Nhiều sản phụ sau sinh thường tìm kiếm các loại rau dại quanh vườn với mong muốn sớm thông tia sữa, kích thích nguồn sữa mẹ dồi dào. Trong số đó, rau dệu (tên khoa học Alternanthera sessilis) là loài thảo mộc quen thuộc thường được truyền miệng là món ăn giúp "gọi sữa về" cực kỳ hiệu quả. Tuy nhiên, liệu đây là mẹo dân gian dựa trên kinh nghiệm truyền miệng hay đã được khoa học thực chứng chứng minh rõ ràng?
Câu trả lời ngắn gọn: Hiện tại chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên phụ nữ sau sinh chứng minh rau dệu có tác dụng lợi sữa hay tăng tiết sữa. Những ghi nhận hiện nay hoàn toàn bắt nguồn từ kinh nghiệm dân gian bản địa, trong khi các bằng chứng dược lý học quốc tế về loài cây này chủ yếu tập trung vào đặc tính chống oxy hóa và xử lý sinh học môi trường.
Nguồn gốc kinh nghiệm dân gian và cơ chế tiết sữa
Trong đời sống nông thôn Việt Nam, rau dệu thường mọc hoang ở bờ ruộng, mương nước, nơi đất ẩm ướt. Theo quan niệm dân gian, loại rau này có tính mát, giúp thanh nhiệt, tiêu viêm, hỗ trợ phụ nữ sau sinh giải tỏa ứ trệ và cải thiện lượng sữa khi nấu canh cùng thịt nạc hoặc tôm cá.
Về mặt sinh học, phản xạ tiết sữa của người mẹ chịu sự chi phối chặt chẽ bởi hai hormone chính: prolactin (kích thích tế bào nang sữa sản xuất sữa) và oxytocin (giúp co thắt cơ quanh nang sữa để tống sữa ra ngoài). Khi sản phụ ăn các món canh ấm từ rau dệu, việc bổ sung nước, năng lượng và tinh thần thoải mái có thể gián tiếp kích hoạt phản xạ xuống sữa. Do đó, tác dụng "lợi sữa" thường bị lầm tưởng do chính các hoạt chất trong cây tạo nên thay vì do chế độ bù nước và dinh dưỡng đầy đủ mang lại.
Khoa học hiện đại nói gì về rau dệu?
Để làm rõ giá trị dược liệu của cây rau dệu (Alternanthera sessilis), các nhà khoa học đã tiến hành nhiều phân tích thực vật hóa học. Một tổng quan nghiên cứu công bố năm 2022 đã tổng hợp hàng loạt tài liệu thực nghiệm nhằm kiểm tra các hoạt tính sinh học của loài cây này [1].
Tổng quan này cho biết nhiều nhóm nghiên cứu đã sử dụng các dạng chiết xuất khác nhau từ thân, lá hoặc toàn bộ cây rau dệu bằng các dung môi như methanol, ethanol, axeton, hexane, cloroform, ethyl axetat và dịch chiết nước [1]. Kết quả cho thấy cây chứa các hợp chất flavonoid như vitexin, 2''-O-alpha-L-rhamnopyranosyl-vitexin, 2''-O-beta-D-glucopyranosyl vitexin, cùng nhiều phân đoạn phenolic [1]. Các phân tích khẳng định rau dệu có tiềm năng chống oxy hóa rõ rệt trong các thử nghiệm hóa học [1].
Tuy nhiên, tài liệu tổng quan trên không ghi nhận bất kỳ thử nghiệm dược lý hay lâm sàng nào chứng minh chiết xuất rau dệu làm tăng nồng độ prolactin hay gia tăng thể tích sữa mẹ [1]. Như vậy, bằng chứng khoa học hiện nay chỉ xác thực tiềm năng chống oxy hóa của rau dệu, hoàn toàn chưa có cơ sở thực chứng về tác dụng lợi sữa trên cơ thể người.
Nguy cơ hấp thu kim loại nặng từ môi trường sống
Bên cạnh hoạt tính sinh học, đặc tính sinh thái của rau dệu cũng là vấn đề cần hết sức lưu tâm, đặc biệt đối với người đang nuôi con bằng sữa mẹ. Do thường mọc hoang dã tại các vùng đất trũng ngập nước, rau dệu có khả năng tương tác rất mạnh với các chất ô nhiễm trong đất.
Một nghiên cứu công bố năm 2020 tại khu vực chế biến quặng đồng - vàng quy mô nhỏ ở Kias, Benguet, Philippines đã khảo sát khả năng hấp thu kim loại nặng của cây Alternanthera sessilis [2]. Nghiên cứu nhằm mục đích đánh giá sự hấp thu các chất độc hại gồm đồng (Cu), chì (Pb), kẽm (Zn) và asen (As), cũng như xác định vị trí tích tụ của các chất này trong cấu trúc tế bào thực vật [2].
