Lời đồn dân gian và góc nhìn khoa học
Trong mâm cơm hàng ngày của người Việt, hẹ là loại rau gia vị vô cùng quen thuộc. Từ lâu, dân gian đã truyền tai nhau rằng rau hẹ có công dụng "bổ thận tráng dương", giúp phái mạnh tăng cường sinh lực và cải thiện phong độ chốn phòng the.
Tuy nhiên, việc ăn vài cọng lá hẹ xào hay nấu canh liệu có thực sự mang lại hiệu quả vượt trội như lời đồn? Dưới lăng kính của y học hiện đại, các bằng chứng khoa học hiện nay chủ yếu tập trung vào chiết xuất từ hạt của cây hẹ (Allium tuberosum) trên mô hình động vật thí nghiệm, chứ chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người khi tiêu thụ lá hẹ tươi.
Hạt hẹ tác động đến sinh lý chuột như thế nào?
Cơ chế kích thích khả năng tình dục của cây hẹ được các nhà khoa học phân tích chủ yếu qua thành phần hoạt tính sinh học có trong hạt. Nghiên cứu chỉ ra rằng các hoạt chất thực vật có thể hỗ trợ tăng cường tình dục thông qua việc làm giãn cơ trơn thể hang qua con đường L-arginine/nitric oxide, đồng thời tăng cường acetylcholine và kích thích thần kinh truyền thành, từ đó kích hoạt quá trình thư giãn mạch [1].
Bên cạnh đó, các saponin thực vật có trong hạt hẹ được xem như tiền chất cho các hormone sinh dục như testosterone, đồng thời hỗ trợ tăng nồng độ các hormone sinh sản như hormone kích thích nang trứng (FSH) và hormone hoàng thể hóa (LH) [1]. Các saponin cũng có thể tác động lên chất dẫn truyền thần kinh nitric oxide giúp giãn cơ trơn thể hang, liên kết với các thụ thể hoặc enzyme tham gia tổng hợp hormone để nâng cao chức năng sinh lý [1]. Ngoài ra, steroidal saponin và nucleoside trong hạt hẹ được suy đoán đóng vai trò then chốt giúp kích thích nồng độ testosterone trong cơ thể chuột đực [1].
Chi tiết các thử nghiệm chiết xuất hạt hẹ trên động vật
Nhiều công trình thực nghiệm đã trực tiếp đo lường hiệu quả của chiết xuất hạt hẹ trên các chỉ số sinh lý và nội tiết của loài gặm nhấm:
Năm 2009, một nghiên cứu thực hiện trên chuột cống trắng đực nhằm kiểm tra tác tính kích thích tình dục của phân đoạn chiết xuất n-butanol (n-BuOH) từ hạt hẹ (Allium tuberosum) [2]. Chuột được cho uống dịch chiết với liều 500 mg/kg thể trọng mỗi ngày (so sánh với nhóm dùng L-dopa liều 100 mg/kg thể trọng mỗi ngày) liên tục trong 40 ngày [2]. Kết quả cho thấy chiết xuất hạt hẹ làm giảm đáng kể thời gian chờ giao phối (ML), thời gian chờ đưa cơ quan sinh dục vào (IL), thời gian chờ xuất tinh (EL) và khoảng thời gian sau xuất tinh (PEI) với p < 0,05 [2]. Đồng thời, chiết xuất làm tăng đáng kể tần số cưỡi (MF), tần số đưa cơ quan sinh dục vào (IF) và tần số xuất tinh (EF) ở cả nhóm chuột đực có hoạt động tình dục bình thường lẫn nhóm thụ động [2]. Một nghiên cứu khác cũng ghi nhận việc dùng chiết xuất từ Allium tuberosum có tác động đến việc kéo dài thời gian xuất tinh [3].
Năm 2017, nghiên cứu đánh giá đặc tính của chiết xuất hạt hẹ (Allium tuberosum) trên chuột cống trắng đực giống Wistar cho thấy dịch chiết này giúp làm giãn cơ trơn thể hang in vitro và cải thiện hành vi tình dục in vivo [1]. Đặc biệt, nghiên cứu ghi nhận sự gia tăng phụ thuộc vào liều lượng đối với số lượng tinh trùng, khả năng di động của tinh trùng và tỷ lệ tinh trùng sống sót ở chuột dùng chiết xuất hạt hẹ, gợi mở tiềm năng hỗ trợ quá trình sinh tinh [1].
Gần đây hơn, một nghiên cứu công bố năm 2024 đã đánh giá tác dụng của các sản phẩm chế biến từ hạt hẹ (Allium tuberosum Rottler) trên mô hình chuột nhắt bị chứng suy nhược tinh trùng (asthenozoospermia) do dùng adenine kết hợp cyclophosphamide [4]. Nghiên cứu so sánh 6 dạng bào chế và phát hiện dạng hạt hẹ đồng chế biến với muối và rượu (ký hiệu GZP) đem lại hiệu quả điều trị tối ưu [4]. Dạng GZP này giúp cải thiện tổng số lượng tinh trùng, tỷ lệ sống, độ di động, giảm dị tật tinh trùng, giảm tổn thương mô học tinh hoàn và làm tăng nồng độ testosterone (T), FSH cũng như prolactin (PRL) trong huyết thanh chuột [4]. Phân tích sắc ký lỏng khối phổ (LC-MS) cho thấy hoạt chất allicin tăng rõ rệt nhất trong dạng chế biến này; đồng thời GZP giúp giảm mức phản ứng oxy hóa (ROS), ức chế quá trình tự thực ty thể bất thường qua việc ngăn chặn các protein PINK1, Parkin, LC3-II/LC3-I và Caspase-3 [4].
