Nhiều người đi rừng hoặc sống ở vùng miền núi thường có thói quen hái các loại quả, hạt dại để luộc ăn thử. Tuy nhiên, sự tương đồng về hình dáng giữa các loài thực vật hoang dã có thể dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Hạt thàn mát là một trong những loại hạt rừng dễ bị nhầm với đậu ăn được, chứa độc tố nguy hiểm đe dọa tính mạng người sử dụng [1].
Người lầm tưởng hạt thàn mát ăn được đối mặt nguy cơ ngộ độc cấp tính đường tiêu hóa, hô hấp và thần kinh [1]. Hiện y học chưa có thuốc giải độc đặc hiệu cho loại độc chất này [1]. Bất kỳ ai nhai hoặc nuốt hạt thàn mát đều cần cấp cứu y tế lập tức để ngăn ngừa độc chất hấp thu [1].
Nguy cơ nhầm lẫn hạt thàn mát với các loại đậu rừng
Cây thàn mát (danh pháp khoa học Millettia pachycarpa) thuộc họ Đậu, phân bố phổ biến ở khu vực phía nam Trung Quốc cũng như các vùng rừng núi lân cận [1]. Do cùng họ thực vật, quả và hạt thàn mát có hình dáng thuôn dài, hạt bọc trong vỏ giáp rất giống các loại đậu ăn được [1]. Người dân thiếu kinh nghiệm hoặc trẻ nhỏ đi rừng rất dễ hái nhầm về chế biến làm thực phẩm [1].
Tại Trung Quốc, các vụ ngộ độc do loài cây này không quá phổ biến nhưng từng xảy ra những ổ dịch nghiêm trọng [1]. Điển hình vào năm 2020, ít nhất hai sự cố ngộ độc liên quan đến Millettia pachycarpa đã được ghi nhận tại hai tỉnh Quý Châu và Hồ Nam [1]. Việc thiếu thông tin phân loại cây rừng khiến người dân sử dụng nhầm loại hạt chứa chất độc tự nhiên này [1].
Bên cạnh thàn mát, nhiều loài thực vật họ đậu khác cũng tiềm ẩn rủi ro tương tự nếu ăn sai bộ phận [1]. Cây củ đậu (Pachyrhizus erosus) có phần củ ăn được và trồng phổ biến, nhưng phần hạt của nó lại chứa chất độc nguy hiểm và từng gây ngộ độc do ăn nhầm [1]. Tại Thái Lan và Đài Loan (Trung Quốc), hạt cây củ đậu từng dẫn đến nhiều ca ngộ độc đe dọa tính mạng và tử vong [1].
Cơ chế tác động của độc chất trong hạt thàn mát
Độc tính nghiêm trọng của hạt thàn mát bắt nguồn từ hợp chất rotenone cùng các dẫn xuất rotenoid [1]. Đây là những hoạt chất tự nhiên thường được khai thác dùng làm thuốc trừ sâu sinh học hoặc duốc cá, mang độc tính cao đối với sinh vật sống [1].
Khi xâm nhập vào cơ thể qua đường tiêu hóa, rotenone tấn công trực tiếp vào ba hệ cơ quan trọng yếu: hệ thần kinh, hệ hô hấp và hệ tiêu hóa [1]. Chúng gây ức chế hô hấp tế bào, làm suy giảm nghiêm trọng khả năng tạo năng lượng của mô [1]. Tác động này dẫn đến tổn thương diện rộng trên các cơ quan đích, biểu hiện rõ rệt qua tình trạng suy hô hấp và rối loạn tuần hoàn [1].
Ngoài chi Millettia, các loài thuộc chi Lonchocarpus cũng chứa rotenone và có khả năng gây chết người khi nuốt phải [1]. Tại Guiana thuộc Pháp, một phụ nữ tử vong sau khi cố ý uống một loại cây thuộc chi Lonchocarpus có chứa độc tố này [1]. Điều đó cho thấy rotenone là nhóm độc chất thực vật có khả năng hủy hoại cơ thể cực kỳ nhanh chóng [1].
