Nhiều người truyền tai nhau uống nước ép củ dền mỗi ngày để thanh lọc mạch máu và hạ mỡ máu. Củ dền chứa nhiều dưỡng chất thực vật tốt, nhưng liệu loại củ này có thực sự dọn sạch cholesterol xấu như lời đồn?
Thực tế, các hợp chất sinh học và chất xơ trong củ dền có thể hỗ trợ cải thiện mỡ máu ở mức độ khiêm tốn. Tuy nhiên, hiệu quả này không đủ mạnh để thay thế các loại thuốc hạ mỡ máu đặc hiệu như statin.
Cơ chế tác động lên mỡ máu
Củ dền tác động lên chuyển hóa lipid thông qua các hoạt chất sinh học tự nhiên gồm flavonoid, saponin, sắc tố betalain và vô cơ nitrat [1, 2, 4]. Nghiên cứu trên mô hình động vật cho thấy nitrat kích hoạt con đường tăng cường chuyển hóa chất béo, tối ưu hóa sử dụng năng lượng và giảm nồng độ chất béo trong huyết tương [1].
Hợp chất betalain và flavonoid mang lại hoạt tính chống oxy hóa cao, ngăn chặn quá trình oxy hóa lipid [1, 2]. Nhờ đó, củ dền hỗ trợ hạn chế tích tụ mảng xơ vữa trong lòng mạch [2, 4]. Ngoài ra, việc bổ sung các dạng chế phẩm từ củ dền còn hỗ trợ duy trì hệ vi sinh đường ruột và tăng sản sinh axit béo chuỗi ngắn [2].
Bằng chứng từ thử nghiệm lâm sàng
Nhiều nghiên cứu trên người ghi nhận những chuyển biến tích cực khi sử dụng củ dền. Một thử nghiệm năm 2023 trên 180 bệnh nhân gan nhiễm mỡ không do rượu (độ tuổi từ 19 đến 73) kéo dài 12 tuần cho thấy sự can thiệp của nước ép củ dền đơn lẻ hoặc kết hợp chế độ ăn Địa Trung Hải giúp giảm đáng kể men gan ALT, ALP, bilirubin, cholesterol toàn phần, triglyceride và LDL-C, đồng thời tăng HDL-C có lợi [3].
Năm 2019, một thử nghiệm can thiệp chéo trên 48 bệnh nhân nam mắc bệnh mạch vành dùng chất bổ sung giàu betalain từ củ dền đỏ trong 2 tuần cũng cho thấy mức giảm có ý nghĩa lâm sàng đối với nồng độ LDL-C, non-HDL-C và homocysteine [4]. Trước đó, một nghiên cứu thí điểm ở người trưởng thành tăng huyết áp chưa điều trị ghi nhận uống 250 ml nước ép củ dền tươi mỗi ngày làm giảm non-HDL-C, LDL-C và cholesterol toàn phần tốt hơn so với ăn 250 g củ dền nấu chín [1]. Thêm vào đó, việc bổ sung 140 ml nước ép củ dền giàu nitrat mỗi ngày trong 2 tuần cũng giúp hạ LDL-C huyết thanh ở bệnh nhân tăng huyết áp không kiểm soát [1].
Thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật
Các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm cũng củng cố giả thuyết về khả năng hạ mỡ máu của loại củ này. Nghiên cứu năm 2021 trên thỏ bạch tạng bị tăng lipid máu dùng bột củ dền đông khô liều 500 mg/kg và 1000 mg/kg trong 2 tháng ghi nhận sự sụt giảm rõ rệt cholesterol toàn phần, LDL-C, triglyceride và gia tăng HDL-C [5].
Trên chuột cống ăn chế độ giàu chất béo, nghiên cứu năm 2011 chỉ ra việc bổ sung củ dền sấy giòn ngăn ngừa tăng cholesterol toàn phần và triglyceride huyết thanh, đồng thời liều 3% giúp hạ cholesterol toàn phần trong gan [2]. Một nghiên cứu năm 2022 cũng cho thấy chuột tiêu thụ nước ép kết hợp phụ phẩm củ dền giúp giảm cholesterol tới 31% và giảm triglyceride tới 57% [6]. Uống nước chứa nitrat (100 mg/L) trong 8 tuần cũng làm giảm LDL-C ở chuột bình thường lẫn chuột mắc đái tháo đường [1].
