Lời đồn xua rắn ngàn năm từ phim ảnh đến đời thực

Từ các tích truyện dân gian như Bạch Xà Truyện cho đến kinh nghiệm truyền miệng, nhiều người tin rằng rải bột hùng hoàng quanh nhà sẽ ngăn rắn xâm nhập. Màu vàng cam đặc trưng cùng mùi lưu huỳnh nồng nặc khiến nhiều người mặc định loài bò sát sẽ hoảng sợ tháo lui.

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện hành không hề ghi nhận bằng chứng cho thấy hùng hoàng có tác dụng xua đuổi rắn. Thay vào đó, khoáng chất này chứa hàm lượng thạch tín rất cao, tiềm ẩn rủi ro nhiễm độc nghiêm trọng cho con người và vật nuôi xung quanh [1].

Bản chất hóa học của hùng hoàng và thư hoàng

Hùng hoàng (tên khoáng vật là realgar) và thư hoàng (orpiment) là các khoáng vật sulfide của asen tự nhiên. Thành phần hóa học chủ yếu của hùng hoàng là tetraphosphorus tetrasulfide hoặc diarsenic disulfide, với công thức As4S4 hoặc As2S2, chiếm tỷ lệ từ 90% trở lên [1].

Trong y học cổ truyền Trung Hoa suốt hàng ngàn năm, loại khoáng vật này từng được ghi nhận trong điều trị ung nhọt, vết côn trùng và rắn cắn, ký sinh trùng đường ruột hoặc động kinh [1], [2]. Nhờ khả năng ức chế tế bào ung thư da hắc tố B16 và làm giảm thể tích khối u trên chuột thí nghiệm qua hệ phân phối hạt nano thẩm thấu qua da, hùng hoàng vẫn đang được nghiên cứu ở góc độ trị liệu chuyên biệt [3]. Tuy vậy, đặc tính độ tan kém trong nước cùng độc tính cực mạnh của asen vô cơ luôn là rào cản lớn trong y học hiện đại [3].

Đuổi rắn: Bằng chứng thực nghiệm nói gì?

Trái ngược với niềm tin phổ biến, các tài liệu khoa học về kiểm soát loài rắn không xếp hùng hoàng vào danh mục chất xua đuổi. Khứu giác của loài rắn hoạt động thông qua cơ quan vomeronasal (cơ quan Jacobson) để bắt các phân tử mùi trong không khí. Hùng hoàng dạng bột trơ thực tế không tạo ra phản ứng kích thích gây khó chịu hay làm tê liệt cơ quan này ở loài bò sát.

Để kiểm tra các chất tự nhiên có khả năng kích ứng xua đuổi bò sát, các nhà khoa học đã thực hiện thử nghiệm trên loài rắn cây nâu (Boiga irregularis) [4]. Nghiên cứu tiến hành phun sương dung dịch nồng độ 10 g/lít của nhiều loại tinh dầu thực vật khác nhau vào rắn trong vòng 2 giây [4]. Kết quả ghi nhận các loại tinh dầu như gỗ tuyết tùng, quế, cây xô thơm, quả bách xù, oải hương và hương thảo tạo ra phản ứng kích ứng mạnh, khiến rắn vận động hỗn loạn và mất định hướng kéo dài [4]. Ngược lại, tinh dầu gừng ở cùng nồng độ 10 g/lít chỉ khiến rắn di chuyển có chủ đích và định hướng thoát ly [4].

Ngoài ra, các hợp chất đơn lẻ có nguồn gốc thực phẩm ở nồng độ 10 g/lít dạng khí dung gồm m-anisaldehyde, trans-anethole, cineole, cinnamaldehyde, citral, ethyl phenylacetate, eugenol, geranyl acetate và methyl salicylate đều được xác nhận là những chất gây kích ứng mạnh mẽ đối với loài rắn cây nâu [4]. Trong khi nhiều hợp chất tự nhiên từ thực vật thể hiện tác dụng rõ rệt trong phòng thí nghiệm, bột khoáng hùng hoàng hoàn toàn vắng bóng trong các giải pháp xua đuổi rắn được kiểm chứng khoa học [4].

