Nghệ từ lâu đã là loại gia vị quen thuộc trong gian bếp Việt, đồng thời được nhiều người xem như phương thuốc tự nhiên hỗ trợ tiêu hóa và giảm viêm. Với sự phát triển của công nghệ bào chế, các loại viên uống bổ sung chứa hoạt chất curcumin hàm lượng cao xuất hiện tràn lan trên thị trường và được quảng bá như giải pháp bảo vệ sức khỏe an toàn, không tác dụng phụ. Nhiều người tin rằng vì có nguồn gốc tự nhiên, chế phẩm từ nghệ có thể dùng tùy ý và vô hại.
Tuy nhiên, các báo cáo y khoa lâm sàng gần đây ghi nhận nhiều trường hợp bệnh nhân bị tổn thương gan cấp nghiêm trọng sau khi sử dụng thực phẩm bổ sung nghệ hoặc curcumin [2, 7]. Mặc dù gia vị nghệ trong bữa ăn thông thường rất an toàn, dạng viên uống cô đặc tinh chất nghệ lại tiềm ẩn rủi ro viêm gan đặc ứng ở một số cơ thể nhạy cảm [1, 2].
Góc nhìn sai lầm về thảo dược tự nhiên và thực tế y khoa
Quan niệm "đồ tự nhiên luôn lành tính" khiến người tiêu dùng dễ dàng tự mua và sử dụng viên uống bổ sung không qua tư vấn y tế. Thống kê tại Hoa Kỳ cho thấy tổn thương gan do thuốc (DILI) xảy ra ở tỷ lệ khoảng 1 trên 10.000 người dùng thuốc, chịu trách nhiệm cho 13% các ca suy gan cấp tính; đáng chú ý, thực phẩm bổ sung và thảo dược chiếm tới 9% trong số các trường hợp suy gan này [1]. Tại Iceland, các phản ứng gan do thảo dược và thực phẩm chức năng chiếm khoảng 16% tổng số ca DILI ghi nhận trong cộng đồng [2].
Một phân tích tổng hợp trên 189 tài liệu y khoa với 428 ca tổn thương gan do thảo dược và chất bổ sung cho thấy thực trạng rất đáng báo động [3]. Trong số các bệnh nhân nhập viện, có 82,6% trường hợp cần điều trị nội trú, 8,9% phải ghép gan, 1,9% tiến triển thành bệnh gan mạn tính và 3,6% tử vong [3]. Đáng chú ý, phân tích tại Tây Ban Nha chỉ ra thực phẩm chức năng và thảo dược gây ra 4% (32 ca) trên tổng số 856 trường hợp tổn thương gan do hóa dược [4]. Các tổn thương này thường tiến triển nặng hơn, nguy cơ suy gan cấp cao hơn so với tổn thương gan do thuốc kê đơn thông thường và có xu hướng dễ tái phát nặng nếu vô tình dùng lại sản phẩm [1, 3].
Cơ chế chuyển hóa và rủi ro tổn thương tế bào gan
Hoạt chất chính mang lại giá trị sinh học của nghệ là curcumin [1]. Ở trạng thái tự nhiên, curcumin rất khó tan và hấp thu kém qua đường tiêu hóa [4]. Để khắc phục nhược điểm này, các công ty dược phẩm sản xuất dạng viên nén tinh chế, ứng dụng công nghệ nano hoặc bổ sung thêm hoạt chất piperine (chiết xuất từ hạt tiêu đen) nhằm tăng tối đa khả dụng sinh học và tốc độ hấp thu vào máu [1, 2].
Khi nồng độ curcumin thẩm thấu vào máu tăng đột biến, toàn bộ gánh nặng chuyển hóa sẽ dồn lên hệ thống men gan [5]. Các báo cáo y khoa chỉ ra phản ứng phá hủy tế bào gan do nghệ là dạng tổn thương gan do thuốc mang tính đặc ứng (idiosyncratic drug-induced liver injury), tức phản ứng bất lợi không thể đoán trước, phụ thuộc vào cơ địa chuyển hóa đặc thù của từng cá nhân [1]. Khi gan không xử lý kịp hoặc phản ứng miễn dịch dị ứng xảy ra, tế bào gan bị phá hủy ồ ạt, dẫn đến tăng men gan cấp và ứ đọng mật [1, 2].
