Sụn vi cá nhám trị viêm khớp: Bằng chứng lâm sàng nói gì?

Những cơn đau nhức khớp gối, cứng khớp mỗi khi trái gió trở trời là nỗi ám ảnh thường trực của người lớn tuổi hoặc người bị thoái hóa khớp. Để tìm kiếm giải pháp cải thiện, nhiều người tìm đến các sản phẩm bổ khớp đắt tiền, trong đó sụn vi cá nhám luôn nằm trong nhóm được săn đón nhiều nhất với lời đồn thổi về khả năng "tái tạo sụn thần kỳ".

Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học thực tế cho thấy hoạt chất chondroitin sulfate chiết xuất từ cá nhám có đem lại hiệu quả hỗ trợ giảm đau và làm chậm thoái hóa khớp ở mức độ khiêm tốn ^[1]. Hiệu quả này không phải là "thần dược" chữa khỏi bệnh hoàn toàn, đồng thời vẫn tồn tại những tranh cãi nhất định giữa các nghiên cứu lâm sàng và thực nghiệm [5, 7].

Hoạt chất then chốt trong sụn vi cá nhám

Sụn vi cá nhám từ lâu đã được khai thác để làm nguồn cung cấp chính cho hoạt chất chondroitin sulfate (CS) [1, 4]. Đây là một hợp chất thuộc nhóm glycosaminoglycan (GAG), đóng vai trò cấu trúc quan trọng trong các mô liên kết của động vật [2, 4].

Về mặt hóa học, chondroitin sulfate là chuỗi carbohydrate phức tạp, trong đó phần lớn được sulfat hóa ở vị trí C4 hoặc C6 của đơn vị N-acetyl beta-d-galactosamine [3, 4]. Điểm khác biệt giữa chondroitin sulfate nguồn gốc từ cá nhám so với khí quản bò nằm ở tỷ lệ của các vị trí sulfat hóa 4- và 6- này ^[2]. Trong sụn khớp, glycosaminoglycan giữ nhiệm vụ bảo vệ, ổn định các thành phần sợi và tế bào của mô liên kết, đồng thời bôi trơn và bảo vệ màng hoạt dịch khớp ^[3].

Cơ chế tác động đến sụn khớp

Khi khớp bị thoái hóa, cấu trúc sụn bị phá hủy dần, kèm theo phản ứng viêm màng hoạt dịch và biến đổi xương dưới sụn ^[1]. Hoạt chất chondroitin sulfate can thiệp vào tiến trình này thông qua việc tác động lên chuyển hóa tế bào sụn (chondrocytes), tế bào màng hoạt dịch (synoviocytes) và tế bào xương dưới sụn ^[1].

Các thử nghiệm trong ống nghiệm cho thấy chondroitin sulfate kích thích tổng hợp collagen loại II và proteoglycan tại tế bào sụn khớp của người ^[1]. Bên cạnh đó, hoạt chất này ức chế quá trình chết theo chương trình của tế bào (apoptosis), làm giảm sản sinh một số chất trung gian gây viêm và các enzym protease tiêu hủy sụn, từ đó cải thiện cân bằng giữa quá trình đồng hóa và dị hóa của chất nền ngoại bào [1, 5].

Một vấn đề sinh học lớn từng được đặt ra là các phân tử chondroitin sulfate có tính axit và kích thước rất lớn, khiến chúng khó hấp thu nguyên vẹn qua đường tiêu hóa ^[3]. Tuy nhiên, các phân tử phân giải như chondrosine có nguồn gốc từ sụn vi cá nhám sau khi uống đã được chứng minh có khả năng kích thích sự kết hợp của sulfat vô cơ ((35)S) vào sụn chuột tốt hơn so với dạng chondroitin sulfate nguyên vẹn, giải tỏa phần nào nghi ngờ về khả năng hấp thu qua đường ruột ^[3].

Bằng chứng nghiên cứu khoa học

Tác dụng của chondroitin sulfate đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình thực nghiệm và thử nghiệm lâm sàng, song kết quả ghi nhận vẫn có sự đan xen giữa tích cực và bất đồng.