Nguy cơ nhiễm độc asen khi tự ý dùng hùng hoàng

Việc rải bừa bãi bột hùng hoàng quanh nhà để ngừa rắn đem lại rủi ro rất lớn đối với sức khỏe con người. Khi đưa vào cơ thể hoặc phát tán ra môi trường sống, asen trong hùng hoàng có thể gây tổn thương nghiêm trọng các cơ quan nội tạng [1], [5].

Một nghiên cứu năm 2023 trên chuột cống đã làm rõ cơ chế gây độc thần kinh trung ương của hùng hoàng [1]. Hoạt chất asen từ khoáng vật tích tụ trong mô não và máu, gây tổn thương trực tiếp lên tế bào thần kinh và khớp thần kinh synap [1]. Tình trạng này làm suy giảm hành vi khám phá, vận động tự phát và làm hỏng khả năng ghi nhớ của chuột [1]. Về mặt sinh hóa, hùng hoàng làm rối loạn quá trình tự thực bào (autophagy) và kích hoạt liên tục trục tín hiệu LC3-p62-Keap1-Nrf2 nhưng không thể bù đắp được các tổn thương oxy hóa, dẫn đến làm trầm trọng thêm quá trình chết theo chương trình (apoptosis) của tế bào vỏ não [1].

Không chỉ gây độc thần kinh, hùng hoàng còn gây tổn hại trực tiếp cho gan. Thử nghiệm trên 60 chuột cống đực giống Wistar vào năm 2021 cho thấy, ở liều dùng 0,64 g/kg/ngày với cả dạng hùng hoàng nghiền khô lẫn nghiền nước đều chưa gây độc rõ rệt [5]. Nhưng khi tăng liều lên 1,92 g/kg/ngày, hệ số trọng lượng gan của nhóm dùng hùng hoàng nghiền khô tăng lên 3,65 ± 0,26% và nhóm nghiền nước tăng lên 3,67 ± 0,14%, cao hơn đáng kể so với mức 3,00 ± 0,21% ở nhóm đối chứng [5].

Nghiên cứu trên cũng chỉ ra tổn thương gan nghiêm trọng và sự xáo trộn 14 chất chuyển hóa liên quan đến sinh tổng hợp acid mật sơ cấp, chuyển hóa acid arachidonic, linoleic và glycerophospholipid [5]. Sau 1 tuần ngưng thuốc, chuột dùng liều cao hùng hoàng nghiền nước hồi phục tổn thương gan tốt hơn so với dạng nghiền khô thông thường [5].

Quá trình hấp thu asen từ hùng hoàng diễn ra rất phức tạp trong đường tiêu hóa [2]. Tỷ lệ hòa tan tích lũy của asen hòa tan đạt 21,99% trong dịch dạ dày nhân tạo sau 4 giờ và đạt 59,20% trong dịch ruột nhân tạo sau 8 giờ [2]. Các dạng asen vô cơ chủ yếu là As(III) và As(V), trong đó As(III) có thể bị chuyển hóa một phần thành As(V) tại tá tràng và hỗng tràng [2]. Nồng độ đỉnh (Cmax) trong huyết tương chuột đối với As(III), As(V) và acid dimethylarsinic (DMA) lần lượt đạt 41,26 ng/L, 21,626 ng/L và 2,372 ng/L [2]. Những số liệu này cảnh báo việc tiếp xúc thường xuyên hoặc hít phải bụi hùng hoàng dẫn đến nguy cơ ngộ độc thạch tín mãn tính rất cao [1], [2].

