Sữa bột công thức cho người già: có thực sự cần thiết hằng ngày?

Bước vào tuổi xế chiều, cảm giác ăn uống kém ngon miệng cùng nỗi lo thiếu chất khiến nhiều người cao tuổi tìm đến sữa công thức như một cứu cánh. Con cái cũng thường mua các loại sữa bột chuyên biệt đắt tiền để báo hiếu, với niềm tin uống đều đặn mỗi ngày sẽ giúp cha mẹ khỏe mạnh, ngừa bệnh tật.

Thực tế, sữa bột công thức về bản chất là một dạng bổ sung dinh dưỡng đường uống (ONS - Oral Nutritional Supplements). Các dữ liệu lâm sàng cho thấy ONS đóng vai trò như một liệu pháp y tế đối với những người suy dinh dưỡng hoặc có nguy cơ suy kiệt, chứ không phải nguồn dưỡng chất bắt buộc cho người già vẫn ăn uống cân bằng, duy trì tốt cân nặng.

Bổ sung dinh dưỡng đường uống tác động thế nào?

Càng lớn tuổi, cơ thể càng dễ bị suy giảm cảm giác thèm ăn, giảm hấp thu và hao hụt khối lượng cơ nạc. Tình trạng này dẫn đến suy giảm chức năng vận động, tăng tỷ lệ mắc bệnh và làm suy yếu khả năng hồi phục sau tổn thương ^[1].

Các công thức bổ sung dinh dưỡng đường uống được bào chế nhằm cung cấp năng lượng cô đặc cùng hàm lượng đạm và vi chất thiết yếu ^[1]. Khi đi vào cơ thể, lượng năng lượng và protein tăng cường này bù đắp vào phần thiếu hụt do bữa ăn chính không cung cấp đủ, tạo nguyên liệu tổng hợp protein huyết thanh và thúc đẩy quá trình liền mô [1, 4].

Tuy nhiên, cơ chế bù đắp này chỉ phát huy tối đa giá trị khi có một khoảng trống dinh dưỡng thực sự. Ở người ăn đủ bữa, việc nạp thêm các sản phẩm giàu năng lượng không đem lại lợi ích chuyển hóa vượt trội mà chỉ tương đương với lượng calo dư thừa.

Bằng chứng lâm sàng ở người già suy dinh dưỡng

Hiệu quả của ONS trên nhóm người cao tuổi suy dinh dưỡng hoặc có nguy cơ dinh dưỡng kém đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu có đối chứng. Điển hình là thử nghiệm can thiệp có đối chứng tiến hành năm 2000 trên 88 người cao tuổi tại viện dưỡng lão ^[2].

Trong thử nghiệm kéo dài 60 ngày này, những đối tượng có chỉ số đánh giá dinh dưỡng mini (MNA) ở mức nguy cơ hoặc suy dinh dưỡng được chia nhóm để dùng chế phẩm bổ sung đường uống với mức tiêu thụ trung bình đạt khoảng 400 kcal mỗi ngày ^[2]. Kết quả cho thấy tổng năng lượng nạp vào ở ngày thứ 60 tăng rõ rệt ở cả hai nhóm can thiệp ^[2].

Đặc biệt, nhóm suy dinh dưỡng cải thiện điểm số MNA từ 13,9 ± 2,6 lên 17,1 ± 3,9 và tăng trung bình 1,5 ± 0,4 kg thể trọng ^[2]. Nhóm có nguy cơ suy dinh dưỡng được bổ sung cũng cải thiện điểm MNA và tăng 1,4 ± 0,5 kg cân nặng, trong khi nhóm nguy cơ không dùng ONS không hề có sự cải thiện nào về cân nặng hay điểm MNA ^[2].

Một nghiên cứu khác năm 2011 tại Murcia (Tây Ban Nha) khảo sát 31 đối tượng cắt ngang và theo dõi dọc 19 người già trong viện dưỡng lão ^[3]. Kết quả khảo sát ban đầu ghi nhận tỷ lệ suy dinh dưỡng lên tới 39% trên toàn bộ mẫu và lên tới 50% ở nhóm người già yếu ^[3]. Khi bổ sung ONS vào chế độ ăn thông thường trong 12 tháng, nồng độ albumin huyết thanh (ALB) và chỉ số nguy cơ dinh dưỡng lão khoa (GNRI) tăng rõ rệt, dù không làm thay đổi trọng lượng hay chỉ số khối cơ thể (BMI) ^[3]. Nhờ đó, số người ở nhóm nguy cơ dinh dưỡng cao đã giảm đi và số người có nguy cơ thấp hoặc bằng 0 tăng lên ^[3].