Nghiên cứu lâm sàng: Các ca viêm gan do viên nghệ
Bằng chứng y khoa về rủi ro này được làm rõ qua nhiều báo cáo trường hợp cụ thể tại các bệnh viện lớn trên thế giới.
Trường hợp thứ nhất ghi nhận một phụ nữ 49 tuổi tại Mỹ nhập viện trong tình trạng mệt mỏi, buồn nôn, vàng da, đau nhẹ hạ sườn trái và nước tiểu sẫm màu liên tục một tuần [1]. Người bệnh có tiền lệ tăng nhãn áp, buồng trứng đa nang và đã cắt túi mật, hoàn toàn không có tiền sử bệnh gan, không uống rượu bia và không đổi thuốc điều trị [1]. Qua khai thác bệnh sử, bà dùng thực phẩm bổ sung nghệ liều 2 viên mỗi ngày trong 1,5 tháng trước đó [1]. Các xét nghiệm ghi nhận men gan AST và ALT tăng vọt, xác định viêm gan do thực phẩm bổ sung nghệ, và các chỉ số chỉ hồi phục hoàn toàn sau khi dừng uống [1].
Trường hợp thứ hai được công bố năm 2019 và trích dẫn lại năm 2020: một cụ bà 78 tuổi nhập viện vì vàng da sau đúng 1 tháng sử dụng thực phẩm bổ sung curcumin [1, 3]. Quá trình kiểm tra loại trừ mọi nguyên nhân viêm gan cấp tính khác; điểm đánh giá quan hệ nhân quả RUCAM đạt 6 điểm, xếp mức liên quan khả dĩ giữa curcumin và tổn thương gan [1, 3]. Đáng sợ hơn, men gan AST và ALT của bệnh nhân tăng vọt gấp hơn 20 lần giới hạn trên bình thường [1, 3]. Chỉ sau 7 ngày ngừng uống curcumin, chỉ số men gan đã giảm 48% (khoảng một nửa) và mất 42 ngày để men gan trở về ngưỡng an toàn [1, 3].
Bên cạnh đó, một báo cáo khác ghi nhận 2 ca lâm sàng tổn thương gan do nghệ [6]. Cả hai trường hợp đều được loại trừ các nguyên nhân tổn thương gan thông thường như viêm gan virus, rượu bia, bệnh tự miễn hay thuốc độc với gan [6]. Điểm RUCAM ghi nhận lần lượt là 7 và 6 điểm, đều nằm trong thang mức "khả dĩ" do chế phẩm nghệ gây ra [6]. Mối liên hệ thời gian rõ rệt giữa việc uống nghệ, khởi phát tăng men gan và sự hồi phục sau khi ngừng sử dụng đã khẳng định vai trò thủ phạm của nghệ dạng bổ sung [6].
Bằng chứng phòng ngừa và giới hạn của nghiên cứu
Dù các cảnh báo lâm sàng xuất hiện, nghệ và curcumin không hoàn toàn là chất độc. Hoạt chất curcumin có đặc tính chống viêm và chống oxy hóa mạnh mẽ [2, 7]. Trong một nghiên cứu nhỏ trên 50 bệnh nhân gan nhiễm mỡ không do rượu, curcumin cho thấy hiệu quả làm giảm điểm số xơ hóa gan [6]. Ngoài ra, curcumin từng được chứng minh có khả năng phòng ngừa ung thư đại trực tràng trong các thử nghiệm tế bào và mô hình động vật chuột [4].
