Thói quen dùng cây hoa chùm ớt chữa ho trong dân gian
Hoa chùm ớt (tên khoa học Pyrostegia venusta), hay còn gọi là hoa rạng đông, là loại cây dây leo quen thuộc thường được trồng làm cảnh trước cổng nhà hoặc bờ rào. Nhiều người truyền tai nhau dùng hoa và lá cây này hãm nước uống để giảm ho, rát họng, hoặc trị cảm sốt mỗi khi thời tiết thay đổi.
Thực tế, kinh nghiệm dân gian này có cơ sở một phần từ y học cổ truyền bản địa, nhưng các bằng chứng khoa học hiện đại chỉ mới dừng lại ở mức chiết xuất phòng thí nghiệm và thử nghiệm trên động vật. Hiện chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh hoa chùm ớt có thể chữa dứt điểm bệnh hô hấp.
Do đó, người bệnh không nên tự ý hái hoa, lá tươi để sắc uống thay thế các loại thuốc điều trị bệnh lý đường thở được bác sĩ kê đơn.
Cây chùm ớt trong y học cổ truyền các nước
Trong y học dân gian Brazil, cây chùm ớt (được gọi là "cipó-de-são-joão") là một vị thuốc quen thuộc, được dùng như vị thuốc bổ toàn thân và điều trị tiêu chảy, bạch biến [1]. Đặc biệt, người dân bản địa thường dùng loài cây này để chữa ho và các bệnh lý nhiễm trùng đường hô hấp thông thường như viêm phế quản, cảm cúm và cảm lạnh thông thường [1].
Bên cạnh đó, các tài liệu ghi nhận loài thực vật này phân bố nhiều nơi và từ lâu đã gắn liền với các bài thuốc dân gian nhằm làm dịu những triệu chứng viêm nhiễm hô hấp [2]. Người dân các vùng rừng Cerrado và rừng Đại Tây Dương thuộc Brazil thu hái các phần của cây để chữa bệnh ngoài da lẫn bệnh viêm đường thở [3].
Tuy vậy, những kinh nghiệm truyền miệng này chủ yếu dựa trên quan sát cảm tính qua nhiều thế hệ mà chưa qua các bước kiểm chứng liều lượng an toàn trên người.
Cơ chế tác động sinh học dưới góc nhìn khoa học
Các nhà nghiên cứu dược lý đã tìm hiểu thành phần hóa học của cây chùm ớt nhằm giải thích vì sao dân gian lại dùng loài cây này chữa viêm đường hô hấp. Phân tích cho thấy trong quần thể tự nhiên của cây chùm ớt chứa hoạt chất sinh học verbascoside, một hợp chất có giá trị trong việc điều chế các dược phẩm thảo dược [3].
Ở góc độ miễn dịch học, các bệnh lý viêm hô hấp thường đi kèm phản ứng viêm mô và hiện tượng oxy hóa mạnh mẽ. Nghiên cứu chỉ ra rằng chiết xuất hoa chùm ớt có khả năng điều hòa các chất trung gian gây viêm cục bộ và toàn thân [4]. Đồng thời, chiết xuất này còn sở hữu hoạt tính chống oxy hóa [5], [2].
Ngoài ra, thử nghiệm trong phòng thí nghiệm cũng ghi nhận chiết xuất hoa chùm ớt thể hiện hoạt tính kháng khuẩn ở mức độ vừa phải đối với một số vi khuẩn như Bacillus subtilis, Staphylococcus aureus, Escherichia coli, Pseudomonas aeruginosa và nấm Candida albicans [5]. Việc ức chế vi khuẩn và giảm phản ứng viêm có thể là cơ chế hỗ trợ làm dịu triệu chứng đường hô hấp mà dân gian quan sát được.