Ngoài ra, trong một nghiên cứu năm 2014 về bài thuốc kết hợp nhiều loại thảo mộc chứa hạt hẹ cùng một số dược liệu khác (như Tribulus terrestris, Curculigo orchioides, Cucurbita pepo, Mucuna pruriens, Terminalia catappa), việc cho chuột cống trắng uống hỗn dịch liều 150, 300 và 600 mg/kg thể trọng trong 3 tuần đã làm tăng nồng độ hormone huyết thanh, số lượng tinh trùng và tỷ lệ trọng lượng tinh hoàn trên thể trọng theo mức tăng dần của liều lượng [5].
Giá trị thực tế và khoảng cách giữa chuột với con người
Các kết quả trên chuột cho thấy chiết xuất hạt hẹ thực sự có những tác động sinh học tích cực lên nội tiết tố nam và chất lượng tinh dịch [1, 2, 5]. Tuy nhiên, từ phòng thí nghiệm ra thực tế đời sống là một khoảng cách rất lớn:
Thứ nhất, đối tượng thử nghiệm hoàn toàn là động vật gặm nhấm (chuột cống trắng, chuột nhắt) [1, 2, 5]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên cơ thể người để xác định hiệu quả tương đương hay độ an toàn tuyệt đối.
Thứ hai, bộ phận được nghiên cứu là hạt hẹ qua các quá trình chiết tách dung môi đặc chế (như n-butanol) hoặc chế biến phức tạp với rượu và muối [2, 5]. Dữ liệu khoa học không đánh giá trên phần lá hay thân hẹ tươi mà chúng ta ăn hàng ngày.
Vì vậy, quan niệm ăn vài bữa canh hẹ để "tráng dương tức thì", chữa khỏi xuất tinh sớm hay liệt dương là thiếu căn cứ khoa học xác thực.
Những hiểu lầm thường gặp về rau hẹ
Nhiều người lầm tưởng rằng hẹ là "thần dược phòng the" có thể thay thế hoàn toàn các loại thuốc điều trị rối loạn cương dương chuyên khoa. Đây là suy nghĩ sai lầm. Hẹ trong bữa ăn chỉ đóng vai trò là một loại rau cung cấp dinh dưỡng, chất xơ và vitamin thông thường.
Một hiểu lầm khác là việc đánh đồng tác dụng của hạt hẹ với lá hẹ. Hạt hẹ (dược liệu cửu thái tử) có mật độ hoạt chất steroidal saponin, allicin cô đặc hơn rất nhiều so với phần lá xanh [1, 5]. Việc ăn quá nhiều lá hẹ nhằm mục đích tăng testosterone không những không mang lại hiệu quả rõ rệt mà còn có thể gây rối loạn tiêu hóa, đầy hơi, ợ nóng do lượng tinh dầu và chất xơ nạp vào quá mức.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Hẹ là thực phẩm lành tính nhưng không phải ai cũng phù hợp để sử dụng tùy tiện với lượng lớn:
Người có cơ địa nhiệt, hay nóng trong, lở loét miệng hoặc có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng nặng nên hạn chế ăn quá nhiều hẹ vì vị cay ấm có thể gây kích ứng niêm mạc đường tiêu hóa.
Người đang mắc các bệnh lý nam khoa mạn tính, suy giảm nội tiết nghiêm trọng không nên tự ý dùng hạt hẹ hay các bài thuốc hẹ truyền miệng để thay thế phác đồ điều trị y khoa. Hiện tại chưa có nghiên cứu kiểm chứng an toàn trên phụ nữ mang thai hoặc cho con bú, do đó các nhóm này chỉ nên ăn hẹ như rau gia vị thông thường, tránh dùng các dạng chiết xuất hạt đậm đặc liều cao.
Lời khuyên áp dụng trong đời sống
Nếu bạn yêu thích hương vị của hẹ, hoàn toàn có thể bổ sung loại rau này vào thực đơn gia đình theo cách khoa học:
- Dùng như thực phẩm bổ trợ: Nấu canh hẹ với đậu hũ, thịt băm hoặc xào chín tới cùng tôm, giá đỗ để giữ lại tối đa các vitamin và dưỡng chất.
- Không lạm dụng: Sử dụng lượng vừa phải trong bữa ăn hàng ngày, kết hợp đa dạng các nhóm thực phẩm khác để có chế độ dinh dưỡng cân bằng.
- Tham khảo ý kiến chuyên gia: Nếu có ý định sử dụng các chế phẩm bổ trợ từ hạt hẹ để cải thiện sinh lý hay chất lượng tinh trùng, nam giới cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa thay vì tự ý dùng theo kinh nghiệm truyền tai.
Hẹ là một loại rau thanh mát, giàu dinh dưỡng cho bữa cơm gia đình. Tuy các nghiên cứu bước đầu trên chuột cho thấy tiềm năng của chiết xuất hạt hẹ đối với testosterone và chất lượng tinh trùng, phái mạnh không nên thần thánh hóa loại rau này mà cần xây dựng lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và đi khám chuyên khoa khi gặp trục trặc về sinh lý.
