Thảo dược quen thuộc và thắc mắc về tác dụng kháng viêm
Hài nhi cúc (danh pháp khoa học: Kalimeris indica) là loại rau dại kiêm cây thuốc dân gian quen tộc ở một số nước châu Á [1, 8]. Nhiều người truyền tai nhau dùng rau này để thanh nhiệt, tiêu viêm, hỗ trợ bệnh đường ruột.
Các bằng chứng khoa học tiền lâm sàng xác nhận chiết xuất hài nhi cúc có hoạt tính kháng viêm rõ rệt [1, 5]. Nghiên cứu chỉ ra các dẫn xuất axit phenolic và flavonoid phân lập từ cây giúp ức chế đáng kể các cytokine và chất trung gian gây viêm [1, 5, 8].
Cơ chế ức chế cytokine gây viêm của hoạt chất trong cây
Hiện tượng viêm mãn tính kích thích đại thực bào sản sinh các chất trung gian như oxit nitric (NO) và yếu tố hoại tử u alpha (TNF-alpha) [1]. Trong chiết xuất hài nhi cúc, nhóm phenolic đóng vai trò ức chế dòng thác phản ứng này [1, 8].
Polyphenol tự nhiên can thiệp vào quá trình biểu hiện gen của cytokine tiền viêm [2]. Hoạt chất này bất hoạt yếu tố nhân kappa-B (NF-kappaB), điều hòa con đường protein kinase kích hoạt phân bào (MAPK) và axit arachidonic [2]. Quá trình này ức chế enzyme tổng hợp prostaglandin và giảm tín hiệu viêm nội bào [2].
Bên cạnh đó, các polyphenol còn kích hoạt hệ thống phòng thủ chống oxy hóa nội sinh, dập tắt các gốc tự do thúc đẩy chu trình viêm [3, 6]. Phân đoạn flavonoid và phenolic hỗ trợ bảo vệ mô tổn thương trước tác động phá hủy của phản ứng oxy hóa [3, 8].
Các hoạt chất chính được tìm thấy qua phân tích hóa học
Một nghiên cứu năm 2015 đã chiết xuất thảo mộc hài nhi cúc khô bằng cồn 50% rồi tách thành năm phân đoạn từ A đến E [1]. Thử nghiệm dùng phương pháp UHPLC-ESI-Q-TOF/MS và GC-MS nhằm xác định thành phần hóa học [1].
Kết quả cho thấy phân đoạn C và phân đoạn E thể hiện khả năng ức chế mạnh sự sản sinh NO và TNF-alpha trên đại thực bào RAW 264.7 của chuột sau khi bị kích thích bởi LPS [1]. Các nhà nghiên cứu lần đầu tiên xác định sáu hợp chất từ phân đoạn hoạt tính C gồm rutin (một flavonoid) cùng năm dẫn xuất axit dicaffeoylquinic: 3,4-dicaffeoylquinic acid, 3,5-dicaffeoylquinic acid, 1,5-dicaffeoylquinic acid, 1-malonyl-3,5-dicaffeoylquinic acid và 4,5-dicaffeoylquinic acid [1].
Đồng thời, phân đoạn E chứa bốn hợp chất bao gồm 13-tetradecenal, axit (Z,Z)-9,12-octadecadienoic, (3alpha)-12-oleanen-3-yl acetate và (+)-3-oxo-urs-12-en-24-oic acid methyl ester [1]. Tác giả kết luận các dẫn xuất dicaffeoylquinic acid, rutin và dẫn xuất axit béo là thành phần kháng viêm chủ chốt của thảo dược này [1].
Bằng chứng thực nghiệm trên mô hình đường ruột và gan
Năm 2022, nghiên cứu trên mô hình ung thư đại trực tràng liên quan đến viêm đại tràng (CAC) làm rõ cơ chế tác động của hài nhi cúc [3]. Thử nghiệm in vitro trên tế bào THP-1 và Caco2 ghi nhận chiết xuất cây giải cứu sự tăng tiết miR-31-5p do các cytokine IL-6 và TNF-alpha gây ra [3].
Trên chuột C57BL/6 bị gây bệnh bằng azoxymethane/dextran sulfate sodium, việc cho uống dịch chiết nước hài nhi cúc trong 5 tuần giúp giảm đáng kể tình trạng tăng sản không điển hình ở mô đại tràng [3]. Dịch chiết này ức chế biểu hiện của hàng loạt yếu tố tiền viêm gồm IL-6, TNF, IL-11 và IL-7 [3].
