Sự thật về bỏ bữa sáng: Nguy cơ tim mạch hay công cụ giảm cân?

Nhiều người có thói quen nhịn ăn sáng để cắt giảm calo hoặc bắt đầu chu kỳ nhịn ăn gián đoạn nhằm giảm cân. Áp lực công việc cùng lối sống bận rộn cũng khiến bữa ăn đầu ngày dần bị xem nhẹ. Tuy nhiên, hành động bỏ bữa sáng là giải pháp kiểm soát cân nặng an toàn hay là yếu tố làm tăng gánh nặng bệnh tim mạch?

Các dữ liệu y khoa hiện tại cho thấy bỏ bữa sáng không đơn thuần giúp giảm cân mà liên quan mật thiết đến việc gia tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch, xơ vữa động mạch và rối loạn lipid máu. Dù việc cắt giảm bữa sáng có thể hỗ trợ tạo thâm hụt năng lượng ngắn hạn ở một số người, các nghiên cứu dịch tễ cảnh báo nguy cơ tử vong tim mạch tăng vọt trên những người có sẵn bệnh nền chuyển hóa.

Cơ chế tác động lên tim mạch và chuyển hóa lipid

Bữa ăn sáng kích hoạt đồng hồ sinh học tại tuyến tụy, hỗ trợ quá trình tiết insulin chuẩn xác để tăng cường hấp thu glucose, từ đó ngăn ngừa tình trạng kháng insulin ^[1]. Ngược lại, việc nhịn ăn sáng thúc đẩy sự mất đồng bộ nhịp sinh học của cơ thể, kéo theo rối loạn chuyển hóa ^[1].

Ở mức độ phân tử, các nghiên cứu di truyền chỉ ra rằng bỏ bữa sáng tác động trực tiếp đến các chất chuyển hóa trong máu ^[2]. Thói quen này làm thay đổi tỷ lệ axit docosahexaenoic (DHA) trên tổng lượng axit béo, nồng độ đường huyết và mức glycoprotein acetyls (GlycA) – một chất chỉ thị của tình trạng viêm nội mạch ^[2]. Những biến đổi bất lợi của các chất chuyển hóa này đóng vai trò trung gian thúc đẩy suy tim tiến triển ^[2].

Dữ liệu từ các nghiên cứu đoàn hệ lớn

Các phân tích gộp dịch tễ học quy mô lớn đã chỉ ra mối liên hệ nhất quán giữa việc bỏ bữa sáng và các biến cố tim mạch.

Nghiên cứu tổng quan hệ thống năm 2019 thu thập dữ liệu từ 4 nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu tại Nhật Bản và Mỹ, theo dõi 199.634 người trưởng thành từ 40 tuổi trở lên trong thời gian trung vị 17,4 năm ^[3]. Kết quả cho thấy nhóm thường xuyên bỏ bữa sáng có nguy cơ mắc hoặc tử vong do bệnh tim mạch cao hơn 21% (HR = 1,21; KTC 95%: 1,08-1,35), đồng thời nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân tăng 32% (HR = 1,32; KTC 95%: 1,17-1,48) ^[3].

Một phân tích gộp khác năm 2020 tổng hợp từ 7 nghiên cứu đoàn hệ với 221.732 người tham gia ^[4]. Nghiên cứu kết luận người bỏ bữa sáng có nguy cơ mắc bệnh tim mạch cao hơn 22% (RR = 1,22; KTC 95%: 1,10-1,35) và nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân cao hơn 25% (RR = 1,25; KTC 95%: 1,11-1,40) so với nhóm ăn sáng đều đặn ^[4].

Năm 2021, một phân tích gộp từ 14 nghiên cứu đoàn hệ cho thấy việc duy trì ăn sáng trên 3 lần/tuần mang lại lợi ích rõ rệt ^[5]. Nhóm này giảm được 20% nguy cơ đái tháo đường týp 2 (RR = 0,80), giảm 26% nguy cơ béo phì (RR = 0,74), giảm 14% nguy cơ hội chứng chuyển hóa (RR = 0,86), giảm 25% nguy cơ hạ HDL-cholesterol (RR = 0,75), giảm 13% nguy cơ bệnh tim mạch (RR = 0,87), giảm 37% tử vong do tim mạch (RR = 0,63), giảm 8% tăng huyết áp (RR = 0,92) và giảm 11% đột quỵ (RR = 0,89) ^[5].

Bằng chứng ngẫu nhiên Mendel và tổn thương xơ vữa

Để khắc phục nhược điểm gây nhiễu của các quan sát dịch tễ, nghiên cứu năm 2024 ứng dụng phương pháp ngẫu nhiên Mendel (MR) với dữ liệu từ 193.860 người bỏ bữa sáng, 118.461 mẫu chuyển hóa máu và 47.309 ca suy tim (cùng 930.014 người đối chứng) ^[2]. Nghiên cứu xác nhận mối quan hệ nhân quả: thói quen bỏ bữa sáng trực tiếp làm tăng nguy cơ suy tim (OR = 1,378; KTC 95%: 1,047-1,813) ^[2]. Trong đó, tỷ lệ DHA/tổng axit béo làm trung gian 9,41% rủi ro, nồng độ glucose đóng góp 6,17% và GlycA đóng góp 5,68% nguy cơ ^[2].