Kết quả phân tích hiển vi điện tử quét kết hợp phổ tán sắc năng lượng tia X (SEM-EDX) trên rễ Alternanthera sessilis cho thấy tỷ lệ phần trăm khối lượng của đồng, chì và asen tập trung cao ở lớp biểu bì, trong khi kẽm phân bố nhiều ở vùng vỏ rễ [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng cây có hệ số tích lũy sinh học (BF) và hệ số dịch chuyển (TF) thấp đối với Cu, Pb, Zn và As [2]. Điều này thể hiện cơ chế loại trừ của thực vật nhằm hạn chế sự di chuyển của chất độc vào mạch gỗ và thân lá, giúp cây ổn định chất ô nhiễm tại rễ trong đất [2].
Mặc dù Alternanthera sessilis giữ phần lớn kim loại nặng ở rễ để tự bảo vệ, việc cây phát triển tốt ở những nơi đất và bùn chứa kim loại độc hại tiềm ẩn nguy cơ nhiễm bẩn cao [2]. Phụ nữ sau sinh nếu hái rau dệu mọc hoang tại các mương rãnh, nguồn nước thải sinh hoạt hoặc khu vực ô nhiễm có thể vô tình đưa các tạp chất độc hại vào cơ thể, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sữa và sức khỏe của trẻ sơ sinh.
Lợi ích thực tế và những giới hạn hiện hữu
Dưới góc nhìn dinh dưỡng thông thường, rau dệu vẫn là một loại rau xanh ăn được, cung cấp chất xơ và một số hợp chất chống oxy hóa tự nhiên nếu được thu hái từ nguồn đất sạch sẽ [1]. Việc ăn một bát canh nóng nấu từ rau sạch giúp người mẹ giải tỏa cơn đói, bổ sung nước cần thiết cho quá trình tạo sữa.
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất là hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng về liều lượng, độ an toàn nội tiết và khả năng kích thích tuyến sữa của rau dệu trên phụ nữ cho con bú. Không thể coi rau dệu là một vị thuốc hay một chất kích sữa chuyên biệt để giải quyết tình trạng thiếu sữa bệnh lý hoặc mất sữa cơ năng.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng rau dệu sau sinh
Nhiều gia đình tin rằng hễ mẹ ít sữa thì cứ sắc nước rau dệu thật đặc hoặc bắt sản phụ ăn liên tục nhiều ngày sẽ giúp sữa phun trào. Đây là quan niệm sai lầm. Việc lạm dụng một loại rau dại duy nhất với lượng lớn có thể gây mất cân bằng tiêu hóa, đầy bụng hoặc tiêu chảy, từ đó làm cơ thể người mẹ thêm mệt mỏi và lượng sữa càng suy giảm.
Hiểu lầm thứ hai là xem rau dệu như giải pháp thay thế cho việc cho con bú đúng khớp ngậm. Sữa mẹ sản xuất theo cơ chế cung - cầu tự nhiên. Nếu trẻ bú không đúng cách, bú không đủ cữ hoặc mẹ không vắt sữa đều đặn để làm trống bầu ngực, thì không có bất kỳ loại rau hay thảo dược nào có thể giúp tăng lượng sữa thành công.
Nhóm đối tượng nên thận trọng
Phụ nữ sau sinh có cơ địa tiêu hóa kém, hay bị lạnh bụng, đi ngoài phân lỏng cần thận trọng khi dùng rau dệu vì tính mát của loài cây này dễ gây rối loạn tiêu hóa.
Đặc biệt, tuyệt đối không hái rau dệu mọc hoang ở bờ mương dẫn nước thải sinh hoạt, rãnh nước gần khu công nghiệp, bãi rác hay khu vực khai thác quặng, bởi rễ loài cây này có khả năng hấp thu và giữ các kim loại nặng như chì, asen, đồng [2]. Nếu có bệnh lý nền về gan, thận hoặc đang dùng thuốc điều trị, sản phụ cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng các bài thuốc dân gian từ rau dệu.
Cách áp dụng an toàn trong đời sống
Nếu gia đình có nguồn rau dệu tự trồng hoặc hái từ vùng đất vườn sạch, không ô nhiễm, sản phụ có thể dùng với lượng vừa phải như một loại rau ăn thông thường để làm phong phú thực đơn. Rau dệu có thể rửa kỹ nhiều lần dưới vòi nước chảy, ngâm nước muối loãng, sau đó nấu chín kỹ cùng thịt nạc băm hoặc tôm tươi.
Để duy trì nguồn sữa ổn định và dồi dào, người mẹ cần tập trung vào các biện pháp chuẩn y khoa: uống đủ nước ấm hàng ngày, ăn uống đa dạng nhóm chất (đạm, béo, tinh bột, vitamin), ngủ đủ giấc và cho con bú thường xuyên đúng kỹ thuật. Nếu gặp tình trạng thiếu sữa kéo dài, hãy tìm kiếm sự hỗ trợ từ chuyên viên tư vấn sữa mẹ hoặc bác sĩ thay vì tự ý dùng thảo dược chưa rõ liều lượng.
Tóm lại, tác dụng lợi sữa của rau dệu chỉ dừng lại ở góc độ kinh nghiệm dân gian chưa được kiểm chứng khoa học, trong khi nghiên cứu hiện nay mới chỉ xác nhận tiềm năng chống oxy hóa [1]. Hãy xem rau dệu như một món rau đổi vị khi đảm bảo nguồn gốc sạch sẽ, tránh tuyệt đối các nguồn rau ô nhiễm để bảo vệ an toàn cho cả mẹ và bé [2].