Giới hạn và các kết quả trái chiều
Dù nhiều thử nghiệm nhỏ cho kết quả hứa hẹn, bức tranh tổng thể từ y học thực chứng lại thận trọng hơn. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2022 trên các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên ở người (tính đến tháng 12/2020) kết luận củ dền không có tác động đáng kể lên bộ mỡ máu: chênh lệch trung bình của cholesterol toàn phần là 1,25 (-0,03 đến 2,53), triglyceride là -0,47 (-1,16 đến 0,21), HDL-C là 0,54 (-0,13 đến 1,21) và LDL-C là -0,48 (-1,04 đến 0,09) [7]. Nghiên cứu năm 2022 trên bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 cũng không tìm thấy sự khác biệt đáng kể nào về các chỉ số mỡ máu sau khi can thiệp bằng nước ép củ dền cô đặc [1].
Các hạn chế lớn bao gồm cỡ mẫu nghiên cứu nhỏ, thời gian can thiệp ngắn (thường chỉ 2 đến 12 tuần), và sự khác biệt lớn về dạng chế phẩm sử dụng giữa nước ép tươi, bột đông khô hoặc dịch chiết cô đặc [1, 3, 4, 5].
Hiểu lầm: Củ dền thay thế được statin?
Nhiều người lầm tưởng củ dền là thảo dược tự nhiên có thể dùng thay cho nhóm thuốc hạ mỡ máu statin. Đây là quan niệm nguy hiểm vì tác dụng giảm mỡ máu của củ dền rất khiêm tốn và không ổn định qua các phân tích tổng hợp [7].
Thuốc statin là nhóm điều trị nền tảng được chứng minh giúp hạ mạnh LDL-C và giảm biến cố tim mạch. Tự ý bỏ thuốc statin để chuyển sang uống nước ép củ dền khiến mỡ máu tăng cao trở lại, trực tiếp làm tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ. Củ dền chỉ nên xem là một thực phẩm bổ trợ trong chế độ ăn tổng thể, không có khả năng chữa bệnh độc lập.
Nhóm người cần thận trọng khi dùng
Người mắc bệnh đái tháo đường cần chú ý liều lượng nước ép củ dền vì lượng đường tự nhiên có thể ảnh hưởng đến đường huyết nếu uống quá nhiều.
Bệnh nhân suy thận hoặc có tiền sử sỏi thận oxalate cần tham khảo ý kiến bác sĩ do củ dền chứa hàm lượng oxalate tương đối cao. Những người huyết áp thấp hoặc đang dùng thuốc hạ áp liều cao cũng nên cẩn thận vì nitrat trong củ dền có thể cộng hưởng làm huyết áp hạ sâu đột ngột [1]. Người đang điều trị bệnh mạn tính luôn cần trao đổi với bác sĩ trước khi sử dụng củ dền liều lượng lớn hàng ngày.
Hướng dẫn sử dụng an toàn và hợp lý
Để nhận được các dưỡng chất tốt từ củ dền, bạn nên dùng dưới dạng củ tươi hấp chín nhẹ hoặc ép nước uống khoảng 140 ml đến 250 ml mỗi ngày theo các đợt ngắn [1].
Ưu tiên kết hợp củ dền cùng chế độ ăn giàu rau xanh, đậu, hạt và cá béo như mô hình Địa Trung Hải để tối ưu hóa sức khỏe chuyển hóa và men gan [3]. Tránh lạm dụng các sản phẩm chế biến sẵn có thêm đường hoặc muối. Khi chế biến, việc giữ lại chất xơ nguyên bản của củ dền sẽ mang lại lợi ích tốt hơn cho tiêu hóa so với việc chỉ uống nước ép bỏ bã hoàn toàn.
Củ dền là thực phẩm giàu chất chống oxy hóa và hỗ trợ sức khỏe tim mạch ở mức độ nhất định. Tuy nhiên, việc kiểm soát cholesterol máu cần sự phối hợp toàn diện giữa lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và tuân thủ thuốc chỉ định từ bác sĩ.