Trước đó, các khảo sát siêu âm mạch máu và chụp cắt lớp vi tính tim từ dữ liệu PESA (Progression of Early Subclinical Atherosclerosis) ghi nhận người nhịn ăn sáng gia tăng tỷ lệ tổn thương xơ vữa động mạch dưới lâm sàng diện rộng tại động mạch cảnh, động mạch chậu - đùi và động mạch chủ ^[6], ^[7]. Tình trạng này cũng xuất hiện sớm ở đối tượng trẻ tuổi; nghiên cứu trên 5.625 học sinh (10-18 tuổi) ghi nhận nhóm nhịn sáng có chỉ số triglyceride, LDL-cholesterol, huyết áp và chỉ số khối cơ thể (BMI) cao hơn hẳn nhóm ăn sáng đầy đủ ^[6].

Các nghiên cứu đoàn hệ lớn như Health Professionals Follow-Up Study hay Nurses' Health Study cũng ghi nhận việc bỏ bữa sáng làm suy giảm kiểm soát đường huyết và gia tăng tỷ lệ đái tháo đường týp 2 ^[7]. Nghiên cứu tại Nhật Bản cho thấy người ít ăn sáng tăng nguy cơ đột quỵ và xuất huyết não, mặc dù không thấy sự gia tăng nguy cơ nhồi máu não hay bệnh tim cục bộ ở nhóm này ^[7].

Bỏ bữa sáng: Công cụ giảm cân hay hiểm họa?

Nhiều người tin rằng bỏ bữa sáng là giải pháp giảm cân tức thì. Thực tế, bỏ bữa sáng có thể hỗ trợ tạo mức thâm hụt calo tích lũy theo thời gian, đem lại một số lợi ích chuyển hóa tim mạch nhất định cho người thừa cân hoặc béo phì nếu được kiểm soát tốt ^[1].

Tuy nhiên, phần lớn các cảnh báo về sức khỏe đều xuất phát từ nghiên cứu quan sát, nơi định nghĩa bỏ bữa sáng chưa hoàn toàn đồng nhất và các yếu tố gây nhiễu lối sống chưa được triệt tiêu toàn bộ ^[3], ^[1]. Mặc dù vậy, việc nhịn sáng kéo dài thường dẫn đến xu hướng ăn bù và tăng lipid máu xấu ở người ít vận động ^[6]. Việc xem đây là công cụ giảm cân mặc định cho tất cả mọi người là một ngộ nhận thiếu cơ sở.

Ai nên thận trọng?

Tác động tiêu cực của việc bỏ bữa sáng đặc biệt nghiêm trọng ở nhóm người mắc bệnh gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa (MAFLD) ^[8].

Một nghiên cứu theo dõi 9.926 người trưởng thành (gồm 3.004 bệnh nhân MAFLD) trong suốt 27 năm (với 212.239 người-năm theo dõi) chỉ ra rằng: nhịn ăn sáng làm tăng nguy cơ tử vong tim mạch lên 2,85 lần (HR = 2,850; KTC 95%: 1,490-5,452) và tăng nguy cơ tử vong do bệnh mạch máu não lên 5,57 lần (HR = 5,570; KTC 95%: 1,814-17,099) ở người có MAFLD ^[8]. Trái lại, ở nhóm người khỏe mạnh không mắc MAFLD, việc bỏ bữa sáng không làm gia tăng nguy cơ tử vong do bệnh tim mạch có ý nghĩa thống kê (HR = 1,526; KTC 95%: 0,701-3,326) ^[8].

Người mắc hội chứng chuyển hóa, đái tháo đường týp 2 hoặc tiền sử xơ vữa mạch máu cũng là nhóm đối tượng không nên tùy tiện nhịn ăn sáng để tránh xáo trộn đường huyết và chỉ số lipid ^[5], ^[6].

Áp dụng bữa sáng khoa học trong thực tế

Để tối ưu hóa sức khỏe tim mạch và kiểm soát cân nặng, việc tổ chức bữa sáng cần dựa trên nguyên tắc dinh dưỡng chức năng thay vì loại bỏ hoàn toàn ^[1].

Bữa ăn đầu ngày nên ưu tiên các thực phẩm giàu hoạt tính sinh học như trứng, các sản phẩm từ sữa, các loại hạt, trái cây tươi, ngũ cốc nguyên hạt cùng cà phê hoặc trà ^[1]. Các thực phẩm này cung cấp vi chất, chất xơ và chất béo lành mạnh giúp ổn định đường huyết theo nhịp sinh học tự nhiên của tụy ^[1].

Nếu quyết định áp dụng phương pháp nhịn ăn có kế hoạch để giảm cân, người thực hiện cần tính toán tổng mức năng lượng nạp vào trong ngày, tránh ăn bù thực phẩm chế biến sẵn vào bữa trưa và bữa tối ^[1]. Người có bệnh lý nền về gan, tim mạch hay chuyển hóa cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi áp dụng bất kỳ hình thức nhịn ăn ngắt quãng nào.

Lời kết

Bỏ bữa sáng có thể là một công cụ cắt giảm calo tạm thời nhưng lại tiềm ẩn nhiều nguy cơ tim mạch lâu dài, đặc biệt là nguy cơ xơ vữa mạch máu và tử vong ở người có bệnh chuyển hóa ^[6], ^[8]. Thay vì nhịn ăn mù quáng, việc duy trì một bữa sáng giàu thực phẩm nguyên bản, phù hợp với thể trạng là giải pháp an toàn và bền vững nhất để bảo vệ trái tim.