Một tổng quan hệ thống công bố năm 2013 trên cơ sở dữ liệu MEDLINE (từ tháng 1/1996 đến tháng 8/2012) tập trung vào các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng, đánh giá chondroitin sulfate chuẩn dược dụng trên bệnh nhân thoái hóa khớp ^[1]. Kết quả phân tích gộp chỉ ra rằng chondroitin sulfate dạng uống mang lại tác dụng tích cực trong việc giảm đau và cải thiện chức năng vận động ở người bệnh ^[1]. Về mặt cấu trúc, các kết quả trên bệnh nhân thoái hóa khớp gối cho thấy có sự giảm nhẹ nhưng có ý nghĩa thống kê đối với tốc độ hẹp khe khớp theo thời gian ^[1].

Trong một thử nghiệm lâm sàng đa trung tâm kéo dài 2 năm tiến hành chụp cộng hưởng từ định lượng (qMRI) để đánh giá thể tích sụn, các tác giả nhận thấy hiệu quả bảo vệ sụn của chondroitin sulfate biểu hiện rõ nét hơn ở nhóm bệnh nhân có nồng độ chất chỉ điểm sinh học PIIANP huyết thanh cao ^[4]. PIIANP phản ánh mức độ tổng hợp collagen loại II và thường đại diện cho giai đoạn bệnh chưa quá nặng ^[4]. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng ghi nhận chondroitin sulfate có tác động tích cực ở nhóm có nồng độ CTX-I cao (chỉ điểm liên quan đến tái tạo mô xương), gợi ý tiềm năng hỗ trợ cải thiện tổn thương tủy xương ^[4]. Tuy vậy, nghiên cứu này có giới hạn là phân tích thăm dò trên số lượng bệnh nhân còn hạn chế và không hiệu chỉnh cho các so sánh bội ^[4].

Trái ngược với các kết quả lâm sàng khả quan, nghiên cứu công bố năm 2017 trên mô hình thỏ bị phẫu thuật gây thoái hóa khớp gối thực nghiệm lại cho thấy kết quả khác biệt ^[5]. Trong thử nghiệm này, hai nhóm thỏ được cho dùng liệu pháp phối hợp chuẩn dược dụng gồm chondroitin sulfate (1200 mg/ngày) kết hợp với glucosamine sulfate (1500 mg/ngày) hoặc glucosamine hydrochloride (1500 mg/ngày) ^[5]. Kết quả ghi nhận cả hai công thức phối hợp đều không cải thiện đáng kể tổn thương sụn, không làm giảm tình trạng viêm màng hoạt dịch, không ức chế được các chất trung gian gây viêm hay metalloproteinase, và không ngăn được sự suy giảm mật độ khoáng xương dưới sụn ^[5].

Bên cạnh đó, do nguồn cung cấp từ cá nhám tự nhiên bị hạn chế, khoa học đang tìm kiếm các giải pháp thay thế ^[6]. Nghiên cứu năm 2018 trên mô hình chuột bị thoái hóa khớp dùng đường uống chondroitin sulfate chiết xuất từ loài Scophthalmus maximus (CS-SM) chứng minh chất này giúp bảo vệ sụn, giảm apoptosis tế bào sụn, giảm nồng độ interleukin-1, yếu tố hoại tử u alpha (TNF-alpha), prostaglandin E2 trong dịch khớp và điều hòa biểu hiện protein metalloproteinase-1 ^[6]. Gần đây hơn, nghiên cứu năm 2022 trên chuột thoái hóa khớp gối chỉ ra dạng chondroitin công nghệ sinh học không sulfat hóa cũng làm giảm triệu chứng đau (allodynia) và giảm tổn thương sụn tương đương với chondroitin sulfate động vật ^[7].