Bằng chứng nghiên cứu trên động vật về bệnh hô hấp
Bằng chứng rõ rệt nhất về tác động của cây chùm ớt đối với đường hô hấp đến từ một nghiên cứu năm 2021 được thực hiện trên chuột bị hen suyễn do dị ứng ovalbumin [2]. Nghiên cứu này tiến hành trên chuột dòng Balb/c được gây mẫn cảm thực nghiệm để tạo mô hình hen, sau đó chuột được tiêm màng bụng liều 300 mg/kg chiết xuất nước hoặc chiết xuất cồn-nước (hydroethanolic) liên tục trong 7 ngày [2].
Kết quả cho thấy, việc điều trị bằng chiết xuất nước đã làm giảm đáng kể tình trạng tăng phản ứng phế quản, đo bằng sức cản toàn phần và sức cản mô của đường thở [2]. Cả hai loại chiết xuất nước và chiết xuất cồn-nước đều làm giảm đáng kể số lượng tế bào tổng số và bạch cầu ái toan trong dịch rửa phế quản phế nang [2]. Đáng chú ý, chỉ có chiết xuất dạng nước làm tăng đáng kể hoạt tính chống oxy hóa toàn phần và giảm viêm mô phổi, cho thấy tiềm năng điều trị hen suyễn thông qua cơ chế chống oxy hóa [2]. Tuy nhiên, các chiết xuất này không làm thay đổi đáng kể mức độ các cytokine như IL-4, IL-5, IL-9, IL-13, IFN-gamma và TGF-beta [2].
Nghiên cứu trên chỉ ra tiềm năng của chiết xuất nước từ cây chùm ớt đối với phản ứng co thắt đường thở, nhưng đây là thử nghiệm trên chuột với đường tiêm màng bụng và chiết xuất chuẩn hóa, khác hoàn toàn với việc người uống nước sắc hoa tự nấu.
Tác động đối với hành vi uể oải do cảm cúm
Khi bị cảm lạnh hoặc cảm cúm, cơ thể thường rơi vào trạng thái mệt mỏi, chán ăn, lười vận động, được y học gọi là "hành vi ốm yếu" (sickness behavior). Một nghiên cứu năm 2010 đã đánh giá tác động của chiết xuất cồn-nước từ hoa chùm ớt đối với chuột bị gây hành vi ốm yếu bằng độc tố lipopolysaccharide (LPS) [1].
Trong nghiên cứu này, chuột được tiêm LPS liều 100 microgam/kg để gây ra tình trạng trầm cảm vận động trong thử nghiệm mở trường và tăng thời gian bất động khi bơi cưỡng bức [1]. Khi được cho uống chiết xuất cồn-nước từ hoa chùm ớt ở các liều thử nghiệm 100 và 300 mg/kg, chuột đã giảm bớt các biến đổi hành vi do LPS gây ra [1]. Tác dụng làm giảm hành vi ốm yếu này tương đương với nhóm chuột được dùng dexamethasone liều 1 mg/kg, một loại thuốc steroid có tác dụng ức chế phản ứng viêm và miễn dịch [1].
Các tác giả kết luận rằng chiết xuất hoa chùm ớt làm giảm biểu hiện trầm cảm và phục hồi hành vi khám phá ở chuột thí nghiệm [1]. Kết quả này phần nào ủng hộ kinh nghiệm dân gian dùng hoa chùm ớt để cải thiện cảm giác khó chịu, kiệt sức do cảm cúm, cảm lạnh gây ra [1].
Lợi ích khác và hạn chế của bằng chứng khoa học
Ngoài các tác động liên quan đến hô hấp và cảm cúm, chiết xuất chùm ớt còn được nghiên cứu trên nhiều mô hình bệnh lý khác. Trên chuột BALB/c ăn chế độ nhiều carbohydrate tinh chế trong 8 tuần và bổ sung chiết xuất cồn-nước của hoa chùm ớt từ tuần 9 đến tuần 12, chiết xuất này đã giúp giảm lượng mỡ, cải thiện tình trạng rối loạn dung nạp glucose, giảm triacylglycerol huyết thanh và hạ mức tế bào viêm toàn thân [4].