Không chỉ cải thiện chỉ số sinh hóa, ONS còn hỗ trợ điều trị lâm sàng. Nghiên cứu ngẫu nhiên mù đôi năm 2005 trên 50 bệnh nhân cao tuổi được chăm sóc tại nhà để điều trị vết thương (trong đó ban đầu có 34% suy dinh dưỡng vừa và 8% suy dinh dưỡng nặng) cho dùng 237 ml ONS mỗi ngày với mức năng lượng 4 kJ/ml hoặc 8 kJ/ml trong 4 tuần ^[4]. Kết quả cho thấy cả hai nhóm đều cải thiện đáng kể điểm kiểm tra trạng thái tâm thần Mini-Mental State Examination (khoảng tin cậy 95%: -2,0 đến -0,001, P = 0,04) và giảm rõ rệt điểm tiết dịch vết thương (khoảng tin cậy 95%: -2,0 đến 0,0, P = 0,045) ^[4].

Hiệu quả đối với các bệnh lý mạn tính phức tạp

Nhiều can thiệp dinh dưỡng chuyên biệt cũng được thiết kế cho các bệnh nhân có bệnh lý nền nặng kèm suy kiệt. Chẳng hạn, thử nghiệm lâm sàng ALIMENT-HF tại Nhật Bản (2024) được thiết kế dạng thử nghiệm can thiệp nhãn mở đơn nhánh nhằm đánh giá tính dung nạp, độ an toàn và hiệu quả của ONS giàu năng lượng (900 kcal/ngày) và giàu đạm (36 g/ngày) trên 80 bệnh nhân ngoại trú từ 65 tuổi trở lên mắc suy tim mạn kèm suy dinh dưỡng và chán ăn kéo dài trong 120 ngày ^[5].

Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng cũng chỉ ra rằng dinh dưỡng đường uống không phải lúc nào cũng mang lại kết quả toàn diện nếu bệnh lý quá phức tạp hoặc can thiệp đơn độc. Một bài tổng quan năm 2019 về can thiệp dinh dưỡng ở bệnh nhân cao tuổi ung thư đường tiêu hóa cho thấy tỷ lệ suy dinh dưỡng và suy giảm khối cơ ở nhóm này rất cao, dẫn đến tăng độc tính khi hóa trị và tiên lượng xấu ^[6]. Dù vậy, các thử nghiệm ngẫu nhiên dùng lời khuyên dinh dưỡng đơn thuần và ONS tiêu chuẩn lại cho kết quả gây thất vọng về sự tuân thủ lâu dài cũng như hiệu quả điều trị; lợi ích chỉ ghi nhận rõ hơn với chế phẩm giàu acid béo omega-3 hoặc khi kết hợp nuôi dưỡng đường tĩnh mạch ^[6].

Mặt khác, chỉ uống sữa công thức chưa chắc đã giải quyết tận gốc vấn đề nếu chức năng nhai nuốt bị suy giảm. Nghiên cứu năm 2006 tại Nhật Bản trên 14 người già suy dinh dưỡng (albumin huyết thanh ≤ 3,8 g/dl) ở viện dưỡng lão đã so sánh nhóm chỉ dùng chế độ ăn giàu năng lượng, giàu đạm và nhóm kết hợp chế độ ăn đó với tập luyện chức năng miệng mỗi tuần một lần ^[7]. Sau 4 tháng, nhóm chỉ dùng dinh dưỡng bổ sung có mức albumin giảm từ 3,44 ± 0,36 g/dl xuống 3,24 ± 0,45 g/dl; ngược lại, nhóm có tập luyện chức năng miệng tăng albumin từ 3,56 ± 0,22 g/dl lên 3,70 ± 0,33 g/dl (p < 0,05) ^[7]. Nghiên cứu chỉ ra rằng chỉ bổ sung dinh dưỡng đơn thuần là chưa đủ, mà cần duy trì và cải thiện khả năng ăn nhai của người già ^[7].

Giới hạn của bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Một hiểu lầm rất phổ biến là coi sữa công thức như "thần dược" giúp người già khỏe mạnh toàn diện và có thể thay thế hoàn toàn bữa ăn hàng ngày. Bằng chứng khoa học chỉ ra sữa công thức là biện pháp hỗ trợ, phát huy tác dụng tốt nhất khi có sự thiếu hụt năng lượng và protein từ bữa ăn chính ^[2].

