Súp lơ từ lâu đã xuất hiện quen thuộc trong bữa ăn hàng ngày nhờ hương vị thanh mát và giá trị dinh dưỡng cao. Thời gian gần đây, nhiều thông tin lan truyền cho rằng hoạt chất sulforaphane chiết xuất từ loại rau này có thể ngăn chặn hoàn toàn bệnh ung thư. Điều này khiến không ít người tìm mua các loại mầm súp lơ hoặc viên uống bổ sung với kỳ vọng phòng ngừa bệnh tật tuyệt đối.
Thực tế khoa học cho thấy sulforaphane đúng là một hợp chất tự nhiên đầy tiềm năng với hàng nghìn công trình nghiên cứu trên thế giới [1]. Tuy nhiên, phần lớn các kết quả phòng ngừa ung thư ấn tượng mới chỉ dừng lại ở mức thử nghiệm trên tế bào nuôi cấy và động vật gặm nhấm [2], [3]. Bằng chứng can thiệp trực tiếp trên cơ thể người hiện vẫn còn giới hạn và chưa đủ cơ sở để khẳng định công dụng phòng chống ung thư trên diện rộng [4].
Sulforaphane hình thành và tác động đến tế bào như thế nào?
Trong tự nhiên, súp lơ không chứa sẵn sulforaphane tự do mà tích lũy một lượng lớn tiền chất có tên gọi glucoraphanin [1], [5]. Khi mô thực vật bị nghiền nát do nhai hoặc chế biến, enzyme myrosinase trong cây hoặc hệ vi sinh vật đường ruột sẽ xúc tác chuyển hóa glucoraphanin thành sulforaphane có hoạt tính sinh học [1].
Ở cấp độ tế bào, sulforaphane được ghi nhận là một trong những chất kích hoạt mạnh mẽ nhất con đường truyền tín hiệu Keap1-Nrf2 [5], [6]. Bình thường, protein Keap1 liên kết và thúc đẩy quá trình thoái hóa của yếu tố phiên mã Nrf2 [6]. Khi sulforaphane tương tác và làm gián đoạn Keap1, Nrf2 sẽ tích tụ rồi đi vào nhân tế bào [6].
Quá trình này kích hoạt việc sao chép các gene phòng vệ, giúp tăng sinh các enzyme chống oxy hóa và enzyme giải độc pha II như NQO1 [2], [5]. Nhờ đó, tế bào nâng cao sức đề kháng trước các tác nhân gây oxy hóa và hóa chất độc hại từ môi trường sống [2], [6].
Bằng chứng mạnh mẽ trên tế bào và mô hình động vật
Kể từ khi được phân lập và chứng minh đặc tính bảo vệ hóa học phòng ngừa ung thư trên chuột vào đầu thập niên 1990, đã có hơn 3.000 ấn phẩm công bố mô tả hiệu quả của sulforaphane trên các mô hình bệnh tật ở động vật gặm nhấm [1]. Những tác động rõ rệt nhất thường xuất hiện trong giai đoạn khởi phát hình thành khối u, dù hiệu quả ở các giai đoạn sau khởi phát cũng được ghi nhận [2].
Trong một thử nghiệm ban đầu trên chuột cống trắng cái giống Sprague-Dawley bị gây ung thư vú bằng hóa chất DMBA, sulforaphane được cho uống qua ống thông với liều 75 hoặc 150 micromol mỗi ngày trong 5 ngày quanh thời điểm tiếp xúc hóa chất [2]. Kết quả cho thấy tỷ lệ mắc, số lượng và trọng lượng khối u tuyến vú giảm rõ rệt, đồng thời thời gian phát triển u bị trì hoãn [2]. Chiết xuất từ mầm súp lơ 3 ngày tuổi chứa glucoraphanin cũng đem lại kết quả giảm tỷ lệ mắc và số lượng khối u tương tự [2].
Trên chuột nhắt trắng không lông SKH-1 có nguy cơ cao bị ung thư da do bức xạ tia cực tím (UV), việc thoa tại chỗ chiết xuất mầm súp lơ chứa 1 micromol sulforaphane đã ức chế đáng kể quá trình sinh ung thư, làm giảm 50% tỷ lệ mắc và số lượng khối u so với nhóm đối chứng [2].
Bên cạnh đó, nghiên cứu nuôi cấy tế bào bằng xét nghiệm Aldefluor và xét nghiệm tạo khối cầu mammosphere chứng minh sulforaphane ức chế quần thể tế bào gốc ung thư vú [3]. Khi đưa vào mô hình chuột thiếu hụt miễn dịch NOD/SCID, hợp chất này cũng cho thấy khả năng loại bỏ tế bào gốc ung thư vú trong cơ thể sống [3].
Thử nghiệm can thiệp trên người: Cỡ mẫu còn khiêm tốn
Mặc dù dữ liệu tiền lâm sàng rất phong phú, các nghiên cứu can thiệp trên người lại gặp nhiều rào cản về quy mô và thiết kế [1], [4]. Một tổng quan hệ thống phân tích các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên từ năm 2003 đến 2013 chỉ chọn lọc được 17 nghiên cứu đáp ứng tiêu chí, với hình thức can thiệp chủ yếu là dùng mầm súp lơ [4]. Đánh giá này kết luận bằng chứng về khả năng bảo vệ chống ung thư và giảm viêm trên người vẫn kém vững chắc hơn so với các cải thiện về đường huyết hay mỡ máu [4].