Những hiểu lầm phổ biến

Nhiều người tiêu dùng tin rằng uống sụn vi cá nhám sẽ giúp "tạo mới lớp sụn hoàn toàn" hoặc thay thế được các can thiệp y khoa. Đây là nhận định sai lệch. Dữ liệu lâm sàng khẳng định chondroitin sulfate chỉ là hoạt chất tác động chậm theo triệu chứng (symptomatic slow-acting molecule), hỗ trợ giảm đau và làm chậm tốc độ hẹp khe khớp ở mức độ nhỏ [5, 6]. Nó hoàn toàn không có khả năng đảo ngược cấu trúc khớp đã bị thoái hóa nặng hoặc hư hại vĩnh viễn ^[1].

Một hiểu lầm khác nằm ở chất lượng sản phẩm. Người dùng thường mặc định mọi viên uống gắn mác sụn cá nhám đều có hiệu quả như nhau. Tuy nhiên, phân tích hóa học năm 2017 trên các lô chế phẩm kết hợp chondroitin sulfate và glucosamine cảnh báo rằng nhiều mẫu chứa keratan sulfate – một tạp chất phổ biến lẫn trong quá trình bào chế từ sụn cá nhám ^[2]. Thậm chí, phân tích phổ cộng hưởng từ hạt nhân (1D NMR) còn phát hiện sản phẩm chứa glucosamine không sulfat hóa, trái ngược hoàn toàn với thông tin ghi trên nhãn mác ^[2]. Sự khác biệt về chất lượng hóa dược và thiết kế thử nghiệm này cũng là nguyên nhân dẫn đến các kết quả mâu thuẫn về hiệu quả giảm đau giữa các nghiên cứu ^[5].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù được dùng rộng rãi như thực phẩm bổ sung, người dùng cần cẩn trọng trong một số trường hợp cụ thể:

• Người có cơ địa dị ứng: Những người dị ứng với cá hoặc các sản phẩm từ hải sản cần tránh dùng sụn vi cá nhám do nguy cơ phản ứng quá mẫn.
• Người đang dùng thuốc chống đông máu: Chondroitin sulfate có cấu trúc tương đồng với nhóm glycosaminoglycan như heparin (chất chống đông máu kinh điển) ^[2]. Do đó, người đang sử dụng thuốc làm loãng máu cần tham khảo ý kiến chuyên môn để phòng ngừa nguy cơ xuất huyết.
• Người có bệnh mạn tính: Bệnh nhân suy thận, suy gan hoặc có bệnh lý nền phức tạp không nên tự ý dùng kéo dài. Hoạt chất này không thể thay thế cho các chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp.

Cách áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng

Nếu có ý định bổ sung chondroitin sulfate từ sụn cá nhám để chăm sóc khớp, người tiêu dùng nên ưu tiên các chế phẩm đạt chuẩn dược dụng (pharmaceutical-grade) [5, 6]. Việc lựa chọn các sản phẩm chuẩn hóa giúp hạn chế nguy cơ lẫn tạp chất keratan sulfate hay sai lệch hàm lượng hoạt chất so với công bố trên bao bì ^[2].

Về cách dùng, hoạt chất này thường được sử dụng qua đường uống đều đặn mỗi ngày theo đúng hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc liều khuyến cáo từ bác sĩ điều trị ^[1]. Vì chondroitin là phân tử tác động chậm, tác dụng giảm đau hoặc hỗ trợ vận động không đến ngay lập tức mà đòi hỏi thời gian theo dõi liên tục nhiều tháng [5, 6].

Chondroitin sulfate từ sụn vi cá nhám là giải pháp bổ trợ đã được ghi nhận có hiệu quả nhất định trong việc giảm nhẹ cơn đau và hạn chế hẹp khe khớp gối do thoái hóa ^[1]. Dù vậy, người tiêu dùng không nên kỳ vọng quá mức vào khả năng phục hồi sụn khớp thần tốc. Để bảo vệ hệ vận động lâu dài, việc dùng sản phẩm bổ sung cần luôn song hành với lối sống lành mạnh, kiểm soát cân nặng, tập luyện thể lực phù hợp và tuân thủ phác đồ điều trị chuyên khoa.