Trên mô hình chuột Wistar bị vết thương rạch và cắt da, chiết xuất cồn của hoa chùm ớt giúp đẩy nhanh tốc độ co vết thương và tăng sức bền kéo của mô hạt [5]. Cây chùm ớt cũng được nghiên cứu rộng rãi trên tế bào ung thư hắc tố B16F10 và mô hình chuột bạch biến, cho thấy khả năng kích thích tổng hợp sắc tố melanin và giảm phản ứng viêm qua trung gian TNF-alpha, IL-1beta và IL-6 [6], [7].
Dù có nhiều hoạt tính sinh học thú vị, toàn bộ dữ liệu hiện tại về tác dụng chữa bệnh hô hấp của hoa chùm ớt đều mới chỉ giới hạn trên động vật (chuột gặm nhấm) hoặc ống nghiệm tế bào. Hoàn toàn chưa có nghiên cứu nào trên người về dược động học, độ an toàn hay hiệu quả thực tế khi bị viêm họng, viêm amidan hay viêm phế quản. Hơn nữa, hàm lượng hoạt chất verbascoside giữa các cá thể cây chùm ớt ở các vùng tự nhiên có thể chênh lệch rất lớn (trên 200 microgam/mg chiết xuất ở một số quần thể nhưng rất thấp ở quần thể khác) [3]. Sự chênh lệch này khiến việc tự thu hái hoa trong vườn nhà không thể đảm bảo nồng độ dược chất ổn định.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược
Nhiều người mặc định thảo dược mọc tự nhiên quanh nhà là lành tính và có thể uống thay thế thuốc tây y. Đây là quan niệm sai lầm có thể dẫn đến nguy cơ chậm trễ điều trị các bệnh lý hô hấp nghiêm trọng như viêm phổi, hen phế quản cấp hoặc nhiễm trùng đường thở do vi khuẩn.
Việc uống nước sắc từ cành lá, hoa tươi có thể đưa vào cơ thể các tạp chất, nấm mốc hoặc thuốc trừ sâu còn bám trên cây rào. Thêm vào đó, việc chiết xuất hoa chùm ớt thể hiện hoạt tính kháng khuẩn vừa phải trong ống nghiệm [5] hoàn toàn không đồng nghĩa với việc uống nước hoa chùm ớt sẽ tiêu diệt được vi khuẩn trong họng người. Dược tính thảo mộc phụ thuộc vào dung môi chiết xuất (cồn, nước), liều lượng chính xác và nồng độ hoạt chất, điều mà việc đun nấu thủ công tại nhà không thể kiểm soát.
Ai nên thận trọng và cách xử lý bệnh hô hấp đúng đắn
Hiện chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ và người cao tuổi có bệnh nền. Những đối tượng này tuyệt đối không được tự ý dùng nước sắc hoa chùm ớt để chữa ho hay cảm sốt theo lời truyền miệng. Người đang mắc các bệnh lý chuyển hóa hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch cũng cần thận trọng vì chiết xuất cây có thể tương tác với quá trình chuyển hóa đường và phản ứng miễn dịch [1], [4].
Nếu gặp các triệu chứng ho, đau họng hoặc cảm cúm nhẹ, người bệnh nên áp dụng các biện pháp an toàn đã được y học xác lập: uống đủ nước ấm, súc họng bằng nước muối sinh lý, nghỉ ngơi đầy đủ và ăn uống cân bằng chất dinh dưỡng.
Cây chùm ớt là loài hoa đẹp làm cảnh và chứa nhiều hợp chất tự nhiên có tiềm năng dược liệu triển vọng trong các thử nghiệm tiền lâm sàng. Tuy nhiên, giữa nghiên cứu trên chuột và việc ứng dụng làm thuốc trị bệnh hô hấp cho con người là một khoảng cách rất lớn. Khi bị sốt cao, ho dai dẳng, khó thở hoặc đau họng nặng, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và dùng thuốc theo đúng chỉ dẫn của bác sĩ.