Những hiểu lầm tai hại thường gặp

Nhiều người lầm tưởng hùng hoàng tự nhiên an toàn vì được dùng trong y học cổ truyền. Sự thật là y thư xưa chỉ dùng hùng hoàng đã qua chế biến đặc biệt (thủy phi - nghiền với nước) với liều lượng cực nhỏ để hạ bớt độc tính, chứ không bao giờ khuyên rải bột sống quanh nơi ở [5].

Một số người còn trộn bột hùng hoàng với rượu để uống hoặc phun xịt quanh vườn. Rượu đóng vai trò dung môi hữu cơ làm tăng phát tán độc chất, khiến người sử dụng dễ hít phải bụi độc hoặc ngấm qua da bị trầy xước, dẫn đến ngộ độc cấp hoặc tổn thương thần kinh mạn tính [1]. Hơn nữa, việc rải chất độc này tạo ra tâm lý an tâm ảo, khiến gia đình lơ là các biện pháp phòng vệ rắn an toàn hơn.

Nhóm đối tượng cần tuyệt đối tránh xa

Trẻ nhỏ và thú cưng là nhóm có nguy cơ cao nhất nếu trong khuôn viên nhà có rải bột hùng hoàng. Trẻ thường xuyên bò, chơi đùa dưới đất, có thói quen đưa tay vào miệng nên rất dễ nuốt phải bột chứa asen gây nhiễm độc cấp [1].

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và bệnh nhân mắc các bệnh lý nền về gan, thận cần tránh hoàn toàn mọi sự tiếp xúc với hùng hoàng [5], [2]. Tích tụ thạch tín trong cơ thể ảnh hưởng tiêu cực đến chức năng thải độc của gan và làm suy giảm chức năng thần kinh khó phục hồi [1], [5].

Giải pháp phòng ngừa và xử lý rắn an toàn

Thay vì tìm kiếm các mẹo đuổi rắn bằng khoáng chất độc hại không có căn cứ, việc ngăn ngừa rắn đòi hỏi các biện pháp vệ sinh môi trường thực tế.

  • Cắt tỉa phát quang bụi rậm, dọn sạch đống gạch đá, phế liệu quanh nhà để loại bỏ nơi trú ẩn của bò sát.
  • Bịt kín các khe nứt, lỗ thoát nước, cửa thông gió gần mặt đất để ngăn rắn trườn vào nhà.
  • Kiểm soát nguồn thức ăn của rắn bằng cách diệt chuột, ếch nhái quanh khu vực sinh sống.
  • Khi cần xua đuổi ở quy mô nhỏ, có thể tham khảo các tinh dầu thực vật nồng độ cao dạng phun xịt như tinh dầu quế, tinh dầu tuyết tùng hoặc tràm trà [4].

Trong trường hợp không may bị rắn cắn, điều quan trọng nhất là cố định chi bị thương, giữ nạn nhân nằm yên và lập tức đưa đến cơ sở y tế gần nhất có huyết thanh kháng nọc. Hiện nay, kỹ thuật chẩn đoán nọc rắn bằng phản ứng ngưng kết latex nghịch đảo sử dụng kháng thể IgG thỏ đã được phát triển để phát hiện nọc của 6 loài rắn nguy hiểm, với giới hạn phát hiện từ 0,16 đến 1,2 microgam/mL trong thời gian khoảng 40 phút [6]. Tuyệt đối không tự ý đắp bột hùng hoàng, rạch vết thương hay hút nọc, vì điều này chỉ làm tăng nguy cơ hoại tử và nhiễm độc cho nạn nhân [6], [1].

Dân gian lưu truyền nhiều kinh nghiệm quý báu, nhưng cũng tồn tại không ít quan niệm thiếu cơ sở khoa học như việc dùng hùng hoàng xua rắn. Hãy xây dựng không gian sống thông thoáng, sạch sẽ để bảo vệ bản thân và gia đình một cách khoa học, an toàn, tránh rước họa ngộ độc thạch tín từ những lời đồn vô căn cứ.