Một nghiên cứu trên gà thịt Arbor Acres công bố năm 2018 cho thấy curcumin liều 450 mg/kg thức ăn sau 28 ngày giúp bảo vệ gan trước độc tố nấm aflatoxin B1 (liều 5 mg/kg) [6, 8]. Curcumin hoạt động thông qua cơ chế kích hoạt yếu tố phiên mã Nrf2, tăng biểu hiện các gen và protein GSTA3, GSTM2, thúc đẩy hoạt tính enzyme giải độc pha II và ức chế enzyme cytochrome P450 chuyển hóa độc chất [6, 8]. Tuy nhiên, cần lưu ý kết quả giải độc này chỉ là nghiên cứu trên động vật nông nghiệp, hoàn toàn không đại diện cho người [6, 8]. Văn hiến y khoa ghi nhận có dưới 40 trường hợp tổn thương gan do nghệ [6], cho thấy tỷ lệ này không phổ biến ở đa số người dùng nhưng mang tính chất nguy hiểm cá thể [2, 7]. Curcumin nhìn chung an toàn, song các nghiên cứu dài hạn, đặc biệt là trên trẻ em, thanh thiếu niên, phụ nữ mang thai cũng như các thử nghiệm tập trung vào công nghệ nano curcumin vẫn là điều tối cần thiết để chứng thực độ an toàn [4].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thực phẩm bổ sung nghệ
Nhiều người lầm tưởng uống tinh bột nghệ hay viên nang chiết xuất liều càng cao thì trị viêm loét dạ dày hoặc làm đẹp da càng nhanh. Thực tế, cơ thể chỉ có thể dung nạp và chuyển hóa một lượng nhất định, việc nhồi nhét hoạt chất nồng độ cao dạng viên nang ép gan phải làm việc quá tải [2, 6].
Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng rủi ro của nghệ gia vị với thực phẩm chức năng chứa curcumin. Nghệ tự nhiên dùng nấu ăn hàng ngày chứa hàm lượng curcumin thấp và hấp thu chậm nên rất an toàn [1, 2]. Hiểm họa chỉ bắt đầu khi người dùng sử dụng các chế phẩm tinh chế, bổ sung chất xúc tác tăng hấp thu hoặc sản phẩm không rõ nguồn gốc, pha tạp [1]. Một số trường hợp viêm gan do thực phẩm bổ sung thể hình thực chất bắt nguồn từ tạp chất steroid đồng hóa không nhãn mác trộn bên trong chứ không thuần túy do dược liệu [7].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Phụ nữ trẻ tuổi và phụ nữ cao tuổi là nhóm ghi nhận nhiều biến cố tổn thương gan do thảo dược và curcumin trong các y văn [1, 3]. Bất kỳ ai đang có bệnh lý nền về gan hoặc tiền sử nhạy cảm với các loại thực phẩm bổ sung cần tuyệt đối cẩn trọng [1, 2].
Trẻ em, thanh thiếu niên và phụ nữ mang thai là những đối tượng chưa có đầy đủ dữ liệu an toàn dài hạn từ các thử nghiệm lâm sàng, do đó không tự ý sử dụng viên uống curcumin sinh khả dụng cao [4]. Bệnh nhân đang sử dụng các loại thuốc kê đơn dài ngày (như thuốc mỡ máu statin, hạ huyết áp) cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị để tránh tương tác chuyển hóa cạnh tranh men gan [6].
Hướng dẫn sử dụng nghệ an toàn trong đời sống
Người tiêu dùng nên ưu tiên dùng nghệ dưới dạng củ tươi hoặc bột nghệ gia vị truyền thống trong chế biến các món ăn gia đình để tận dụng hương vị và hoạt tính chống viêm một cách tự nhiên [2, 7]. Khi cơ thể khỏe mạnh, dinh dưỡng qua đường thực phẩm tự nhiên luôn là ưu tiên hàng đầu.
Nếu có nhu cầu dùng thực phẩm bổ sung chứa curcumin hoặc tinh nghệ liều cao nhằm hỗ trợ điều trị bệnh, cần chọn sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, kiểm định minh bạch [2, 4]. Hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được chỉ định liều lượng vừa phải và thời gian dùng hợp lý. Nếu xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi bất thường, nước tiểu sẫm màu, buồn nôn hoặc vàng da, vàng mắt, cần lập tức ngừng ngay viên uống và đến cơ sở y tế kiểm tra men gan kịp thời [2, 3].
Nghệ là vị thuốc quý với nhiều tiềm năng chống viêm và chống oxy hóa đã được khoa học ghi nhận [2, 7]. Tuy nhiên, dược tính mạnh cũng đi kèm rủi ro khi bị lạm dụng dưới dạng chiết xuất cô đặc [2, 3]. Sử dụng thảo dược có hiểu biết, lắng nghe cơ thể và tôn trọng hướng dẫn chuyên môn y tế là cách tốt nhất để bảo vệ lá gan của bạn.