Năm 2019, một nghiên cứu khác đánh giá tác dụng bảo vệ gan của chiết xuất cồn hài nhi cúc trên chuột bị tổn thương gan do BCG/LPS [4]. Ba phân đoạn gồm tổng phenolics (TPK), tổng triterpenes (TTK) và tổng flavones (TFK) đều giúp cải thiện tổn thương mô gan [4]. Cả ba phân đoạn làm giảm hàm lượng malondialdehyde (MDA), giảm tổng lượng nitric oxide synthase (tNOS), đồng thời tăng hoạt lực enzyme chống oxy hóa superoxide dismutase (SOD) và glutathione peroxidase (GSH-Px) [4]. Nhóm dùng TPK và TTK giảm enzyme iNOS, còn TFK giúp hạ men gan ALT huyết thanh [4].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng hiện có
Các hợp chất phenolic và flavonoid có phổ tác dụng sinh học rộng, đóng vai trò ngăn ngừa các bệnh lý mãn tính liên quan đến lão hóa và viêm nhiễm [3, 6]. Chúng kích thích sản sinh chất nhầy, bảo vệ niêm mạc tiêu hóa và tương đối ít độc tính khi hấp thu qua đường tiêu hóa [5].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần lưu ý toàn bộ dữ liệu khoa học về cây hài nhi cúc hiện nay mới dừng ở mức thử nghiệm tế bào và mô hình động vật gặm nhấm [1, 5, 8]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người để đánh giá hiệu quả điều trị bệnh viêm mãn tính cụ thể.
Việc dùng chiết xuất cô đặc trong phòng thí nghiệm khác biệt hoàn toàn với việc ăn rau tươi hay nấu canh thông thường. Thảo dược không thể thay thế phác đồ điều trị của y khoa hiện đại.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng hài nhi cúc
Nhiều người lầm tưởng ăn nhiều rau hài nhi cúc có thể chữa dứt điểm viêm đại tràng hoặc ung thư. Đây là quan niệm sai lầm, bởi nghiên cứu 5 tuần trên chuột chỉ cho thấy tiềm năng ngăn chặn tiến triển mô bệnh học chứ không chứng minh khả năng "chữa khỏi" bệnh ở người [3].
Một số người tin rằng thảo mộc tự nhiên an toàn tuyệt đối nên sử dụng lượng lớn kéo dài. Mặc dù các phân đoạn hợp chất tự nhiên ít độc tính, việc lạm dụng dịch chiết đậm đặc chưa qua kiểm chứng liều lượng có thể gây áp lực lên cơ quan chuyển hóa [3, 8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người đang mắc bệnh gan, thận hoặc có bệnh nền phức tạp cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng các bài thuốc dân gian từ cây này. Dù có tác dụng bảo vệ gan trên mô hình chuột, dữ liệu tương tác thuốc ở người chưa được xác lập đầy đủ [4].
Phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tự ý dùng dịch chiết cô đặc vì chưa có nghiên cứu an toàn trên nhóm đối tượng này. Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc chống đông cần cẩn trọng do nhóm polyphenol nói chung có thể tương tác với quá trình đông máu [5].
Gợi ý sử dụng an toàn trong đời sống
Rau hài nhi cúc có thể được chế biến như một loại rau ăn thường ngày trong bữa cơm gia đình để bổ sung chất xơ và polyphenol tự nhiên [4]. Chỉ nên dùng rau ở lượng vừa phải, kết hợp đa dạng cùng các loại thực phẩm khác.
Khi chế biến, nên nấu chín vừa tới, tránh đun nấu quá lâu ở nhiệt độ cao nhằm hạn chế hao hụt các dẫn xuất axit phenolic và flavonoid nhạy cảm với nhiệt [1, 3]. Không tự ý gom cây khô sắc uống thay thế thuốc chỉ định khi chưa có ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Hài nhi cúc là loại rau giàu tiềm năng với các hoạt chất phenolic và flavonoid có hoạt tính kháng viêm đã được chứng minh trên động vật [1, 5, 8]. Hãy xem đây là nguồn rau ăn hỗ trợ lối sống lành mạnh thay vì thần thánh hóa thành phương thuốc trị bệnh.