Một số thử nghiệm lâm sàng thăm dò quy mô nhỏ đã ghi nhận những chỉ số dược động học và chuyển hóa ban đầu [7]. Một nghiên cứu thí điểm thực hiện trên 8 phụ nữ Mỹ gốc Phi từ 21 đến 50 tuổi chuẩn bị phẫu thuật thu nhỏ ngực tự nguyện cho dùng chế phẩm mầm súp lơ chứa 200 micromol sulforaphane trước phẫu thuật trung bình 50 phút [7]. Liều dùng này được dung nạp tốt, nồng độ sulforaphane ghi nhận đạt mức 0,92 ± 0,72 micromol trong huyết tương và 158,85 ± 93,89 micromol trong nước tiểu [7].
Ở khía cạnh lâm sàng trên bệnh nhân ung thư tái phát, một thử nghiệm mù đôi, ngẫu nhiên, có đối chứng giả dược đã đánh giá sulforaphane trên 78 bệnh nhân ung thư tuyến tiền liệt có chỉ số PSA tăng cao [7]. Trong đó, 38 bệnh nhân dùng 60 mg sulforaphane mỗi ngày suốt 6 tháng điều trị và 40 bệnh nhân dùng giả dược [7]. Kết quả cho thấy độ dốc log PSA và mức thay đổi trung bình của chỉ số PSA ở nhóm dùng sulforaphane thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm giả dược, kèm theo hồ sơ an toàn tốt và ít tác dụng phụ tiêu hóa [7].
Tại vùng Khởi Đông (Trung Quốc), nơi người dân phơi nhiễm nhiều với độc tố aflatoxin và ô nhiễm không khí dẫn đến nguy cơ ung thư gan và phổi, các nhà khoa học đã tiến hành chuỗi thử nghiệm lâm sàng can thiệp bằng đồ uống từ mầm súp lơ giàu glucoraphanin và sulforaphane [8], [6]. Kết quả cho thấy sự can thiệp này giúp tăng cường đào thải các dấu ấn sinh học nội sinh của aflatoxin và chất độc không khí qua nước tiểu theo mức phụ thuộc liều [8], [6].
Giới hạn của bằng chứng hiện nay
Dù đã có hơn 50 thử nghiệm lâm sàng xem xét dược động học, dược lực học và giảm nhẹ bệnh tật [1], việc chứng minh súp lơ trực tiếp làm giảm tỷ lệ mắc hoặc làm chậm tiến triển ung thư trên người vẫn chưa thực sự rõ ràng [5]. Nguyên nhân một phần đến từ sự đa hình di truyền đáng kể trong các enzyme chuyển hóa sulforaphane giữa các cá nhân khác nhau [5].
Ngoài ra, hầu hết các nghiên cứu trên người mới dừng lại ở việc đánh giá sự thay đổi các dấu ấn sinh học trung gian hoặc các chỉ số bài tiết độc tố ngắn hạn [8], [6]. Hiện tại vẫn còn khoảng cách lớn trong việc tích hợp giữa mô hình động vật và nghiên cứu lâm sàng, đặc biệt liên quan đến việc xác định liều lượng tối ưu và con đường dùng chất can thiệp [1].
Hiểu lầm thường gặp về việc ăn súp lơ ngừa ung thư
Nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần tăng cường ăn thật nhiều súp lơ nấu chín kỹ là có thể ngăn chặn hoàn toàn tế bào ung thư phát triển. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng hiện tại về khả năng chống ung thư của súp lơ và sulforaphane vẫn còn hạn chế và chưa thể đưa ra kết luận chắc chắn [4], [5].
Thêm vào đó, việc chế biến bằng nhiệt độ quá cao có thể phá hủy enzyme myrosinase nhạy cảm, khiến tiền chất glucoraphanin không thể chuyển đổi tối ưu thành sulforaphane có hoạt tính [1]. Sulforaphane cũng không phải là thần dược chữa bách bệnh hay có thể thay thế các phác đồ điều trị y khoa tiêu chuẩn [4], [7].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người bình thường hoàn toàn có thể bổ sung súp lơ vào chế độ dinh dưỡng hàng ngày như một loại rau lành mạnh [1], [5]. Tuy nhiên, các chế phẩm cô đặc chứa liều lượng sulforaphane cao không nên được sử dụng tùy tiện, nhất là khi chưa có đủ dữ liệu diện rộng trên các nhóm đối tượng đặc biệt.
Những bệnh nhân đang điều trị ung thư, người có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng các thuốc điều trị chuyển hóa qua gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn dùng các viên uống bổ sung sulforaphane liều cao [1], [7]. Việc bổ sung hoạt chất đậm đặc có thể tương tác với quá trình điều trị hoặc gây ra các phản ứng khó lường trên từng cơ địa khác nhau [5], [7].
Gợi ý áp dụng súp lơ vào chế độ ăn thực tế
Để hấp thu tốt các dưỡng chất từ súp lơ, nên chọn cách chế biến nhẹ nhàng như hấp sơ thay vì luộc quá kỹ ở nhiệt độ cao nhằm bảo tồn enzyme chuyển hóa [1]. Việc kết hợp súp lơ xanh cùng các thực vật họ cải khác như cải xoong, bắp cải bao tử hay bắp cải cũng giúp đa dạng hóa nguồn hợp chất hữu cơ chứa lưu huỳnh trong khẩu phần [7].
Sulforaphane trong súp lơ là một hợp chất tự nhiên giàu triển vọng sinh học, thể hiện hiệu lực bảo vệ tế bào rõ rệt trên động vật thí nghiệm [2], [1]. Tuy nhiên, người tiêu dùng không nên kỳ vọng đây là giải pháp thần kỳ ngăn ngừa ung thư tuyệt đối mà hãy duy trì một chế độ ăn uống đa dạng, lối sống lành mạnh và tuân thủ các hướng dẫn y tế chuyên sâu [4], [5].
