Bối cảnh và thắc mắc phổ biến về quả la hán
Thời tiết thay đổi thường kéo theo các cơn ho dai dẳng, ngứa rát cổ họng và cảm giác khó chịu ở đường thở. Trong dân gian, nhiều gia đình có thói quen hãm nước la hán quả uống để làm dịu họng, bớt ho và thanh nhiệt. Thức uống này có vị ngọt thanh tự nhiên, rất dễ uống đối với cả người lớn và trẻ nhỏ.
Tuy nhiên, liệu la hán quả có thực sự chữa dứt điểm viêm họng hay co thắt khí quản như lời truyền miệng? Nghiên cứu khoa học hiện nay nhìn nhận thế nào về tác dụng sinh học của các loại thảo dược trị ho nói chung và la hán quả nói riêng?
Trả lời ngắn: Chưa đủ dữ liệu khẳng định la hán quả trị khỏi bệnh
Nước sắc la hán quả có thể mang lại cảm giác dễ chịu tạm thời cho niêm mạc họng nhờ tính làm dịu. Tuy nhiên, trong danh mục các nghiên cứu dược lý hiện đại được cung cấp, hoàn toàn chưa có thử nghiệm trực tiếp trên la hán quả (Siraitia grosvenorii) để chứng minh khả năng kháng viêm đường thở hay giảm co thắt khí quản.
Các bằng chứng khoa học hiện có chỉ tập trung vào cơ chế giảm ho, kháng viêm của một số chiết xuất thực vật khác và các mô hình trên động vật [1]. Do đó, la hán quả chỉ nên xem là nước uống hỗ trợ bù dịch, không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa.
Cơ chế sinh học của phản xạ ho và viêm đường hô hấp
Ho là triệu chứng thường gặp khi khám ban đầu và làm suy giảm đáng kể chất lượng sống của người bệnh [1]. Đây là một cung phản xạ phức tạp, bắt đầu khi các dây thần kinh cảm giác đóng vai trò thụ thể ho bị kích thích, truyền tín hiệu lên trung tâm ho ở não [1]. Trung tâm này phát tín hiệu kích hoạt các đường thần kinh ly tâm đến cơ hoành, thanh quản, ngực và bụng để tạo phản xạ tống dị vật ra ngoài [1].
Các loại thuốc ức chế thần kinh trung ương chỉ làm tê liệt phản xạ bảo vệ phổi tự nhiên mà không giải quyết được nguyên nhân cốt lõi là viêm và stress oxy hóa [1]. Viêm đường hô hấp cấp tính thường do nhiễm trùng đường hô hấp trên và dưới [1]. Trong khi đó, ho mạn tính thường bắt nguồn từ hội chứng ho đường hô hấp trên, hen suyễn hoặc trào ngược dạ dày thực quản, tất cả đều liên quan đến phản ứng viêm tại thụ thể ho [1].
Nhiều hợp chất tự nhiên từ thực vật như siro carob, chiết xuất lý chua đen, quả thì là Ba Tư, gừng, rễ thục quỳ hay lá thường xuân có khả năng kháng viêm, chống oxy hóa, kháng khuẩn, giãn cơ phế quản và hỗ trợ nhu động dạ dày [1]. Nhờ tác động vào gốc rễ gây viêm thay vì ức chế cung phản xạ ho, các chiết xuất này giúp kiểm soát ho mà không làm tắt đi phản xạ bảo vệ của phổi [1].
Bằng chứng khoa học về kháng viêm đường thở từ các loại thảo dược
Dù chưa có dữ liệu trực tiếp về la hán quả trong tài liệu nghiên cứu, khoa học đã ghi nhận cơ chế chống viêm đường thở từ nhiều loài thực vật khác thông qua các mô hình in vivo và in vitro:
Nghiên cứu về quả sơn thù du (Cornus officinalis) trên mô hình chuột mắc hen suyễn dị ứng cho thấy chiết xuất này giúp giảm sản sinh cytokine Th2 (IL-5), eotaxin, IgE đặc hiệu và hạn chế sự thâm nhiễm bạch cầu ái toan [2]. Polysaccharide từ quả này cũng giúp tăng cường miễn dịch không đặc hiệu, miễn dịch dịch thể và miễn dịch tế bào ở chuột suy giảm miễn dịch [2]. Tuy nhiên, các bằng chứng trên người đối với loại quả này vẫn còn thiếu [2].
Nghiên cứu công bố năm 2025 về quả lâu lâu (Trichosanthes kirilowii) – một dược liệu Đông y dùng nhuận phế chỉ khái – trên chuột cái BALB/c bị gây hen suyễn bằng ovalbumin từ ngày 14 đến 27 [3]. Kết quả cho thấy chiết xuất TK đường uống làm giảm đáng kể tính tăng phản ứng đường thở (AHR), giảm thâm nhiễm bạch cầu ái toan, giảm phì đại tế bào hình đài và mức ROS trong phổi [3]. Trên tế bào BEAS-2B kích thích bởi IL-4/TNF-alpha, chiết xuất này cũng ức chế cytokine tiền viêm, chemokine và eotaxin qua việc ức chế tế bào Th2 [3].
