng sống của ký sinh trùng Leishmania amazonensis ở dạng promastigote và amastigote ^[7]. Dịch chiết lá cũng được phát hiện chứa các hợp chất flavonoid glycoside như quercetins, vitexin và tricin ^[7].

Tuy nhiên, các kết quả trên chỉ dừng lại ở quy mô tế bào và ống nghiệm để nghiên cứu thuốc trị ký sinh trùng trong tương lai ^[7]. Dữ liệu này tuyệt đối không đồng nghĩa với việc người dân có thể lấy hạt cây đun nước uống để trị bệnh, tiêu viêm hoặc chữa nhọt ngoài da.

Nguy cơ nhiễm độc gan và tổn thương mạch máu phổi từ các ancaloit độc hại trong hạt thực tế vượt xa bất kỳ lợi ích tiềm năng nào chưa được kiểm chứng lâm sàng [2, 7].

Hiểu lầm tai hại từ việc uống trà thảo mộc Crotalaria

Sự nhầm lẫn giữa kinh nghiệm dân gian và độc tính thực tế từng dẫn đến nhiều hệ lụy y tế tại các quốc gia khác. Nghiên cứu năm 2021 tại Madagascar cho thấy người dân tại đây có thói quen dùng hạt của một loài cùng chi là Crotalaria cleomifolia để pha chế đồ uống phổ biến ^[2].

Khi các nhà khoa học vào cuộc phân tích, họ phát hiện chiết xuất hạt chứa lượng ancaloit cực lớn, chủ yếu là usaramine ^[2]. Độc tính mạnh mẽ gây suy gan và suy thận của chất này buộc các chuyên gia phải phát đi cảnh báo khẩn cấp tới cộng đồng về việc ngừng ngay việc uống loại nước hạt này ^[2].

Tại nhiều vùng chăn nuôi, các loài Crotalaria mọc hoang cũng thường xuyên gây ngộ độc chết hàng loạt cho đàn bò, ngựa và cừu khi chúng ăn phải thảo mộc ^[2]. Do đó, việc tự ý hái hạt lục lạc phơi khô làm trà thanh nhiệt là một sai lầm nguy hiểm có thể trả giá bằng tính mạng.

Ai cần tuyệt đối tránh xa loại hạt này?

Hạt của cây lục lạc lá ổi tròn và các loài thuộc chi Crotalaria không phải là thực phẩm hay vị thuốc an toàn cho bất kỳ ai ^[1]. Độc tố của cây tác động trực tiếp tới mọi cơ thể sống ^[6].

Người có bệnh lý về gan, suy thận, bệnh tim mạch hoặc tăng áp động mạch phổi càng phải tránh tuyệt đối, vì monocrotaline trực tiếp gây tổn thương tế bào gan, gây tắc mạch gan và làm dày động mạch phổi [3, 7].

Phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng có cơ thể rất nhạy cảm. Hiện tại chưa có nghiên cứu an toàn nào trên người đối với các đối tượng này; toàn bộ dữ liệu khoa học hiện có đều khẳng định tính chất độc gen, gây biến đổi tế bào và hủy hoại cơ quan nội tạng từ các nghiên cứu trên động vật và mô hình phân tích [2, 6, 7].

Gia đình có vật nuôi hay gia súc cũng cần lưu ý không để vật nuôi ăn phải hạt hoặc cây non mọc lẫn trong cỏ dại [3, 6].

Cảnh giác thảo dược trôi nổi và xử trí đúng cách

Cây lục lạc lá ổi tròn thường chỉ có giá trị trong nông nghiệp, được sử dụng làm cây phủ đất trước khi gieo trồng đậu tương nhằm ngăn chặn sự phát triển của tuyến trùng hại rễ [1, 3]. Cây không được công nhận là thảo dược sử dụng tùy tiện qua đường uống ^[1].

Người dân không nên tự ý thu gom hạt, phơi khô hay sắc thuốc uống dựa theo các mẹo dân gian truyền miệng trên mạng xã hội. Nếu phát hiện các gói thảo dược không rõ nguồn gốc dán nhãn "hạt lục lạc giải độc", người tiêu dùng cần kiên quyết từ chối.

Trường hợp có các triệu chứng nóng trong, mụn nhọt, người bệnh nên đi khám tại các cơ sở y tế để được chẩn đoán chính xác nguyên nhân và dùng thuốc theo chỉ định. Khi nghi ngờ đã uống phải trà hoặc thuốc sắc có chứa hạt cây lục lạc và xuất hiện dấu hiệu mệt mỏi, đau bụng, vàng da, khó thở, cần lập tức đến bệnh viện để được theo dõi và giải độc kịp thời.

Mỗi loại cây cỏ trong tự nhiên đều có thành phần hóa học phức tạp. Đừng đánh đổi sức khỏe của lá gan và tính mạng của bản thân chỉ vì những lời đồn thổi vô căn cứ.