Nghiên cứu dịch tễ ghi nhận điều gì về ngộ độc thàn mát?
Báo cáo dịch tễ học về một đợt bùng phát ngộ độc do Millettia pachycarpa tại thành phố Trùng Khánh công bố năm 2021 cung cấp dữ liệu chi tiết về đặc tính lâm sàng của bệnh [1]. Nghiên cứu xác nhận các ca bệnh phát sinh từ việc sử dụng nhầm hạt thàn mát tại địa phương [1].
Dữ liệu ghi nhận rotenone tác động tức thời sau khi ăn, khiến bệnh nhân suy giảm tri giác và rối loạn cân bằng toan kiềm nhanh chóng [1]. Thách thức lớn nhất được nghiên cứu chỉ ra là hoàn toàn không có thuốc đối kháng đặc hiệu để trung hòa độc tố này [1].
Việc cứu chữa người bệnh phụ thuộc hoàn toàn vào các biện pháp điều trị triệu chứng và hồi sức tích cực [1]. Các can thiệp thiết yếu bao gồm đặt nội khí quản, thở máy hỗ trợ, điều chỉnh cân bằng toan kiềm và duy trì ổn định các dấu hiệu sinh tồn [1]. Nghiên cứu cũng lưu ý bằng chứng y học hiện tại chưa đủ để khẳng định liệu pháp lọc máu hấp phụ có hiệu quả loại bỏ rotenone hay không, dù đây vẫn là một phương án điều trị được lựa chọn trên lâm sàng [1].
Đặc biệt, nghiên cứu nhấn mạnh việc phát hiện và kiểm soát viêm phổi hít phải được ưu tiên hàng đầu trong cấp cứu ngộ độc thàn mát [1]. Khi bệnh nhân nôn mửa trong tình trạng hôn mê hoặc suy giảm ý thức, dịch dạ dày chứa độc chất rất dễ tràn vào đường thở, gây viêm phổi hít và suy hô hấp cấp tính [1].
Giới hạn của y học trong điều trị ngộ độc rotenone
Các nghiên cứu lâm sàng hiện tại về ngộ độc hạt thàn mát gặp giới hạn vì số lượng ca bệnh ghi nhận không liên tục [1]. Đa số dữ liệu thu được từ các báo cáo từng vụ việc hoặc ổ dịch nhỏ lẻ tại các địa phương [1].
Do thiếu thuốc giải độc đặc hiệu, tiên lượng của bệnh nhân phụ thuộc nhiều vào thời gian tiếp cận cơ sở y tế và lượng hạt nuốt phải [1]. Can thiệp khử nhiễm đường tiêu hóa như gây nôn hoặc rửa dạ dày cần thực hiện càng sớm càng tốt để ngăn ngừa độc chất tiếp tục ngấm vào máu [1]. Nghiên cứu ghi nhận thao tác rửa dạ dày cần cân nhắc thực hiện cẩn trọng ngay cả khi người bệnh đã rơi vào tình trạng bất tỉnh [1].
Các biện pháp lọc máu hiện đại chưa được chứng minh hiệu quả loại trừ rotenone rõ ràng [1]. Vì vậy, công tác hồi sức cơ bản bảo vệ đường thở và tuần hoàn vẫn là trụ cột duy nhất giúp cứu vãn tính mạng người nhiễm độc [1].
Hiểu lầm phổ biến về cây cỏ và hạt tự nhiên
Một quan niệm sai lầm rất phổ biến là cho rằng thực vật có vỏ dạng đậu trong rừng đều lành tính và dùng được làm thức ăn [1]. Thực tế, họ Đậu chứa cả những loài cung cấp dinh dưỡng lẫn các loài chứa chất độc cực mạnh như thàn mát [1]. Vỏ quả thàn mát khi chín có thể nứt ra để lộ hạt giống như đậu nành hay đậu ván dại, khiến người không có chuyên môn hoàn toàn mất cảnh giác [1].