Nghiên cứu công bố năm 2024 về hoạt chất curcumin trên chuột cống mắc hen dạng ho do ovalbumin kết hợp nhôm hydroxide [4]. Chuột được cho uống curcumin bằng ống thông dạ dày liên tục trong 14 ngày [4]. Kết quả ghi nhận curcumin làm giảm tần suất ho, giảm nồng độ cytokine tiền viêm trong huyết thanh, giảm số lượng bạch cầu ái toan và bạch cầu trong dịch rửa phế nang, đồng thời thúc đẩy chuyển dịch đại thực bào từ kiểu hình M1 sang kiểu hình kháng viêm M2 [4].
Hợp chất CKD-497 (chiết xuất từ thân rễ Atractylodes japonica và quả Schisandra chinensis) được thử nghiệm đường uống trên chuột bị hen do ovalbumin và viêm phổi do bụi mịn [5]. Kết quả cho thấy hợp chất làm giảm viêm đường thở, giảm tiết chất nhầy, giảm thâm nhiễm bạch cầu và ức chế các cytokine IL-1beta, IL-6, TNF-alpha thông qua con đường NF-kB trên đại thực bào RAW264.7 [5].
Nghiên cứu năm 2020 trên chuột BALB/c uống chiết xuất quả lê tuyết (Pyrus nivalis) trong 21 ngày cho thấy dịch chiết không làm giảm viêm đường thở do bụi mịn nhưng giúp tăng hoạt tính thực bào của tế bào dịch rửa phế nang và thúc đẩy đại thực bào M1 [6]. Ngoài ra, phân đoạn hoạt tính ABF từ quả Aronia melanocarpa ở liều 10-25 microg/mL đã làm giảm biểu hiện mRNA và bài tiết của TNF-alpha, IL-6, IL-8, RANTES, COX-2 và iNOS trên tế bào biểu mô phế quản người BEAS-2B kích thích bằng LPS [7]. Tương tự, hoạt chất methyl protodioscin từ củ thiên môn đông (Asparagus cochinchinensis) uống ở liều 30-60 mg/kg trên chuột cũng ức chế thâm nhiễm tế bào và giảm các cytokine gây viêm phổi [8].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các nghiên cứu
Các nghiên cứu thực nghiệm chứng minh chiết xuất thảo mộc có tiềm năng giảm viêm và co thắt đường thở bằng cách ức chế các con đường truyền tín hiệu gây viêm như NF-kB, JNK hay điều hòa miễn dịch qua tế bào Th2 và đại thực bào [3] [4] [5] [8].
Tuy vậy, giới hạn lớn nhất là phần lớn các kết quả này được thực hiện trên tế bào cô lập hoặc động vật thí nghiệm (chuột nhắt, chuột cống) [2] [3] [4] [5]. Không thể đánh đồng kết quả trên mô hình chuột với hiệu quả thực tế trên cơ thể người [2]. Quan trọng hơn, không có dữ liệu nào trong các nghiên cứu trên kiểm chứng tác dụng của quả la hán đối với phản ứng co thắt khí quản.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược trị ho
Nhiều người lầm tưởng thảo dược thiên nhiên như la hán quả có thể thay thế hoàn toàn kháng sinh hoặc thuốc giãn phế quản khi bị viêm đường hô hấp. Việc ức chế ho tùy tiện bằng thuốc làm mất phản xạ bảo vệ của phổi, nhưng việc chỉ uống nước lá hay thảo dược tự nấu mà bỏ qua điều trị y tế khi nhiễm khuẩn nặng cũng nguy hiểm không kém [1].
Một hiểu lầm khác là xem các loại quả thảo dược như "thần dược" chữa khỏi mọi chứng ho. Thực tế, ho do trào ngược dạ dày, ho do hen suyễn hay ho do dị ứng có cơ chế bệnh sinh khác nhau và đòi hỏi can thiệp chuyên biệt [1].
Nhóm đối tượng nên thận trọng
Hiện chưa có nghiên cứu dược lý lâm sàng đầy đủ về tính an toàn của việc dùng chiết xuất quả la hán liều cao trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ sơ sinh. Nhóm đối tượng này cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thường xuyên.
Người có bệnh lý nền hô hấp mạn tính như hen suyễn nặng, COPD, hoặc người đang sử dụng các thuốc điều trị đặc hiệu không nên tự ý ngưng thuốc để chuyển sang dùng thảo dược. Nếu cơn ho kéo dài kèm sốt cao, khó thở, đờm có máu mủ, người bệnh phải đi khám ngay tại các cơ sở y tế.
Áp dụng thực tế an toàn trong sinh hoạt
Trong đời sống hàng ngày, la hán quả có thể được sử dụng như một thức uống giải khát nhẹ nhàng. Bạn có thể dùng một lượng vừa phải quả la hán khô rửa sạch, bẻ nhỏ rồi hãm với nước sôi uống trong ngày để làm dịu cảm giác khô rát họng.
Nên duy trì chế độ uống đủ nước ấm, giữ ấm vùng cổ ngực và tránh tiếp xúc với khói bụi, dị nguyên gây kích ứng đường thở [5]. Nếu muốn kết hợp thảo dược hỗ trợ kiểm soát ho kéo dài, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ hoặc chuyên gia y tế để được hướng dẫn liều dùng phù hợp.
La hán quả là thức uống dân gian thanh mát, hỗ trợ làm dịu cảm giác khó chịu tại họng nhưng chưa có đủ chứng cứ khoa học về khả năng trị co thắt khí quản hay chữa khỏi viêm đường thở. Việc điều trị các bệnh lý hô hấp cần dựa trên chẩn đoán chính xác và hướng dẫn y khoa thay vì phó mặc hoàn toàn cho các bài thuốc truyền miệng.