Các nghiên cứu thực tế cũng có giới hạn nhất định. Các thử nghiệm của tác giả năm 2006 chỉ thực hiện trên cỡ mẫu rất nhỏ gồm 14 người ^[7], hoặc thử nghiệm năm 2011 với 19 người theo dõi dọc ^[3]. Một số đề cương nghiên cứu như thử nghiệm ngẫu nhiên mở tại Sri Lanka năm 2023 trên 50 người già suy dinh dưỡng dùng 200 ml ONS trước khi ngủ trong 12 tuần nhằm đánh giá tiêu chí tăng ít nhất 5% cân nặng ^[1], hay thử nghiệm chuyển tiếp năm 2010 theo dõi chi phí - hiệu quả của việc bổ sung ONS kết hợp vitamin D và canxi sau xuất viện cho bệnh nhân sụt cân ^[8], đều là các giao thức thử nghiệm tập trung chuyên biệt vào nhóm đối tượng đã xác định có bệnh lý hoặc suy dinh dưỡng.

Do đó, không có cơ sở khoa học nào ủng hộ việc một người cao tuổi đang khỏe mạnh, ăn ngủ tốt và cân nặng ổn định lại phải chi tiêu tốn kém để dùng sữa công thức mỗi ngày.

Những ai thực sự cần và ai nên thận trọng?

Sữa công thức và các chế phẩm ONS thực sự cần thiết cho các nhóm đối tượng sau:

• Người cao tuổi bị suy dinh dưỡng hoặc có nguy cơ suy dinh dưỡng được chẩn đoán qua các thang đo chuyên khoa, người bị sụt cân ngoài ý muốn [1, 2, 8].
• Bệnh nhân cao tuổi có vết thương chậm liền hoặc loét mạn tính cần hỗ trợ tái tạo mô ^[4].
• Bệnh nhân mắc các bệnh lý mạn tính gây chán ăn mạn tính, suy mòn thể lực như suy tim hoặc đang trong giai đoạn hồi phục sau phẫu thuật, xuất viện [7, 8].

Ngược lại, những người già vẫn ăn uống đa dạng, duy trì cân nặng hợp lý không nên lạm dụng ONS. Việc uống sữa công thức giàu calo khi đã đủ chất dễ dẫn tới dư thừa năng lượng, gây đầy bụng, giảm cảm giác thèm ăn bữa chính và làm rối loạn chế độ dinh dưỡng cân bằng tự nhiên. Với bệnh nhân suy tim nặng, suy thận hoặc tiểu đường, việc tự ý bổ sung các loại sữa giàu năng lượng và protein mà không tính toán lượng dịch cũng như điện giải có thể gây quá tải cho các cơ quan chuyển hóa.

Áp dụng thực tế: Dùng đúng cách để không lãng phí

Để sữa công thức phát huy đúng hiệu quả can thiệp dinh dưỡng, gia đình và người chăm sóc cần tuân thủ một số nguyên tắc:

• Đánh giá đúng tình trạng: Trước khi quyết định mua sữa công thức uống đều đặn, nên đưa người cao tuổi đi khám hoặc tham vấn nhân viên y tế để sàng lọc nguy cơ dinh dưỡng, thay vì tự suy đoán.
• Thời điểm sử dụng: Tránh cho người cao tuổi uống sữa sát bữa ăn chính khiến họ có cảm giác no giả tạo và bỏ cơm. Trong các thử nghiệm lâm sàng, ONS thường được dùng bổ sung như bữa phụ hoặc trước khi đi ngủ (chẳng hạn như liều lượng 200 ml trước khi ngủ ^[1], hoặc phân chia khoảng 237 ml mỗi ngày ^[4]).
• Không bỏ quên chức năng nhai nuốt: Khuyến khích người cao tuổi duy trì phản xạ nhai, vệ sinh răng miệng và tập luyện chức năng vùng miệng thường xuyên để kích thích tiêu hóa tự nhiên, vì chỉ uống dưỡng chất đơn thuần không cải thiện được chức năng ăn nhai suy giảm ^[7].
• Cân đối chi phí: Ưu tiên cải thiện chất lượng bữa ăn gia đình bằng thực phẩm tươi, giàu đạm mềm dễ tiêu trước khi tính đến các loại sữa bột đóng hộp đắt tiền.

Tóm lại, sữa bột công thức là một giải pháp y tế hiệu quả giúp phục hồi thể trạng và cải thiện chỉ số sinh hóa cho người già bị suy dinh dưỡng, sụt cân hoặc suy nhược sau ốm dậy [1, 3]. Tuy nhiên, đây không phải là thực phẩm thần thánh bắt buộc phải dùng hằng ngày cho mọi người lớn tuổi. Một chế độ ăn tự nhiên cân bằng, hợp khẩu vị kết hợp duy trì vận động và chức năng ăn nhai vẫn luôn là nền tảng bền vững nhất cho sức khỏe tuổi già. Khi có ý định bổ sung lâu dài hoặc đang có bệnh nền, người cao tuổi cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để được hướng dẫn phù hợp.