Hiểu lầm thứ hai là nhiệt độ nấu nướng thông thường có thể phân hủy hết mọi độc chất trong hạt rừng. Độc chất rotenone trong hạt thàn mát hay hạt củ đậu không bị vô hiệu hóa an toàn qua việc luộc hoặc nướng thông thường, vẫn gây ngộ độc cấp tính nguy hiểm [1]. Người dân tuyệt đối không dựa vào kinh nghiệm nếm thử để kiểm tra độc tính của các loại hạt chưa rõ nguồn gốc [1].
Nhiều người cũng tin rằng các bộ phận khác nhau của cùng một cây đều có tính chất giống nhau. Cây củ đậu là ví dụ điển hình: phần củ phát triển dưới đất hoàn toàn ăn được, nhưng hạt của nó lại chứa chất độc rotenone nguy hiểm đến tính mạng tương tự như hạt thàn mát [1].
Ai cần đặc biệt thận trọng với hạt thàn mát?
Người dân sinh sống tại các khu vực đồi núi nơi cây thàn mát phân bố tự nhiên là nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất [1]. Tại các địa phương có sự hiện diện của loài cây này, nguy cơ hái nhầm về chế biến hoặc cho trẻ con chơi đùa rất dễ dẫn đến tai nạn ngộ độc [1].
Trẻ em là đối tượng đặc biệt dễ tổn thương do tính hiếu động, thích khám phá và dễ bị thu hút bởi các loại quả, hạt trong tự nhiên [1]. Cơ thể trẻ nhỏ có thể tích nhỏ và chức năng gan thận chưa hoàn thiện, khiến độc tố phát tác nhanh và nặng hơn người trưởng thành [1].
Người đi rừng, người đi dã ngoại hoặc người có sở thích tìm kiếm thực phẩm tự nhiên cũng cần hết sức cẩn trọng. Khi không có kiến thức thực vật học chuyên sâu, sự nhầm lẫn giữa hạt cây dại chứa rotenone và đậu ăn được rất dễ xảy ra [1].
Cách xử trí và phòng ngừa ngộ độc trong đời sống
Để phòng ngừa ngộ độc, biện pháp hiệu quả nhất là giáo dục cộng đồng nhận biết rõ ràng nguy cơ của các loài cây chứa rotenone [1]. Tại các khu vực có cây thàn mát và cây họ đậu chứa độc sinh sống, chính quyền và người dân cần chủ động ngăn chặn việc hái lượm, sử dụng nhầm các bộ phận của cây [1].
Nguyên tắc an toàn là không bao giờ ăn bất kỳ loại hạt, củ dại nào trong rừng khi chưa xác định chắc chắn loài thực vật đó. Tuyệt đối không để trẻ nhỏ nhặt các loại quả, hạt lạ để ăn hoặc ngậm vào miệng [1]. Tương tự, với cây củ đậu quen thuộc trong vườn nhà, chỉ thu hoạch lấy củ và phải tiêu hủy phần quả, hạt để tránh việc trẻ nhỏ hay người nhà hái nhầm [1].
Khi phát hiện người có dấu hiệu ngộ độc sau khi ăn hạt rừng nghi thàn mát, cần đưa ngay đến cơ sở y tế gần nhất [1]. Trong quá trình vận chuyển, cần đặt người bệnh ở tư thế nằm nghiêng an toàn để tránh nguy cơ sặc dịch nôn vào đường thở, hạn chế biến chứng viêm phổi hít nguy hiểm [1]. Gia đình nên mang theo mẫu hạt nghi ngờ để hỗ trợ nhân viên y tế nhận định độc chất và can thiệp kịp thời [1].
Tự nhiên hoang dã cung cấp nhiều loại rau rừng ăn được nhưng cũng tiềm ẩn vô số độc chất chết người như rotenone trong hạt thàn mát [1]. Cảnh giác trước các loại hạt lạ và nâng cao hiểu biết là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe cho bản thân và gia đình. Hãy luôn tham khảo tài liệu phân loại chính thống hoặc ý kiến chuyên gia trước khi có ý định sử dụng bất kỳ loại cây cỏ lạ nào làm thực phẩm.
